মোতি মছজিদ

ভাৰতৰ পুৰণি দিল্লীৰ লালকিল্লা কমপ্লেক্সৰ ভিতৰত থকা মোতি মছজিদ (অৰ্থ 'মুকুতা মছজিদ'^১) হৈছে ১৭ শতিকাৰ এক ঐতিহাসিক মছজিদ, যিটো উপাসনাৰ বাবে নহয়। ইয়াক মোগল সম্ৰাট ঔৰংজেবে নিৰ্মাণ কৰিছিল, দিল্লী ঘেৰাওৰ সময়ত ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ইংৰাজে পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। বগা মাৰ্বলৰ বাবেই এই মছজিদটোৰ নামকৰণ কৰা হৈছে^২ আৰু ইয়াত অলংকৃত ফুলৰ খোদিত শিল্পকৰ্ম আছে। ঔৰংজেবৰ ৰাজত্বকালত মোগল স্থাপত্যৰ ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ।

ইতিহাস

মোতি মছজিদটো মোগল সম্ৰাট ঔৰংজেবে ৰাজপাটত বহাৰ কিছু সময়ৰ পিছতে নিৰ্মাণ কৰিছিল। উদ্দেশ্য আছিল সম্ৰাটক লালকিল্লাৰ ভিতৰত নিজৰ ব্যক্তিগত কোঠাৰ ওচৰত নামাজৰ বাবে মছজিদৰ সুবিধা দিয়া। সেই সময়ত গড়টোত মছজিদ নাছিল; দুৰ্গ নিৰ্মাতা আৰু পূৰ্বৰ দখল কৰা সম্ৰাট শ্বাহজাহানে ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ওচৰৰ জামা মছজিদত জামাত নামাজ পঢ়িছিল।^৩ ঔৰংজেবৰ ব্যক্তিগত খৰচত ১৬৬৩ খ্ৰীষ্টাব্দত মোতি মছজিদ নিৰ্মাণৰ কামত পাঁচ বছৰ সময় লাগিছিল; আদালতৰ বুৰঞ্জী মা'ছিৰ-ই-আলমগিৰীয়ে ইয়াৰ ব্যয় ১ লাখ আৰু ৬০ হাজাৰ টকা বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।^৩৪৫ ইয়াৰ নিৰ্মাণৰ পিছত ঔৰংজেবে ৰাজ্যৰ বিষয়াসকলৰ সৈতে মছজিদত জুহৰ নামাজ আদায় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু নতুন আনুষ্ঠানিক প্ৰথাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰে।^৬

১৮৫৭ চনত দিল্লী দখলত লালকিল্লা দখল কৰাৰ পিছত ব্ৰিটিছ সৈন্যই লুটপাত কৰে। বিশেষকৈ মোতি মছজিদৰ সোণালী ৰঙৰ তামৰ গম্বুজবোৰ প্ৰাইজ এজেণ্টয়ে খুলি নিলামত বিক্ৰী কৰিছিল। লুটপাতৰ ফলত গম্বুজবোৰ মৌলৰ সম্মুখীন হয়, ইয়াৰ অৱনতি ঘটে আৰু বৰষুণৰ পানীয়ে প্ৰাৰ্থনাগৃহৰ চিলিঙৰ ক্ষতি কৰে।^৭ পিছলৈ মছজিদৰ গম্বুজৰ ঠাইত ইংৰাজে বগা মাৰ্বলৰ ব্যৱহাৰ কৰে।^৩২

১৯২০ চনত এ এছ আইৰ পদক্ষেপৰ ফলত লালকিল্লাত পৰ্যটনৰ গতি বৃদ্ধি পায় আৰু মোতি মছজিদত মানুহৰ যাতায়ত বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত দৰ্শনাৰ্থীসকলে ইছলামিক আচৰণ মানি চলিব পৰাকৈ নিয়ম-নীতি স্থাপন কৰা হয়। বিদ্ৰোহৰ পিছৰ যুগত ব্ৰিটিছ সামৰিক বাহিনীয়ে মছজিদৰ মাৰ্বলৰ মজিয়া ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰাৰ বাবেও এ এছ আইয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছিল।^৭ আধুনিক যুগত এ এছ আইয়ে মছজিদটো দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে বন্ধ কৰি দিছে, যাতে গঠনটোৰ ক্ষতি নহয়।^৮

স্থাপত্য

গাঁঠনি

মোতি মছজিদটো এটা প্ৰাৰ্থনা হল আৰু চোতালৰে গঠিত, যিটো প্ৰাচীৰেৰে ঘেৰা আছে। ঠাইখন সৰু, আভ্যন্তৰীণভাৱে ৯ বাই ১৫ মিটাৰ (৩০ বাই ৪৯ ফুট) জোখ। চৌহদটো মাটিৰ পৰা অলপ ওপৰলৈ তুলি পূব দিশৰ পৰা প্ৰৱেশ কৰি চিৰিৰে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰি। চৌহদৰ বেৰবোৰ ৰঙা বালি শিলৰ, আৰু ইয়াৰ উচ্চতা উল্লেখযোগ্য, যাৰ ফলত ভিতৰৰ গঠনবোৰ দেখাত বাধাৰ সৃষ্টি হয়। দেৱালবোৰ ঠায়ে ঠায়ে ডাঠ আৰু ঠায়ে ঠায়ে পাতল, বাহিৰৰ দেৱালবোৰ ৰঙা দুৰ্গৰ অক্ষৰ সৈতে একে, আনহাতে ভিতৰৰ দেৱালবোৰ মক্কাৰ ফালে প্ৰান্তিককৃত। মছজিদৰ চোতাল আয়তাকাৰ, আৰু ইয়াত এটা গুহাযুক্ত পুল আছে।^৩৯২

চোতালৰ শেষত স্থাপন কৰা হৈছে প্ৰাৰ্থনা হল, দুটা ভাগত বিভক্ত তিনিখন বেৰযুক্ত গঠন। এই গঠনটোত আদালতৰ মহিলাসকলে ব্যৱহাৰৰ বাবে কৰিডৰো আছে। প্ৰাৰ্থনা হলৰ মুখাৱয়বত ঘাটত তিনিখন প্ৰৱেশদ্বাৰৰ তোৰণৰ লগতে বক্ৰৰেখাযুক্ত চাং আছে। মছজিদ ভৱনটোৰ ওপৰত তিনিটা আগজোঙা গম্বুজ আছে, যিবোৰৰ ডিঙিটো সংকুচিত, সম্মুখৰ তোৰণৰ সৈতে একে।^৩১০ প্ৰাৰ্থনা হলৰ মাৰ্বলৰ মজিয়াখন আয়তক্ষেত্ৰত সম্ভৱতঃ উপাসকসকলৰ বাবে স্থান চিহ্নিত কৰিবলৈ চিহ্নিত কৰা হৈছে।^২

শৈলী

মতি মছজিদটো নাগিনা মছজিদৰ সৈতে বহুখিনি মিল আছে, যিটো আন এক ক্ষুদ্ৰ প্ৰাসাদ মছজিদ, যিটো ঔৰংজেবৰ পূৰ্বৰ শ্বাহজাহানে আগ্ৰা দুৰ্গত নিৰ্মাণ কৰিছিল। পণ্ডিত এবা কোচৰ লিখাত ইয়াক প্ৰায় আক্ষৰিক কপি বুলিও কোৱা হয়। দুয়োটা কীৰ্তিচিহ্নৰ পৰিকল্পনা, উচ্চতা আৰু নিৰ্মাণ সামগ্ৰী (বগা মাৰ্বল) একে। কিন্তু মোতি মছজিদ অলংকাৰৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰত নাগিনা মছজিদতকৈ কিছু পৃথক। নাগিনা মছজিদৰ পৃষ্ঠভাগ সাধাৰণ, মোতি মছজিদত মাৰ্বলৰ ৰিলিফ আৰু ইনলে হিচাপে নিষ্পাদন কৰা অলংকৃত ফুলৰ সজ্জাৰ কাৰ্যসূচী আছে। এইবোৰ মছজিদৰ দেৱাল, তোৰণ, ঘাট, পেণ্ডিভ আদিত পোৱা যায়। বিশেষকৈ উল্লেখযোগ্য হ'ল মছজিদৰ মিহৰাব (প্ৰাৰ্থনা নিচ), য'ত বেলৰ আকৃতিৰ বৈশিষ্ট্য আছে, আৰু মিনবাৰ (পুলপিট), যিটো তিনিটা খোজক সমৰ্থন কৰা একান্থাছ বেল হিচাপে ভাস্কৰ্য্য কৰা হৈছে। লালকিল্লাৰ কেইবাটাও মণ্ডপত প্ৰতিফলিত হোৱা শ্বাহজাহানৰ ৰাজপ্ৰসাদৰ স্থাপত্যৰ পৰাই এনে অলংকাৰৰ উদ্ভৱ হৈছে। ইয়াৰ বিশেষ বিপৰীতে শ্বাহজাহানৰ ৰাজত্বকালৰ ধৰ্মীয় ভৱনসমূহ অধিক কঠোৰ প্ৰকৃতিৰ আছিল। দাদলানীয়ে ইয়াক ঔৰংজেবৰ ৰাজত্বকালৰ এক নতুনত্ব হিচাপে লয়, যিটো তেওঁৰ পিছৰ সাম্ৰাজ্যবাদী মছজিদসমূহতো দেখা যায়। আশ্বেৰে ইয়াৰ ‘স্থানীয় উত্তেজনা’ বুলি কোৱা কথাটোতো মতি মছজিদ উদ্ভাৱনীমূলক, যিটো ইয়াৰ ঘেৰাওৰ দেৱাল আৰু ইয়াৰ গম্বুজৰ উচ্চতাৰ দ্বাৰা লাভ কৰা হয়; এই স্থানীয় উত্তেজনা ঔৰংজেবৰ ৰাজত্বকালত স্থাপত্যৰ এটা বৈশিষ্ট্য হৈ পৰিব।^১১৩৪

কোচে উল্লেখ কৰে যে মছজিদৰ আড়ম্বৰপূৰ্ণ ডিজাইন ঔৰংজেবৰ কলাত্মক কঠোৰতাৰ সুনামৰ বিপৰীতে থিয় দিছে। তেওঁৰ মতে ইয়াৰ দ্বাৰা সম্ৰাটৰ প্ৰকল্পটোৰ শৈলীৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িত নোহোৱাৰ ইংগিত পোৱা যায়।^৪ আনহাতে, দাদলানীয়ে এই স্মৃতিসৌধটোক ঔৰংজেবৰ 'সাম্ৰাজ্যবাদী দৃশ্য কাৰ্যসূচী'ৰ অংশ হিচাপে লয়, যিয়ে নিজকে এজন ধৰ্মপৰায়ণ শাসক হিচাপে চিত্ৰিত কৰিবলৈ মছজিদ নিৰ্মাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল, কিন্তু শ্বাহজাহানৰ ৰাজত্বকালৰ কথা মনত পেলাবলৈ অলংকাৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল, আৰু তাৰ ফলত ইয়াৰ ৰাজনৈতিক স্থিতিশীলতাও।^১২