ৰত্ন শিল্পৰীতি

ৰত্ন শৈলী বা ৰত্ন শিল্পৰীতি বংগৰ মন্দিৰ স্থাপত্যৰ এটা শৈলী, যি ১৫ শতিকাৰপৰা ১৬ শতিকালৈকে বংগত মল্লভুম ৰাজ্যৰ অধীনত (মল্ল বংশ বুলিও কোৱা হয়) উৎপত্তি হৈছিল।^১ ইয়াক হিন্দু মন্দিৰ স্থাপত্যত আঞ্চলিক শৈলী হিচাপে উৎপত্তি হোৱা বুলি কয়। ই চালা মন্দিৰৰ এক বিস্তৃত শৈলী।^২ ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য হ’ল দেৱাল আৰু চালৰ সংযোগ স্থলত কৰা কাৰুকাৰ্য।

সমগ্ৰ বংগত ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। কিন্তু অধিকাংশ মন্দিৰ বিষ্ণুপুৰ চহৰত পোৱা যায়। বৰ্তমান সময়ত এই মন্দিৰসমূহ বৰ্তমান দুটা পৃথক ৰাষ্ট্ৰীয় ভূ-খণ্ডত অৱস্থিত: ভাৰতৰ পশ্চিমবংগ আৰু ত্ৰিপূৰা আৰু বাংলাদেশ।

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰৰ বক্ৰ চালৰ ওপৰত এটা বা ততোধিক টাৱাৰ বা শিখৰ থাকে। এই শিখৰবোৰ বংগ মন্দিৰৰ স্থাপত্যত ৰত্ন (মণি) নামেৰে জনাজাত। এই মন্দিৰৰ স্থাপত্য শৈলীৰ নাম এই শিখৰ (ৰত্ন)ৰপৰাই লোৱা হৈছে।

ইতিহাস

১৫-১৬ শতিকাত ৰত্ন শৈলীৰ সৃষ্টি হৈছিল।^৩ প্ৰথম লিপিবদ্ধ ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰটো হৈছে ১৬৩৮ চনত মল্ল ৰজাসকলে নিৰ্মাণ কৰা বৃন্দাবন-চন্দ্ৰ মন্দিৰ।^৩ ১৭ শতিকাত মল্ল ৰজাসকলৰ উৎসাহত এই ধৰণৰ মন্দিৰ বিকশিত হৈ উঠিছিল। ১৭ শতিকাত মল্ল ৰজাসকলে নিৰ্মাণ কৰা মন্দিৰসমূহক গৱেষকসকলে ৰত্ন স্থাপত্য শৈলীৰ উত্তম উদাহৰণ বুলি গণ্য কৰে।^৩

প্ৰকাৰসমূহ

ৰত্ন শৈলীৰ বিভিন্নপ্ৰকাৰৰ মন্দিৰ আছে। মহলাৰ সংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে ৰত্নবোৰ তেৰ, সোতৰ, একবিংশ বা পঁচিছলৈ উঠিব পাৰে। "ৰত্ন"ৰ সংখ্যা অনুসৰি ৭প্ৰকাৰৰ ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰ পৰ্যবেক্ষণ কৰা হয়। ইয়াৰ তিনিটা প্ৰকাৰ হ'ল এক-ৰত্ন, পঞ্চ-ৰত্ন আৰু নৱ-ৰত্ন।^৪৫

এক-ৰত্ন

এই ধৰণৰ ৰত্ন শৈলীৰ "চৰচলা" চালৰ মাজত "ৰত্ন" (শিখৰ) থাকে। এক-ৰত্ন মন্দিৰটো মল্ল শাসকসকলৰ বিশেষ প্ৰিয় আছিল, তেওঁলোকে নিজৰ ৰাজধানী চহৰ বিষ্ণুপুৰত এনে বহু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। বিষ্ণুপুৰৰ বাহিৰত এক-ৰত্ন মন্দিৰ বিৰল, কিন্তু য'ত আছে তাত সাধাৰণতে ১৭ বা ১৮ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যেনে মেদিনীপুৰৰ দাসপুৰত আৰু শেহতীয়াকৈ আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে, পূৰ্বা বৰ্ধমানৰ কেন্দূৰৰ দামোদৰ মন্দিৰ।^৪

পঞ্চ-ৰত্ন

পঞ্চৰত্ন শৈলীৰ একমহলীয়া মন্দিৰৰ গঠন। এই ধৰণৰ মন্দিৰ শৈলীত আন্তঃগাঁথনিটো চালৰ চাৰিটা চুকত এটা বৃহৎ কেন্দ্ৰীয় টাৱাৰ (ৰত্ন) আৰু চাৰিটা সৰু টাৱাৰ (ৰত্ন)ৰে গঠিত। এই বিন্যাসৰ সৈতে উত্তৰ ভাৰতৰ পঞ্চায়তন মন্দিৰ শৈলী (যেনে খাজুৰাহো আৰু দেওগড়)ৰ সৈতে সাদৃশ্য দেখা যায়, য’ত মূল মন্দিৰটো প্লিন্থৰ চাৰিটা চুকত সৰু সৰু মন্দিৰেৰে আগুৰি আছে। বিষ্ণুপুৰৰ শ্যামৰায় মন্দিৰ আৰু গোকুলনগৰৰ কীৰ্তিচিহ্নস্বৰূপ গোকুলচান্দ মন্দিৰ পঞ্চৰত্ন মন্দিৰৰ ধ্ৰুপদী উদাহৰণ।^৪

নৱ-ৰত্ন

নৱ-ৰত্ন মন্দিৰত ৯টা ৰত্ন (টাৱাৰ) আৰু ২ মহলীয়া। মন্দিৰৰ দুমহলীয়াত মুঠ ৮খন চাল আছে, প্ৰত্যেকতে ৪খন চাল আছে। প্ৰথম মহলাৰ চাৰিটা কোণত ৪টা ৰত্ন (টাৱাৰ) আৰু দ্বিতীয় মহলাৰ চাৰিটা কোণত ৪টা ৰত্ন (টাৱাৰ) আৰু এটা বৃহৎ কেন্দ্ৰীয় ৰত্ন (টাৱাৰ) আছে। কলকাতাৰ সমীপৰ বিখ্যাত দক্ষিণেশ্বৰ কালি মন্দিৰটো নবা-ৰত্ন শৈলীত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ নৱ-ৰত্ন মন্দিৰটো হ’ল দিনাজপুৰৰ কান্তানগৰৰ কান্তজ্য’ মন্দিৰ। এই বিশাল আৰু বাহুল্যৰে সজ্জিত মন্দিৰটো ১৮ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^৪

অন্যান্য

• ত্ৰয়োদশ-ৰত্নঃ এইধৰণৰ মন্দিৰ ১৩টা ৰত্নৰে গঠিত।
• পঞ্চৰত্ন-ৰত্নঃ এইধৰণৰ মন্দিৰ ১৫টা ৰত্নৰে গঠিত।
• সপ্তদশ-ৰত্নঃ এইধৰণৰ মন্দিৰ ১৭টা ৰত্নৰে গঠিত।
• পঞ্চবিংশতি-ৰত্নঃ এইধৰণৰ মন্দিৰ ২৫টা ৰত্নৰে গঠিত।