মৰাপাট ব্যৱসায়

মৰাপাট ব্যৱসায় মূলতঃ ভাৰতৰ পশ্চিমবংগ আৰু অসম আৰু চুবুৰীয়া ৰাষ্ট্ৰ বাংলাদেশক কেন্দ্ৰ কৰি মৰাপাটৰ ব্যৱসায় দেখা যায়। ^১ মৰাপাটৰ প্ৰধান উৎপাদনকাৰী দেশ হ'ল ভাৰত আৰু সৰ্বাধিক ৰপ্তানিকাৰক দেশ হ'ল বাংলাদেশ। এই অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক উৰ্বৰ মাটিৰ বাবে মৰাপাটৰ উৎপাদন হয়। ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰদ্বাৰা মৰাপাটৰ উৎপাদন ক্ৰমে ১৯৬৮ মিলিয়ন টন আৰু ১.৩৪৯ মিলিয়ন মেট্ৰিক টন। ^২ বংগৰ মৰাপাট সপ্তদশ শতিকাৰপৰা দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰপৰা ৰপ্তানি কৰিছিল ডাচ্চ, ফৰাচী ভাষাসকলে আৰু পিছলৈ আন ইউৰোপীয়সকলে আমদানি কৰিবলৈ লয়।

১৭৯০ চনৰ ভিতৰত স্কটলেণ্ডৰ ডাণ্ডী চহৰত এটা সৰু ৰপ্তানি উদ্যোগৰ বিকাশ ঘটিছিল। য’ত শণ কাটিব পৰা উদ্যোগে খৰচ হ্ৰাস কৰিবলৈ মৰাপাটৰ সামান্য শতাংশ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিছিল। ডাণ্ডীৰ এজন ব্যৱসায়ী থমাছ নেইই ১৮৩৩ চনত তিমি মাছৰ তেলত তিয়াই মৰাপাট কাটিব পৰা যান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া উদ্ভাৱন কৰে। ^৩ ডাণ্ডী মিলত শণৰ ঠাইত ব্ৰিটিছ ব্যৱসায়ীসকলে ১৮৪০ চনৰপৰা বংগৰপৰা ক্ৰমান্বয়ে কেঁচা পাট ৰপ্তানি কৰিছিল। ডাণ্ডী এই উদ্যোগৰ বিশ্বব্যাপী কেন্দ্ৰ হৈ পৰে, আধাতকৈ অধিক জনসংখ্যাক মিলত নিয়োজিত কৰে আৰু "জুটিঅ'পলিছ" উপনাম লাভ কৰে। "^৪ ১৮৫৮ চনত ভাৰতীয় বিত্তীয় ব্যক্তিসকলে নিজৰ উদ্যোগ গঢ়ি তুলিবলৈ ডাণ্ডীৰপৰা কাটিব পৰা যন্ত্ৰ আমদানি কৰাত সহায় কৰিছিল। জি ডি বিৰলাৰ দৰে মাৰোৱাৰী দালালৰ আধিপত্য থকা বংগত ভাৰতীয়সকলৰ বাবে মৰাপাটৰ কাৰখানা স্থাপনৰ বাবে বহু স্কটে কাম কৰিছিল।

বৰ্তমান প্ৰায় ৭৫% মৰাপাটৰ সামগ্ৰী পেকেজিং সামগ্ৰী, যেনে মৰাপাটৰ বস্তা আদিৰ চাহিদা আছে। কিন্তু অচল যন্ত্ৰ-পাতি, ধৰ্মঘট আৰু লকআউট, উদ্ভাৱনৰ অভাৱ আদি নানা সমস্যায় স্বাধীনতাৰ পিছৰেপৰা ভাৰতীয় উদ্যোগ স্থবিৰ হৈ পৰিছে। ^৫ মৰাপাটৰ কফি বেগ হয়তো আটাইতকৈ পৰিচিত সামগ্ৰী। যাক হেচিয়ান বা বাৰ্লেপ বুলি জনা যায়। এই বস্তাবোৰে ক্ৰিমিয়া যুদ্ধত আৰু পুনৰ প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত সামৰিক ব্যৱহাৰ লাভ কৰে আৰু ব্ৰিটিছ যুদ্ধ কাৰ্যালয়ে ১৯১৬ চনত বালিৰ মোনাৰ বাবে নিজৰ সমগ্ৰ চুক্তি কলিকতাৰ এটা গ্ৰীক-ভাৰতীয় প্ৰতিষ্ঠানক প্ৰদান কৰে।^৬ এই বেগ মাছ ধৰা, নিৰ্মাণ, কলা, আৰু অস্ত্ৰ উদ্যোগত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। মৰাপাট উদ্যোগত ভাৰতৰ সৰ্বাধিক অংশ দেখা যায়(৬০%)। গ্ৰাহকৰ বস্তু কঢ়িয়াবৰ বাবে প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস বা নিষিদ্ধ কৰাৰ চেষ্টা অধিক দেশত হোৱাৰ লগে লগে মৰাপাটৰ বেগে বজাৰত অধিক চাহিদা বৃদ্ধি পাইছে। ^৭ বিশ্বৰ মৰপাটৰ উৎপাদনৰ ৬০% ভাৰতত উৎপাদন হয়। কিন্তু বিনিয়োগৰ অভাৱ, পানীৰ অভাৱ, নিম্নমানৰ বীজ, আৰু নগৰায়নৰ ফলত খেতি কৰাৰ শস্যৰ মাটি হ্ৰাসৰ দৰে সমস্যায় অৰিহণা যোগোৱা ফলত প্লাষ্টিকৰ দৰে সামগ্ৰীৰ জৈৱ-বিঘ্নিত বিকল্প হিচাপে মৰাপাটৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি লেহেমীয়া কৰিছে।

ইতিহাস

পূব বংগ অঞ্চলত যুগ যুগ ধৰি মৰাপাটৰ খেতি চলি আহিছে। বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ আৰু পশ্চিমবংগৰ গাঁৱে-ভূঞে ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ বাবে ইয়াক উৎপাদন কৰা হৈছিল। আধুনিক যুগলৈকে মৰাপাট ৰছীৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল যদিও মৰাপাট উদ্যোগৰ উত্থানৰ ফলত ১৮৮০ চনত ভাৰতীয় হস্ততাঁত পাটৰ উৎপাদন হ্ৰাস পায়। ১৮৫০ চনত বছৰি প্ৰায় ২ লাখ ৫০ হাজাৰ পাউণ্ড মূল্যৰ পাটৰ সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। মৰাপাট দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ এক বিচৰা ৰপ্তানি সামগ্ৰী আছিল, ভাৰত আৰু ইউৰোপীয় বাণিজ্যিক কোম্পানীয়ে যোগান ধৰিছিল। ১৮৩৩ চনত স্কটলেণ্ডৰ ডাণ্ডীত আধুনিক মৰাপাট উদ্যোগ আৱিষ্কাৰ হৈছিল যদিও ১৭৯০ চনৰ পিছত শণ আৰু শণ কাটিবলৈ ইয়াক কম পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে সম্পূৰ্ণ মৰাপাটৰ ৰপ্তানি যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল আৰু কেঁচা মৰাপাটৰ ৰপ্তানি তীব্ৰভাৱে হ্ৰাস পাইছিল। প্ৰচেছড সামগ্ৰীৰপৰা ভাৰতে বছৰি প্ৰায় ৩৫ মিলিয়ন পাউণ্ড উপাৰ্জন কৰি আছিল, আনহাতে ব্ৰাজিল, নিউয়ৰ্ক মহানগৰ, জাপান, জাৰ্মানী আৰু যুক্তৰাজ্যলৈ কেঁচা পাটৰ বিক্ৰীৰ ফলত মাত্ৰ ৮ মিলিয়ন পাউণ্ডহে উপাৰ্জন হৈছিল।

বৃটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী

ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী ১৭ শতিকাৰপৰা ১৮৫৭ চনত ভংগ হোৱালৈকে বংগত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিনিধিত্বমূলক কৰ্তৃত্ব আছিল। বৃটিছৰ আগতে ডাচ আৰু ফৰাচীসকল আছিল প্ৰথম মৰাপাটৰ ব্যৱসায়ী। কোম্পানীটোৱে সোতৰ আৰু অষ্টাদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈ মৰাপাটৰ বস্তা ৰপ্তানি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।^৮ ১৮৩০ চনত থমাছে ডাণ্ডীলৈ মৰাপাট আমদানি কৰিছিল আৰু শণ কাটিব পৰা মেচিন ব্যৱহাৰ কৰি কাপোৰ তৈয়াৰ কৰিছিল। এই পৰীক্ষাটো প্ৰথম অৱস্থাত সফল নহ’ল যদিও ইয়াক শণৰ সৈতে সৰু মিশ্ৰণ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল যেতিয়ালৈকে তেওঁ আৱিষ্কাৰ কৰা নাছিল যে তিমিৰ তেলে ইয়াক কাটিব পৰাকৈ যথেষ্ট কোমল কৰি তোলে। বস্তা, ৰছী আৰু কাপোৰত ব্যৱহাৰৰ বাবে শণৰ ঠাইত মৰাপাটৰ চাহিদা আকাশলংঘী হৈ পৰিল।

১৮৩৩ চনৰপৰা ১৮৫৫ চনৰ ভিতৰত বংগত মৰাপাট খেতিৰ উত্থান ঘটিছিল যদিও কটেজ হেণ্ড স্পিনিং হ্ৰাস পাইছিল।

১৮৫৫ চনত জৰ্জ একলেণ্ডক বিছাম্বৰ সেনে ডাণ্ডীৰপৰা বস্ত্ৰ কাটিব পৰা যন্ত্ৰ (আৰু তিমিৰ তেল) আমদানি কৰি ভাৰতৰ শ্ৰীৰামপুৰত প্ৰথমটো কাৰখানা স্থাপন কৰিবলৈ বিত্তীয় সাহায্য প্ৰদান কৰে। ^৯ যদিও এইটো সফল নহ’ল তথাপি তেওঁ কোম্পানীক ১৮৫৭ চনত ভাপ চালিত বয়ন আৰু কাঁটা কল প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে আৰু অতি সোনকালেই এক ডজন কোম্পানীয়ে ঘৰুৱা ভাৰতীয় ব্যৱহাৰ আৰু পূবলৈ ৰপ্তানিৰ বাবে উৎপাদন আৰম্ভ কৰে।

১৯০৮ চনলৈকে কলিকতাই স্কটলেণ্ডৰ ডাণ্ডীক অতিক্ৰম কৰি বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ মৰাপাট উৎপাদনকাৰী দেশ হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। ১৮৯০ চনৰপৰাই মাৰোৱাৰীসকলে দালাল হিচাপে (বিৰলা গ্ৰুপৰ দৰে) বজাৰত প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু ৩ লাখতকৈ অধিক শ্ৰমিকক নিয়োজিত উদ্যোগ এটাৰ প্ৰধান মালিক হৈ পৰিছিল।

বাংলাদেশী মৰাপাট ব্যৱসায়ীসকল

কেঁচা মৰাপাটৰ ব্যৱসায়ত বাংলাদেশৰ সদায় এক মুখ্য ভূমিকা আছে। সুদীৰ্ঘ ইতিহাসৰপৰা দেখা যায় যে মৰাপাটৰ ব্যৱসায়ত মুখ্য স্থান আৰু উন্নতমানৰ প্ৰাকৃতিক আঁহৰ অধিকাৰী দেশ হৈছে বাংলাদেশ। বাংলাদেশ আজিও বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক কেঁচা মৰাপাটৰ উৎপাদন আৰু ৰপ্তানিকাৰক দেশ হৈয়ে আছে। ১৯৭১ চনত বৃটিছে সৃষ্টি কৰা পূব আৰু পশ্চিম পাকিস্তান (পূৰ্ব পাকিস্তান নামেৰে জনাজাত) ভংগ হোৱাৰ লগে লগে বাংলাদেশ (পূব পাকিস্তান) পৃথক হোৱাৰ লগে লগে মৰাপাটৰ ব্যৱসায় এতিয়া দক্ষিণ এছিয়াৰ এটা নিৰ্বাচিত গোটৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাথাকিল। বাংলাদেশৰ স্বাধীনতাৰ পিছত আৱামী লীগ চৰকাৰৰ সমাজবাদী নীতিৰ অধীনত প্ৰায়বোৰ ব্যক্তিগত মালিকানাধীন মৰাপাট মিলসমূহ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হয়।

পিছলৈ বাংলাদেশৰ এই মৰাপাট মিলসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ চৰকাৰে বাংলাদেশ মৰাপাট মিল নিগম (BJMC) প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ১৯৭৫ চনৰ আগতে ব্যক্তিগত খণ্ডত আন কোনো মৰাপাট মিলৰ বিকাশৰ অনুমতি দিয়া হোৱা নাছিল। জিয়াউৰ ৰহমান বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হোৱাৰ পিছত বাংলাদেশৰ মৰাপাট উদ্যোগত এক নতুন যুগ আৰম্ভ হয়। এই অনুষ্ঠানৰ ফলত বাংলাদেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰপৰা বহু কেঁচা পাটৰ ব্যৱসায়ীয়ে মৰাপাট মিল নিগমৰ মালিকানাধীন মৰাপাট কলসমূহলৈ কেঁচা মৰাপাট যোগান ধৰিছিল। এই ব্যৱসায়ী দলটোক বেপাৰী বুলি কোৱা হয়, যিসকলে কৃষকৰপৰা পোনপটীয়াকৈ কেঁচা মৰাপাট ক্ৰয় কৰে। বাংলাদেশৰ ৰাজহুৱা 'বাংলাদেশ মৰাপাট মিলছ কৰ্প'ৰেশ্যন' (BJMC) হৈছে দেশৰ ভিতৰতে চৰকাৰী বৃহৎ নিগম আৰু মৰাপাট ৰপ্তানিৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ উৎপাদন আৰু ৰপ্তানি সংস্থা। ^১০১১

স্কটলেণ্ডৰ দাণ্ডীৰ মৰাপাট ব্যৱসায়

স্কটলেণ্ডৰ ডাণ্ডী মৰাপাট উদ্যোগৰ উদ্যোগীসকলক মৰাপাট বেৰন বুলি কোৱা হৈছিল। ^১২ ডাণ্ডী আছিল শণৰ কাটিব পৰা আৰু তিমি তেল উদ্যোগৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। তেওঁলোকে উপলব্ধি কৰিলে যে তিমিৰ তেল দি পাট যান্ত্ৰিকভাৱে কাটিব পাৰি। তেওঁলোকে কফিৰ দৰে সামগ্ৰী পৰিবহণৰ বাবে বেগ আৰু বালিৰ মোনা উৎপাদন কৰি এক বিশাল নতুন উদ্যোগ স্থাপন কৰে।^১৩

ডাণ্ডী পাট উদ্যোগৰ অৱনতি ঘটিবলৈ আৰম্ভ কৰে যেতিয়া যন্ত্ৰ নিৰ্মাতাসকলে তেওঁলোকৰ মেচিন ভাৰতীয় ব্যৱসায়ীসকলক বিক্ৰী কৰে, যিসকলে কেঁচা-মাল সহজে পোৱা আৰু কম মজুৰিৰদ্বাৰা লাভৱান হৈছিল।^১৪ এইটো মুক্ত বাণিজ্যৰ বিখ্যাত উদাহৰণ, য’ত লিবাৰেল চৰকাৰ নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল যাতে কলিকতা উদ্যোগৰ লাভৰ বাবে বাণিজ্যিক বাধা আৰোপ কৰা নহৈছিল।

যিহেতু "ডাণ্ডী পাট বেৰন"সকলৰ কলিকতা আৰু ডাণ্ডীত মালিকীস্বত্বৰ অংশীদাৰিত্ব আছিল। স্কটলেণ্ডৰ ব্যৱসায় হ্ৰাসে তেওঁলোকক ইমান বেছি আঘাত কৰা নাছিল। ডাণ্ডীত ৫০%তকৈ অধিক শ্ৰমিক মৰাপাট উদ্যোগত আছিল আৰু দুই তৃতীয়াংশ মহিলা আছিল। বাকীসকলৰ বেছিভাগেই কম মজুৰি পোৱা শিশু শ্ৰমিক আছিল। এই উত্থানৰ ফলত বস্তি, অতিমাত্ৰা নিৱনুৱা, কৰ্মৰ অৱস্থা বেয়া, কম মজুৰি আদি সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

স্বাধীনত্তোৰ ভাৰতত মৰাপাটৰ ব্যৱসায়

ভাৰতীয় মৰাপাট মিল এছ'চিয়েচন হৈছে ভাৰতীয় বাণিজ্যৰ সৰ্বোচ্চ শাসকীয় সংস্থা।^১৫

মৰাপাটৰ দালাল হিচাপে আৰম্ভ কৰা বিৰলাসকল ভাৰতৰ বিখ্যাত ব্যাৱসায়িক মেগনেট।

মিট্টাল আৰু বাজাজসকলৰ লগতে বিৰলা পৰিয়ালটোও মাৰোৱাৰী। ভাৰতীয় মৰাপাটৰ আধিপত্য মাৰোৱাৰী বুলি ধৰা হয়। বৰ্তমান উদ্যোগটোৱে যথেষ্ট অসুবিধাৰ সন্মুখীন হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১৫ চনত এজন মিলৰ মালিকক তেওঁৰ কৰ্মচাৰীয়ে হত্যা কৰিছিল যেতিয়া তেওঁ কৰ্মৰ সময় হ্ৰাস কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল।^১৬ শেহতীয়া বছৰবোৰত এনে ছটা হত্যাকাণ্ড সংঘটিত হৈছে। ভাৰতৰ মৰাপাট উদ্যোগ চৰকাৰী ক্ৰয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সহস্ৰাব্দৰ পৰিৱৰ্তনৰপৰা পাটত বাধ্যতামূলক পেকেজিঙৰ বাবে চৰকাৰী ক্ৰয় হ্ৰাস পাইছে আৰু এতিয়া ইয়াক গ্ৰাহক পৰ্যায়ত প্লাষ্টিক নিষেধাজ্ঞাৰদ্বাৰা ক্ষতিপূৰণ দিয়া হৈছে। ^১৭

১৯৭১ চনৰ পূৰ্বৰ পাকিস্তানী মৰাপাট ব্যৱসায়

ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰপৰা স্বাধীন হোৱাৰ পিছত চহকী পাটৰ আঁহৰ মজুতেৰে ধন্য পূব বংগত ফলপ্ৰসূ ঔদ্যোগিক পাট উৎপাদনৰ অভাৱ আছিল। গুজৰাটী প্ৰধান পৰিয়ালৰ কেইবাটাও দলে পাট ঔদ্যোগিক ব্যৱসায়ত প্ৰৱেশ কৰি চট্টগ্ৰাম, খুলনা, ঢাকা, আৰু নাৰায়ণগঞ্জত অসংখ্য পাটৰ মিল স্থাপন কৰে। এই পৰিয়ালসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য পৰিয়ালসমূহ হ’ল-

• বাৱানীসকল
• আদমজী
• ইছপাহান ইজ
• চাত্তাৰসকল
• মানিয়াসকল
• খানসকল