শ্যামা সংগীত

শ্যামা সংগীত (Shyama Sangeet, শ্যামা সঙ্গীত) হিন্দু দেৱী শ্যামা বা কালীৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত বঙালী ভক্তিমূলক গীতৰ এটা ধাৰা। কালী হʼল পৰম সাৰ্বজনীন মাতৃদেৱী দুৰ্গা বা পাৰ্বতীৰ এটি ৰূপ। শ্যামা সংগীতক শাক্তগীতি বা দুৰ্গাস্তুতি নামেৰেও জনা যায়।^১

শ্যামা সংগীতে সাধাৰণ মানুহক আকৰ্ষণ কৰে কাৰণ ই মাতৃ আৰু সন্তানৰ মাজত চিৰন্তন আৰু উচ্চমানৰ প্ৰেম তথা যত্নৰ সম্পৰ্কৰ এক সাংগীতিক উপস্থাপনা। এই গীত পূজাৰ সাধাৰণ আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু তন্ত্ৰৰ গুপ্ত অনুশীলনৰ পৰা মুক্ত।

উৎপত্তিমূল

দ্বাদশ-ত্ৰয়োদশ শতিকাত যেতিয়া বংগত শাক্তধৰ্মৰ বিকাশ ঘটিছিল, তেতিয়া ইয়ে কেইবাগৰাকীও কবিক কালীৰ ওপৰত কবিতা ৰচনা কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। কবিকংকন বা 'কবিৰ ৰত্ন' নামেৰে পৰিচিত মুকুন্দৰামে ১৫৮৯ চনত তেওঁৰ মুখ্য কবিতা 'চণ্ডী' মহাকাব্য ৰচনা কৰিছিল। অষ্টাদশ শতিকাৰ মাজভাগৰ ফালে কবি ৰামপ্ৰসাদ সেনে ইয়াৰ মাজত নতুন জীৱন জগাই তুলিছিল আৰু ইয়াক বঙালী গীতৰ এক সুকীয়া ধাৰালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল।

ৰামপ্ৰসাদৰ পিছত কমলাকান্ত ভট্টাচাৰ্য (১৭৭২–১৮২১), মহাৰাজ হৰেন্দ্ৰ নাৰায়ণ (১৭৮৩-১৮৩৯), মহাৰাজা শিবেন্দ্ৰ নাৰায়ণ (১৮৩৯-১৮৪৭), ৰশিকচন্দ্ৰ সত্যজিৎ (১৮২০–১৮৯৩), ৰামচন্দ্ৰ দত্ত (১৮৬১–১৮৯৯), নীলকান্ত আদি বহু সংখ্যক সুৰকাৰে ৰাজত্ব কৰে মুখোপাধ্যায় (১৮৪২–১৯১১) আৰু ভব পাগলা (১৯০২–১৯৮৪)। আধুনিক যুগত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ আৰু কাজী নজৰুল ইছলাম দুয়োজনেই শ্যামা সংগীত ধাৰাৰ কবিতা ৰচনা কৰিছে।

‘শ্যামা’ শব্দটোৱে কালীৰ গাৰ বৰণ (সাধাৰণতে ক’লা বা গাঢ় নীলা ৰঙেৰে চিত্ৰিত কৰা হয়)ক বুজায়।

বিভাগসমূহ

শ্যামাসংগীতক ভক্তিমূলক বা আধ্যাত্মিক আৰু দুৰ্গাস্তুতি, উমাসংগীত, আগমনী বা বিজয়া গীত হিচাপে প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। প্ৰথম শ্ৰেণীটোৰ গীতসমূহ ভক্তি আৰু আধ্যাত্মিক চিন্তাৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত। দৈনন্দিন পাৰিবাৰিক বিষয় বা সামাজিক অনুষ্ঠানৰ বিষয়বস্তুৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্মিত দ্বিতীয় শ্ৰেণীটোক পদাৱলী, উমাসংগীত, আগমনী বা বিজয়া গীত নামেৰে জনা যায়।

জনপ্ৰিয়তা

শ্যামা সংগীতে দেৱী কালীক এগৰাকী স্নেহময়ী মানৱ মাতৃ হিচাপে কল্পনা কৰে আৰু কণ্ঠশিল্পীগৰাকীয়ে মাতৃৰ প্ৰেমৰ বাবে হাহাকাৰ কৰে। কেৱল ভক্তিমূলক দিশৰ বাবেই নহয়, মানৱীয় আকৰ্ষণৰ বাবেও গীতবোৰ জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছে।

আগমনী আৰু বিজয়া গীতৰ বিষয়বস্তু আৰু উপলক্ষ্য এনেধৰণৰ- হিমালয় আৰু মেনকাৰ কন্যা পাৰ্বতীৰ (উমা বা গৌৰী) কৈলাসৰ প্ৰভু শিৱৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। দেৱী দুৰ্গাৰ ৰূপ হিচাপে পাৰ্বতী (পৰম বিশ্বজনীন মাতৃ-দেৱী) প্ৰতি বছৰে তেওঁৰ পৰা পিতৃ-মাতৃক চাবলৈ আহে। ইয়াত দেৱীগৰাকীক মাকৰ পৰা বহু দূৰত বাস কৰা এগৰাকী সাধাৰণ ছোৱালী হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে আৰু শহুৰেকৰ ঠাইত বহুদিন থাকি ঘৰলৈ উভতি আহি আনন্দ অনুভৱ কৰে। এই গীতবোৰ মানৱীয় আবেদনৰ বাবে আৰু পিতৃ-মাতৃৰ পৰা বহু দূৰত বাস কৰা যিকোনো বিবাহিত ছোৱালীৰ লগত সহজে চিনাক্ত কৰিব পৰাৰ বাবেই অতি জনপ্ৰিয়।

১৯২৩ চনত এডৱাৰ্ড থম্পছনে যি লিখিছিল সেয়া আজিও সত্য।

কিন্তু শাক্ত কবিতাবোৰৰ কথাই সুকীয়া। কম সংখ্যক কবিৰ ৰচনাই যিদৰে জনসমাজৰ হৃদয় চুই গৈছে। ‘এই দিনটো নিশ্চয় পাৰ হ’ব মা, এই দিনটো পাৰ হ’ব’ৰ দৰে সুন্দৰ গীতবোৰ ৰাস্তাৰ বনুৱা বা ধাননি পথাৰত কৰ্মৰত শ্ৰমিকৰ পৰা শুনিছোঁ; সূৰ্যাস্তৰ সময়ত বহল নদীৰ কাষত শুনিছো, যেতিয়া ভাটৌবোৰে বাসস্থানৰ বাবে উৰি গৈছিল আৰু মাৰ্কেটিঙৰ পৰা ফেৰীলৈকে গাঁৱৰ লোকসকলে ভিৰ কৰিছিল। এবাৰ মফুচিল হাইস্কুল এখনৰ টপ ক্লাছক ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ গীত এটা লিখি উলিয়াবলৈ ক’লোঁ; চল্লিশজনৰ ভিতৰত দুজন ল'ৰাই সফলতা লাভ কৰিলে, যিটো ফলাফলে তেওঁৰ গীতৰ অতি বাস্তৱিক প্ৰসাৰণ দেখুৱাইছিল বুলি মই বিবেচনা কৰোঁ। কিন্তু, যেতিয়া মই ৰামপ্ৰসাদৰ গীত এটা বিচাৰিলোঁ, তেতিয়া দুজনৰ বাহিৰে প্ৰতিজন ল’ৰাই উত্তৰ দিলে। দৰাচলতে চৈধ্যৰ পৰা আঠাইশ বছৰ বয়সৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ মাজত যি নিজৰ কৰ্ম আৰু নাম দুয়োটাৰে চিনাকি কবি তেৱেঁই এজন জাতীয় কবি। ঠাকুৰৰ গীত কলিকতাৰ ৰাজপথত শুনা যায়, আৰু ছাত্ৰ সমাজ আৰু ব্ৰহ্ম সমাজে ব্যাপকভাৱে প্ৰচাৰ কৰিছে; কিন্তু বংগৰ গাঁৱত সেইবোৰ অচিনাকি, আনহাতে ৰামপ্ৰসাদৰ কথা সকলোতে শুনা যায়। 'কৃষক আৰু পণ্ডিতসকলে তেওঁৰ গীত সমানে উপভোগ কৰে।' হতাশাৰ সময়ত আৰু আনকি মৃত্যুৰ মুহূৰ্ততো তেওঁলোকৰ পৰা সান্ত্বনা লাভ কৰে। গংগাৰ পাৰলৈ অনা মৃত্যুমুখী মানুহজনে তেওঁৰ সংগীসকলক ৰামপ্ৰসাদী গীত গাবলৈ কৈছিল।^২

পৰম কালী ভক্ত শ্ৰীৰামকৃষ্ণ পৰমহংসৰ সময়ত শ্যামা সংগীত অধিক জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল। ৰামপ্ৰসাদ সেন, ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, গিৰিশচন্দ্ৰ ঘোষ, আৰু স্বামী বিবেকানন্দ, কাজী নজৰুল ইছলাম আদিয়ে অসংখ্য শ্যামা সংগীত ৰচনা কৰিছিল। ভাৰতৰ জাতীয় গীত 'বন্দে মাতৰম', যাৰ গীতৰ কথা বংকিমচন্দ্ৰ চেটাৰ্জী/চট্টোপাধ্যায়ৰ দ্বাৰা ৰচিত আৰু যাৰ সংগীত ৰচনা কৰিছিল ঠাকুৰ, প্ৰথম আৰু প্ৰধানকৈ মা দুৰ্গাৰ গীত যিয়ে ভাৰতীয় মাতৃভূমি "ভাৰত মাতা"ক পৰম দেৱী দুৰ্গাৰ এক ৰূপ বুলি প্ৰশংসা কৰে। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ 'জন গণ মন', ভাৰতীয় জাতীয় সংগীতত এটা শাৰী আছে, "স্নেহময়ী তুমি মাতা", যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ ভাৰত এগৰাকী স্নেহময়ী মাতৃ ("ভাৰত মাতা")... ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰেও এটা গীত ৰচনা কৰিছিল যিটো পিছলৈ বাংলাদেশৰ জাতীয় সংগীত হিচাপে বাছি লোৱা হৈছিল ('আমাৰ সোনাৰ বাংলা') যিটো তেওঁ সমগ্ৰ বংগ (অবিভক্ত বংগ; গীতটো পশ্চিম বংগ আৰু বাংলাদেশ বিভাজনৰ আগতে লিখা হৈছিল)ক পৰম মাতৃৰ শৰীৰৰ এটা অংশ বুলি উল্লেখ কৰিছে।

সাধাৰণতে দেৱী মাতৃ কালীৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত সকলো সংগীতক বঙালী ভাষাত ‘শ্যামা সংগীত’ বুলি কোৱা হয়। এই বঙালী শ্যামা সংগীতৰ দুগৰাকী বিখ্যাত কণ্ঠশিল্পী হʼল পান্নালাল ভট্টাচাৰ্য আৰু ধনঞ্জয় ভট্টাচাৰ্য৷ পান্নালাল ভট্টাচাৰ্যৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃ প্ৰফুল্ল ভট্টাচাৰ্য আৰু মাজু ভাতৃ ধনঞ্জয় ভট্টাচাৰ্য আছিল সন্ত শিল্পী পান্নালাল ভট্টাচাৰ্যৰ প্ৰথম সংগীত শিক্ষক৷ ধনঞ্জয় ভট্টাচাৰ্যই ভাতৃ পান্নালালৰ ভক্তি মনোভাৱ দেখি ভক্তিমূলক গীত গোৱা বন্ধ কৰি দিলে। অৱশ্যে পান্নালাল ভট্টাচাৰ্যৰ বিয়োগৰ পিছত, তেওঁৰ মধুৰ, সুৰীয়া কণ্ঠেৰে বহু ভক্তিমূলক গীতেৰে পুনৰ বঙালী সংগীতত অৱদান আগবঢ়াইছিল।

বাহ্যিক সংযোগ

• Thompson, Edward. J. and Spencer, Arthur Marshman, Bengali Religious Lyrics, Śākta, Oxford University Press, London, 1923.