সুবৰ্ণৰেখা নদী

সুবৰ্ণৰেখা নদী ^১ ভাৰতৰ ঝাৰখণ্ড, পশ্চিমবংগ আৰু ওড়িশা ৰাজ্যৰ মাজেৰে বৈ গৈছে।

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

এই নামটো দুটা শব্দৰ সংমিশ্ৰণ: "সুবৰ্ণ" অৰ্থাৎ সোণ আৰু "ৰেখা" অৰ্থাৎ ভাৰতীয় ভাষাত ৰেখা বা আচ (line)।^২৩ পৰম্পৰা অনুসৰি ৰাঁচীৰ ওচৰৰ পিস্কা নামৰ এখন গাঁৱত নদীখনৰ উৎপত্তিস্থলৰ ওচৰত সোণ খনন কৰা হৈছিল, সেয়েহে ইয়াৰ নাম সুবৰ্ণৰেখা বা "সোণৰ ৰেখা" নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছিল।^৪৫ কিংবদন্তি অনুসৰি নদীৰ তলত সোণৰ লেখ-জোখ পোৱা গৈছিল। এতিয়াও মানুহে ইয়াৰ বালিচহীয়া তলত সোণৰ কণিকাৰ লেখ-জোখৰ সন্ধান কৰে।

ধাৰা

ঝাৰখণ্ডৰ ৰাজধানী ৰাঞ্চিৰ ওচৰত পিস্কা/নগ্ৰীৰ ওচৰত উৎপত্তি হোৱাৰ পিছত^৬৭ সুবৰ্ণৰেখাই ৰাজ্যখনৰ ৰাচী, ^৮ ছেৰাইকেলা খাৰছাৱন,^৯ আৰু পূব সিংভূম^১০ জিলাৰ মাজেৰে বহু দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰে। ইয়াৰ পিছত পশ্চিম বংগৰ পাছিম মেদিনীপুৰ জিলাৰ মাজেৰে ৮৩ কিলোমিটাৰ (৫২ মাইল) আৰু ওড়িশাৰ বালাচৌৰ জিলাৰ মাজেৰে কম দূৰত্বত বৈ যায়। তাতে ই ৭৯ কিলোমিটাৰ (৪৯ মাইল) বৈ গৈ তালছাৰীৰ ওচৰত বংগোপসাগৰৰ লগত মিলি যায়। নদীখনৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য ৩৯৫ কিলোমিটাৰ (২৪৫ মাইল)।^১১

ভাৰতৰ প্ৰায়বোৰ বহুৰাজ্যিক নদী অৱবাহিকাতকৈ সুবৰ্ণৰেখাৰ অৱবাহিকা সৰু। বৰষুণৰ দ্বাৰা পৰিচালিত নদীখনৰ নিষ্কাশন এলেকা ১৮,৯৫১ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (৭,৩১৭ বৰ্গমাইল)^১১

উপনৈসমূহ

সুবৰ্ণৰেখাৰ প্ৰধান উপনৈসমূহ হ'ল খাৰকাই, ৰ'ৰো, কাঞ্চি, হাৰমু নদী, ডামৰা, কাৰু, চিংগুৰু, কাৰকাৰী, গুৰমা, গৰা, চিংডুবা, কোডিয়া, দুলুংগা, আৰু খাইজোৰী।^৭ জামছেদপুৰৰ এটা অঞ্চল সোণাৰি (দোমোহনী)ত খাৰকাই সুবৰ্ণৰেখাৰ লগত মিলি যায়।^১২

হুণ্ড্ৰু জলপ্ৰপাত

৯৮ মিটাৰ (৩২২ ফুট) উচ্চতাৰ পৰা ডুব যোৱা সুবৰ্ণৰেখা নদীৰ পাৰত হুণ্ড্ৰু জলপ্ৰপাত গঠন হয়। ইমান উচ্চতাৰ পৰা পানী সৰি পৰা দৃশ্যটো এক দৃষ্টিনন্দন দৃশ্য। অবিৰতভাৱে সৰি পৰা পানীয়ে মাটি খহনীয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বৈচিত্ৰময় শিলৰ গঠনে এই ঠাইখনৰ সৌন্দৰ্য্য আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰে।^{১৩১৪১৫}

প্ৰদূষণ

সুবৰ্ণৰেখা তাম আৰু ইউৰেনিয়াম অক্সাইডৰ ব্যাপক খনন হোৱা অঞ্চলৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যায়। অপৰিকল্পিত খনন কাৰ্য্যৰ ফলত নদীখন প্ৰদূষিত হয়। ছোটানাগপুৰ অঞ্চলত বসবাস কৰা জনজাতি জনগোষ্ঠীৰ জীৱন ৰেখা হিচাপে পৰিগণিত হৈছে সুবৰ্ণৰেখা আৰু জল প্ৰদূষণে তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়। ই মুৰিৰ এলুমিনিয়াম কাৰখানাৰ পৰা অধিক প্ৰদূষক লাভ কৰিছে।^৫

বানপানী

সুবৰ্ণৰেখাৰ তলৰ অংশৰ কেইবাটাও অঞ্চল বিশেষকৈ ওড়িশা আৰু পশ্চিম বংগৰ উপকূলীয় অঞ্চল বান বিপদজনক অঞ্চলৰ ভিতৰত আছে। ওড়িশাৰ সুবৰ্ণৰেখাই ২০০৭ চনত পূৰ্বৰ সৰ্বোচ্চ বানপানীৰ স্তৰ (HFL) ১২.২ মিটাৰ (৪০ ফুট) অতিক্ৰম কৰি ১৯৯৭ চনৰ পূৰ্বৰ অভিলেখ অতিক্ৰম কৰিছিল।২০০৯ চনত নদীখনৰ ওপৰৰ জলাশয় অঞ্চলত হোৱা প্ৰচণ্ড বৰষুণৰ পিছত সুবৰ্ণৰেখাত ক্ষন্তেকীয়া বানপানীৰ সৃষ্টি হৈছিল।^{১৬১৭১৮} বানপানীৰ সময়ত জলেশ্বৰ, ভোগৰাই আৰু বালিয়াপাল ব্লকৰ বৃহৎ অঞ্চল আৰু ওড়িশাৰ বালাসোৰ জিলাৰ বাস্তা ব্লকৰ এটা সৰু পকেট ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।^১৯ পশ্চিম বংগৰ মেদিনীপুৰৰ কিছুমান অঞ্চলো বানপানীৰ ফলত ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে।^২

প্ৰকল্পসমূহ

গেটালছুদ

সুবৰ্ণৰেখা নদীৰ ওপৰত গেটালছুদ জলাধাৰ অৱস্থিত। ই ৰাঞ্চীৰ পৰা ৪০ কিলোমিটাৰ পূবে আৰু নদীখনৰ উৎপত্তি স্থলৰ পৰা প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত। ১৯৭১ চনত সম্পূৰ্ণ হোৱা এই বহুমুখী জলাধাৰটো মূলতঃ ৰাঞ্চী চহৰ আৰু ইয়াৰ কাষৰীয়া উদ্যোগিক অঞ্চলৰ পানীৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। বান্ধটোৰ উচ্চতা ৩৫.৫ মিটাৰ। চিকিদিৰিত দুটা শক্তিগৃহ আছে যাৰ প্ৰতিটোৰে ক্ষমতা ৬৫ মেগাৱাট। চিকিদিৰি জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পসমূহ ঝাৰখণ্ডৰ একমাত্ৰ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প।^৭

সুবৰ্ণৰেখা বহুমুখী প্ৰকল্প

সুবৰ্ণৰেখা বহুমুখী প্ৰকল্পৰ অধীনত সুবৰ্ণৰেখাৰ ওপৰত চাণ্ডিলত আৰু খাৰকাই নদীৰ ওপৰত চাইবাচাৰ ওচৰৰ ইচাত দুটা বান্ধ নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও গালুদিহত সুবৰ্ণৰেখাৰ ওপৰত আৰু আদিত্যপুৰৰ ওচৰৰ গাঞ্জিয়াত খাৰকাইৰ ওপৰত দুখন বেৰেজ আৰু এইবোৰৰ পৰা এটা খালৰ নেটৱৰ্ক নিৰ্মাণৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। ওড়িশাত তিনিটা সৰু সংৰক্ষণ জলাধাৰ আৰু এটা খালৰ নেটৱৰ্ক আছে। ১৯৮২-৮৩ চনত আৰম্ভ হোৱা এই বহুমুখী প্ৰকল্পটো জলসিঞ্চন, জলবিদ্যুৎ উৎপাদন আৰু পানী যোগানৰ বাবে পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল। চাণ্ডিল বান্ধ আৰু গালুদিহ বেৰেজৰ কাম প্ৰায় সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ বিপৰীতে অন্যান্য অংশসমূহ এতিয়াও অসম্পূৰ্ণ হৈ আছে।^৭২০ সুবৰ্ণৰেখা বেৰেজ প্ৰকল্পৰ (পশ্চিমবংগ) অধীনত পশ্চিমবংগৰ মেদিনীপুৰ জিলাত বছৰি ১,১৪,১৯৮ হেক্টৰ মাটিত জলসিঞ্চনৰ বাবে ভোছৰাঘাটৰ ওচৰত এখন বেৰেজ নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। ১৯৯৫-৯৬ চনত এই প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য হাতত লোৱা হৈছিল।^২১

চাণ্ডিল বান্ধ আৰু জলাধাৰৰ বাবে ১৭,০২৮ হেক্টৰ ভূমিৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। ইচা বান্ধৰ ফলত ঝাৰখণ্ডৰ ৮,৫৮৫ হেক্টৰ আৰু ওড়িশাৰ ৪,৪১৫ হেক্টৰ ভূমি জলমগ্ন হৈছে। গাঞ্জিয়া বেৰেজৰ বাবে ২৬৬ হেক্টৰ আৰু গালুদিহ বেৰেজৰ বাবে ১৮০ হেক্টৰ ভূমিৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। ১৯৭৫ চনত প্ৰকল্পটো আৰম্ভ হোৱাৰ পৰাই ইয়াৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ চলিছিল আৰু ১৯৭৮ চনত নিৰ্মাণস্থলীত প্ৰায় ১০,০০০ লোকে বান্ধটোৰ বিৰুদ্ধে বিক্ষোভ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।^২২২৩ প্ৰতিবাদকাৰীসকলৰ সমস্যা সমাধানৰ বাবে চৰকাৰে ১২,০০০ পৰিয়ালৰ বাবে ক্ষতিপূৰণ পেকেজ বৃদ্ধি কৰে আৰু ২,২০০ লোকে চৰকাৰী বিভাগত চাকৰি লাভ কৰে।^২৪

বৰ্তমান চাণ্ডিল বান্ধ, ইচা বান্ধ আৰু গালুদিহ বেৰেজৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য সম্পূৰ্ণ হৈছে। এই বান্ধটো ঝাৰখণ্ডৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় পৰ্যটনস্থলী। চাণ্ডিল বান্ধৰ ওচৰতে থকা সংগ্ৰহালয়টোত শিলালিপি আছে যিবোৰ প্ৰায় ২,০০০ বছৰ পুৰণি।

সুবৰ্ণৰেখা বন্দৰ

ওড়িশা চৰকাৰে সুবৰ্ণৰেখা নদীৰ মুখত থকা কীৰ্তনীয়াত এটা গভীৰ সাগৰীয়, সকলো বতৰতে উপযোগী বন্দৰ প্ৰকল্পৰ বাবে চেন্নাইস্থিত 'ক্ৰিয়েটিভ পৰ্ট ডেভেলপমেণ্ট প্ৰাইভেট লিমিটেড'ৰ সৈতে এক বুজাবুজিৰ চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰিছে। কীৰ্তনীয়া বন্দৰ প্ৰকল্পটো ৫০ বছৰীয়া 'নিৰ্মাণ, স্বত্বাধিকাৰী, পৰিচালনা, অংশীদাৰিত্ব আৰু হস্তান্তৰ' (boost) ভিত্তিত গ্ৰহণ কৰা হৈছে। এই উন্নয়নমূলক কাম-কাজৰ ভিতৰত বন্দৰটোৰ পৰা ৫ নম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথলৈ এক সমৰ্পিত ৰেল তথা পথ সংযোগ আৰু জ্লেশ্বৰত ৰেল নেটৱৰ্কৰ ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^২৫২৬ শেহতীয়াকৈ এই প্ৰকল্পটোক সুবৰ্ণৰেখা বন্দৰ হিচাপে অভিহিত কৰা হৈছে। ২০১৯ চনত ইয়াৰ আধাৰশিলা স্থাপন কৰা হৈছিল।^২৭

চলচ্চিত্ৰ

ঋত্বিক ঘটকৰ পৰিচালনাত ১৯৬৫ চনত সুবৰ্ণৰেখা নামৰ এখন বঙালী চলচ্চিত্ৰ মুক্তি পাইছিল। ঘটকৰ চিনেমাৰ কাহিনীসমূহত ১৯৪৭ চনৰ বঙ্গ বিভাজনৰ কৰুণ স্মৃতিৰ গভীৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। সুবৰ্ণৰেখা চিনেমাখনত ঘটকে "ঘৰৰ ধাৰণাটোক এক আৱেগিক স্থান হিচাপে চিত্ৰিত কৰিছে, যি সুবৰ্ণৰেখা নদীৰ দূৰৈৰ বিপৰীত পাৰটোৰ দৰেই এক প্ৰতীকী আৰু অপ্ৰাপ্য স্থানক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।"^২৮