শ্ৰমণ

শ্ৰমণ (সংস্কৃত ভাষা: śramaṇa, পালি ভাষা: samaṇa) হৈছে ভাৰতীয় ধৰ্ম আৰু দৰ্শনত এক ধৰণৰ ত্যাগী, ভিক্ষু বা তপস্বী ব্যক্তি, যাক “উচ্চ বা ধৰ্মীয় লক্ষ্যৰ বাবে পৰিশ্ৰম/তপস্যা কৰা ব্যক্তি” অথবা “সাধনা-নিবিষ্ট অনুসন্ধানী” হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়।^১ ঐতিহাসিকভাৱে এই শব্দটি বৈদিক সাহিত্যত ঋষিসকলৰ আচাৰগত পৰিশ্ৰমৰ অৰ্থত উপাধিৰ দৰে ব্যৱহৃত হৈছিল; পাছলৈ ই বৈদিক শাস্ত্ৰ-প্ৰমাণ্যক নাকচ কৰা অথবা শাস্ত্ৰীয় ক্ৰমৰ বাহিৰত ঘূৰি-ফুৰা ত্যাগী পৰম্পৰাসমূহৰ এক বৃহৎ শ্ৰেণীক সূচাবলৈ ব্যৱহৃত হয়, যেনে বৌদ্ধ বা জৈন ভিক্ষু।^২

ব্যুৎপত্তি

‘শ্ৰমণ’ শব্দটো সাধাৰণতে সংস্কৃত ভাষাৰ "শ্ৰম্‌" ধাতুৰ পৰা উদ্ভূত বুলি ধৰা হয়, যাৰ অৰ্থ “পৰিশ্ৰম কৰা”, “তপস্যা কৰা” বা “আত্মসংযমেৰে সাধনা কৰা”।^৩ কিছুমান বৈদিক অৱস্থাত শ্ৰমণ ধাৰণাটোক ব্ৰাহ্মণীয় সাহিত্যৰ ভিতৰতেই এক বিশেষ জীৱনাচৰণৰ বিশেষণ-ৰূপে দেখা যায়, য’ত ই অনিবাৰ্যভাৱে ব্ৰাহ্মণ বা গৃহস্থ-জীৱনৰ “বিৰোধী” অৰ্থ বহন নকৰে।^৪

ইতিহাস আৰু শ্ৰমণ পৰম্পৰা

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ মধ্যভাগত শ্ৰমণ পৰম্পৰা গঢ় লৈ উঠে বুলি বহু গবেষণাত উল্লেখ কৰা হয়, আৰু ই মূলতঃ ভিক্ষু আৰু ত্যাগী সমাজত জনপ্ৰিয় হয়।^৫ শ্ৰমণ পৰম্পৰাত জৈন ধৰ্ম, বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু আজীৱিক আদি মতবাদ অন্তৰ্ভুক্ত হয় বুলি বহু বিৱৰণত পোৱা যায়।^৬ বৌদ্ধ পালি শাস্ত্ৰত বুদ্ধৰ যুগত একাধিক শ্ৰমণ নেতা আৰু সংঘ-সংগঠনৰ অস্তিত্ব থকা বুলি উল্লেখ আছে।^৭

বৈদিক পৰম্পৰাৰ সৈতে সম্পৰ্ক

শ্ৰমণক বৈদিক ধৰ্মৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক এক “বাহিৰা” পৰম্পৰা বুলি ব্যাখ্যা কৰা ধাৰণা কিছু পৰিমাণে বিতৰ্কিত। কিছুমান বিশ্লেষণে শ্ৰমণ ধাৰণাটোক বৈদিক সাহিত্যৰ ভিতৰতেই প্ৰথমে দেখা যায় বুলি তৰ্ক দাঙি ধৰে, আৰু পাছত বৌদ্ধ আৰু জৈন পৰম্পৰাত ই বিশেষ সংজ্ঞা লাভ কৰে বুলি যুক্তি দিয়ে।^৮

মূল ধাৰণা আৰু বৈচিত্ৰ্য

শ্ৰমণ পৰম্পৰাসমূহৰ মাজত বিশ্বাসগত বৈচিত্ৰ্য ভালেমান আছে: কোনো পৰম্পৰাই আত্মৰ অস্তিত্ব মানে, কোনো পৰম্পৰাই নাকচ কৰে; কিছুমানে কঠোৰ তপস্যা, অহিংসা আৰু কঠোৰ ভোজ-সংযমক গুৰুত্ব দিয়ে, আন কিছুমানে ভিন্ন নৈতিক বা জ্ঞানতাত্ত্বিক অৱস্থান গ্ৰহণ কৰে।^৯ ত্যাগী পৰম্পৰাৰ বিকাশৰ সৈতে সংসাৰ (পুনৰ্জন্ম-চক্ৰ) আৰু মোক্ষ/নিৰ্বাণ-ধাৰণাসমূহ বহু ভাৰতীয় ধৰ্মত কেন্দ্ৰীয় বিষয়ে পৰিণত হয় বুলি একাধিক অধ্যয়নে আলোচনা কৰিছে।^১০