মানগুপ

__NOTOC__ মানগুপ (Мангуп; ইউক্ৰেইনীয়ান: Мангуп; ৰোমানীকৃত: Manhup; ক্ৰিমিয়ান টাটাৰ: Mangup), যাৰ আন এটা নাম মানগুপ কালে (তুৰ্কী ভাষাত 'কালে' মানে "দুৰ্গ"), হৈছে ক্ৰিমিয়াত অৱস্থিত এটা ঐতিহাসিক দুৰ্গ। এই ঠাইখন সেভাষ্টোপল (প্ৰাচীন খাৰ্ছনেছুচ)ৰ পৰা প্ৰায় ১৩ কিলোমিটাৰ পূবে এখন মালভূমিত অৱস্থিত।

নামসমূহ

এই চহৰখন বাইজেণ্টাইনসকলৰ দ্বাৰা প্ৰথমে ড’ৰী (Δόρυ), পিছলৈ ড’ৰ’ছ (Δόρος), ড’ৰাছ (Δόρας) আৰু অৱশেষত থিয়ড’ৰ’ (Θεοδωρώ) নামেৰে জনাজাত আছিল।^১২ ইয়াৰ পিছতহে ইয়াক কিপচাক ভাষাৰ নাম মানগুপ দিয়া হয়। চহৰখনত উদ্ধাৰ হোৱা চতুৰ্দশ শতিকাৰ এটা লিপিত ইয়াক "ঈশ্বৰ-সুৰক্ষিত থিয়ড’ৰ’ দুৰ্গ" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ নাগৰিকসকলক থিয়ড’ৰাইট বুলি কোৱা হৈছে।^৩ জেনোৱাৰ নথিপত্ৰসমূহত এই চহৰখনক টেড’ৰো, টড’ৰো, থিয়ড’ৰী, টিঅ’ড’ৰী, থড’ৰী, টেড’ৰী আৰু টড’ৰী বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। এই নামসমূহ স্থানটোৰ গ্ৰীক নামৰ পৰাই উদ্ভৱ হৈছে।^৪

থিয়ড’ৰ’ নামটো বৰ্তমানলৈকে মানগুপৰ দক্ষিণে অৱস্থিত আই-তদৰ (হজৰত চেইণ্ট থিয়ড’ৰ) গাঁৱৰ নামত জীয়াই আছে।^৫

ছিলভিঅ’ জ Giuseppe মাৰ্কাটিয়ে বিশ্বাস কৰিছিল যে চহৰখনৰ নামৰ বহুবচন ৰূপসমূহ (থিয়ড’ৰী, টিঅ’ড’ৰী, থড’ৰী ইত্যাদি) হোৱাৰ কাৰণ আছিল চহৰখন দুগৰাকী পবিত্ৰ সন্ত— ক্ৰমে থিয়ড’ৰ টাইৰন আৰু থিয়ড’ৰ ষ্ট্ৰেটলেটছৰ নামত উৎসৰ্গিত কৰা হৈছিল। অৱশ্যে, ইতিহাসবিদ অলেক্সান্দৰ ভাছিলিয়েভে এই তত্ত্বৰ ওপৰত সন্দেহ প্ৰকাশ কৰিছিল, কিয়নো এই দুয়োগৰাকী সন্তক চহৰখনৰ ৰক্ষাকৰ্তা হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল বুলি কোনো স্পষ্ট প্ৰমাণ পোৱা নাযায়।^৬

ইতিহাস

ষষ্ঠ শতিকাৰ বাইজেণ্টাইন সাম্ৰাজ্যৰ ইতিহাসবিদ প্ৰ’ক’পিয়াছ অব চিজাৰিয়াৰ মতে, ৪৯০ৰ দশকত থিয়ড’ৰিক দ্য গ্ৰেটৰ সৈতে ইটালী আক্ৰমণত অংশ নলৈ যিসকল অষ্ট্ৰ’গথ লোকে ক্ৰিমিয়াত থাকি গৈছিল, তেওঁলোকেই ড’ৰী বা ড’ৰ’ছ অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰ পৰাই ক্ৰিমিয়ান গথ আৰু তেওঁলোকৰ মাতৃভূমি 'গথিয়া'ৰ আৰম্ভণি হৈছিল।^১ প্ৰত্নতাত্ত্বিক খন্দনে প্ৰমাণ কৰিছে যে ষষ্ঠ শতিকাৰ ভিতৰত ইয়াত খ্ৰীষ্টধৰ্ম বেচিলিকা (গীৰ্জা), দুৰ্গ আৰু গুহা উপনিৱেশসমূহ (মানগুপৰ লগতে এচকি কেৰমেন আদি স্থানত) গঢ়ি উঠিছিল।^১ সপ্তম শতিকাৰ শেষৰ ফালে বা অষ্টম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে এই অঞ্চলত 'ড’ৰ’ছৰ মেট্ৰ’পলিটেনেট' নামৰ এটা নতুন বিছপপ্ৰান্ত (bishopric) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।^১ অষ্টম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে খাজাৰসকলে ক্ৰিমিয়ান গথিয়া জয় কৰে আৰু পিছলৈ এই অঞ্চলটো বিছপ জন অব গথিয়াৰ নেতৃত্বত খাজাৰসকলৰ বিৰুদ্ধে গথসকলৰ এক বিদ্ৰোহৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছিল, যদিও সেই বিদ্ৰোহ সফল হোৱা নাছিল।

খাজাৰসকলৰ বিজয়ৰ ফলত নৱম শতিকাৰ পিছত ড’ৰী/ড’ৰ’ছ নামটো নোহোৱা হৈ পৰে আৰু তাৰ ঠাইত 'মানগুপ' নামটো আহে, যাৰ প্ৰথম উল্লেখ প্ৰায় ৯৬০ খ্ৰীষ্টাব্দত পোৱা যায়। অৱশ্যে মধ্যযুগৰ শেষৰ ফালে এই অঞ্চলত বৰ্তি থকা থিয়ড’ৰ’ ৰাজ্যৰ নামত পুৰণি মধ্যযুগীয় নামটো অলপ বিকৃত ৰূপত জীয়াই আছিল।^১ দশম শতিকাৰ মাজভাগত ক্ৰিমিয়ান গথসকল খাজাৰসকলৰ কৰতলীয়া আছিল।^১ ইয়াৰ পিছত তেওঁলোকে কিয়েভান ৰাছ আৰু কিপচাক উপজাতি মিত্ৰজোঁটৰ প্ৰভাৱৰ অধীনলৈ আহে। একাদশ শতিকাত এক শক্তিশালী ভূমিকম্পৰ ফলত চহৰখনৰ বিস্তৰ ক্ষতিসাধন হৈছিল, তথাপিও ক্ৰিমিয়াত মংগোলীয় আক্ৰমণৰ সময়ত চহৰখনে নিজৰ স্বায়ত্তশাসন বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছিল, যদিও তেওঁলোকে মংগোলীয় গ্ৰেট খানক কৰ দিবলৈ বাধ্য হৈছিল।

প্ৰায় ১২২৩ খ্ৰীষ্টাব্দত গথিয়াৰ চহৰসমূহ ট্ৰেবিজণ্ড সাম্ৰাজ্যৰ কৰতলীয়া আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।^১ ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে আৰু চতুৰ্দশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মানগুপ চহৰখন থিয়ড’ৰ’ ৰাজ্যৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰে। এই ৰাজ্যৰ শাসকীয় উচ্চবৰ্গই বাইজেণ্টাইন পৰম্পৰা আৰু গ্ৰীক ভাষাৰ ব্যৱহাৰ অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিল।^১ ট্ৰেবিজণ্ড অঞ্চলৰ পৰা অহা এই শাসকীয় বংশটোক গ্ৰীক ভাষাত গাব্ৰাছ]] বা তুৰ্কী ভাষাত চৌৰা বুলি কোৱা হৈছিল। চতুৰ্দশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে এই বংশৰ এটা শাখা মস্কোলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে, য’ত তেওঁলোকে চিমোনোভ মঠ (Simonov Monastery) প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। 'খোভ্ৰিন্স' নামেৰে পৰিচিত এই লোকসকল আছিল মস্কোৰ গ্ৰ্যান্ড ডাচিৰ বংশগত কোষাধ্যক্ষ। ষোড়শ শতিকাত তেওঁলোকে নিজৰ উপাধি সলাই গোলোভিন কৰে।

১৩৯৫ চনৰ পৰা ১৪০৪ চনৰ ভিতৰত থিয়ড’ৰ’ ৰাজ্য বিখ্যাত আক্ৰমণকাৰী তৈমুৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল, কিন্তু তৈমুৰৰ মৃত্যুৰ পিছত ইয়াৰ ৰাজকুমাৰ এলেক্সিঅ’ই স্বাধীনতা পুনৰুদ্ধাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলে ১৪৭৫ চনত অট’মান আক্ৰমণলৈকে এই স্বাধীনতা বজাই ৰাখিছিল।^১ ১৪৭৫ চনত মলডোভাৰ শাসক ষ্টীফেন ৩-য়ে তেওঁৰ সম্বন্ধীয় ভায়েক আলেকজেণ্ডাৰ গাব্ৰাছক মানগুপলৈ পঠিয়াইছিল, যাতে তাত থকা স্থানীয় শাসকজনক (যি আছিল আলেকজেণ্ডাৰৰ নিজৰ ভাতৃ আৰু অট’মানসকলৰ কৰতলীয়া) অপসাৰণ কৰিব পৰা যায়। সেই বছৰৰে মে’ মাহত অট’মান সেনাপতি গেডিক আহমেদ পাশাই কাফা চহৰ জয় কৰে আৰু বৰ্ষটোৰ শেষৰ ফালে, পাঁচ মাহ ধৰি মানগুপ অৱৰোধ কৰি ৰখাৰ পিছত অট’মান বাহিনীয়ে চহৰখন দখল কৰে। ক্ৰিমিয়াৰ বাকী থকা বেছিভাগ অংশ অট’মানৰ কৰতলীয়া ক্ৰিমিয়ান খানেটৰ অধীনত থকাৰ বিপৰীতে, থিয়ড’ৰ’ৰ প্ৰাক্তন ভূমি আৰু দক্ষিণ ক্ৰিমিয়া অঞ্চল পোনপটীয়াকৈ অট’মান চৰকাৰৰ দ্বাৰা শাসিত হৈছিল।

১৪৫৩ চনত কনষ্টেণ্টিনোপলৰ পতনৰ পিছত, বহুতো গ্ৰীক ভাষী কাৰাইট ইহুদী ধৰ্মাৱলম্বী লোকে মানগুপ আৰু চুফুত কালেলৈ প্ৰব্ৰজন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল, কিয়নো এই স্থানসমূহত তেওঁলোকৰ পৰিচিত খ্ৰীষ্টান গ্ৰীক সংস্কৃতি আছিল।^৭

তুৰ্কী ইতিহাসবিদ ড্জেনেবিয়ে উল্লেখ কৰিছে যে ১৪৭৫ চনত কাফা দখল কৰাৰ পিছত গেডিক আহমেদ পাশাই মানকুপ (মানগুপ) দুৰ্গটো হস্তগত কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। তাত থকা গ্ৰীকসকলে নিজকে সুৰক্ষিত কৰি দুৰ্গটো ৰক্ষা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু অৱশেষত তুৰ্কীসকলে দুৰ্গটো দখল কৰে।^২ মানগুপৰ এই অৱোধ দীৰ্ঘদিন ধৰি চলিছিল আৰু তুৰ্কীসকলে ইয়াত কামান ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^৮

লাহে লাহে চহৰখনৰ অৱনতি ঘটিবলৈ ধৰে। ১৭৭৪ চনত তুৰ্কী চাউনীয়ে দুৰ্গটো পৰিত্যাগ কৰে। চহৰখনৰ শেষ বাসিন্দা হিচাপে থকা ক্ৰিমিয়ান কাৰাইত নামৰ সৰু সম্প্ৰদায়টোৱেও ১৭৯০ৰ দশকত এই স্থান ত্যাগ কৰে।

১৯০১ চনত এই চহৰখনত এটা গ্ৰীক লিপি আৱিষ্কাৰ হয়। এই লিপিটোৰ পৰা জানিব পৰা যায় যে তুৰ্কীসকলৰ বিজয়নৰ প্ৰায় ত্ৰিশ বছৰ পিছত অৰ্থাৎ ১৫০৩ চনতো মানকুপৰ বাসিন্দাসকলে গ্ৰীক ভাষা কৈছিল আৰু তেওঁলোকৰ চহৰৰ প্ৰাচীৰসমূহ মেৰামতি কৰাৰ বাবে যত্ন লৈছিল। এই লিপিৰ পৰাই ইতিহাসবিদসকলে জানিব পাৰিলে যে মানকুপৰ জনসংখ্যা এজন তুৰ্কী গৱৰ্ণৰ বা প্ৰশাসকৰ অধীনত আছিল।^২

১৯১৩ চনত এখন বেচিলিকাত আন এটা গ্ৰীক লিপি পোৱা যায় য’ত সম্ৰাট জাষ্টিনিয়ানৰ নাম উল্লেখ আছে। এই লিপিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে জাষ্টিনিয়ানৰ শাসনকালত চহৰখন ইমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল যে সম্ৰাটেও ইয়াৰ প্ৰতি মনোযোগ দিছিল।^২ সেই একে বছৰতে আন এটা গ্ৰীক লিপি আৱিষ্কাৰ হয়, য’ত প্ৰাচীৰ নিৰ্মাতাসকলৰ ওপৰত যীশু খ্ৰীষ্টৰ আশীৰ্বাদ কামনা কৰা হৈছিল।^২

মানগুপত চলোৱা খন্দন কাৰ্যত উদ্ধাৰ হোৱা বাইজেণ্টাইন যুগৰ ব্ৰঞ্জৰ দগা বা জোখ-মাখৰ সামগ্ৰীসমূহে প্ৰমাণ কৰে যে ইয়াৰ বাসিন্দাসকলে সাম্ৰাজ্যৰ আনুষ্ঠানিক ওজন প্ৰণালী অনুসৰণ কৰিছিল।^৯

লগতে চাওক

• চুফুত কালে
• কাৰা দাগ পাহাৰ
• ভূতৰ উপত্যকা (ক্ৰিমিয়া)
• ছুউকছু
• ইনকাৰমেন

বাহ্যিক সংযোগ

• মানগুপ কালেৰ ইতিহাস
• মানগুপৰ ইতিহাস আৰু কীৰ্তিচিহ্নসমূহ
• দক্ষিণ-পশ্চিম ক্ৰিমিয়াৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰকল্প
• মানগুপ-কালেৰ ৱেবছাইট
• থিয়ড’ৰ’ ৰাজ্য (মানগুপ)ৰ চমু ইতিহাস