মহাবলী

মহাবলী (IAST: Mahābalī), বলি, ইন্দ্ৰসেনন বা মাভেলী বুলিও জনা যায়, হিন্দু ধৰ্মত প্ৰদৰ্শিত এজন দৈত্য ৰজা। তেওঁ প্ৰহ্লাদৰ নাতি, আৰু কাশ্যপ ঋষিৰ বংশধৰ। ৰামায়ণ, মহাভাৰত, শতপথ ব্ৰাহ্মণ, বহুতো পুৰাণ আদি প্ৰাচীন গ্ৰন্থত তেওঁৰ কিংবদন্তিৰ বহু সংস্কৰণ আছে। হিন্দু সাহিত্য অনুসৰি তেওঁ বিষ্ণু দেৱতাৰ বামন অৱতাৰৰদ্বাৰা সাতজনীয়া অমৰৰ দল চিৰঞ্জীৱীসকলৰ ভিতৰত এজন হোৱাৰ ধন্য লাভ কৰিছিল আৰু সুতল লোকত ৰাজত্ব কৰে।^১২৩

পৰৱৰ্তী মনবন্তৰত মহাবলী স্বৰ্গৰ (স্বৰ্গৰ) ৰজা হ’ব বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। কেৰালাত মহাবলীক আটাইতকৈ সম্ভ্ৰান্ত আৰু সমৃদ্ধিশালী শাসক বুলি গণ্য কৰা হয়, যিয়ে নিজৰ ৰাজ্যক স্বৰ্গস্থানলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল। তেওঁৰ কিংবদন্তি কেৰালা ৰাজ্যৰ বাৰ্ষিক উৎসৱ ওনামৰ এটা প্ৰধান অংশ, আৰু ইয়াক তামিলনাডু, মহাৰাষ্ট্ৰ, কৰ্ণাটক, গুজৰাট, তেলেংগানা, আৰু অন্ধ্ৰত বলিপ্ৰতিপদ, বলিপাদ্যামী বা বলি পাদ্ব (দীপাৱলীৰ তৃতীয় দিন আৰু কাৰ্তিকা মাহৰ প্ৰথম দিন) হিচাপেও পালন কৰা হয়।^৪১৫৬

হিন্দু ধৰ্ম

লগতে চাওক: ওনাম

stomps on Bali's head, and sends him to Patala]]

মহাবলীক প্ৰাচীন হিন্দু গ্ৰন্থত উপকাৰী আৰু উদাৰ ৰজা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁ কোনো বৈষম্য নোহোৱাকৈ শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁৰ শাসনত তেওঁৰ লোকসকল সৎ, সুস্থ আৰু সুখী আছিল।^৭ অসুৰসকলে লাভ কৰা অমৃত (অনন্ত জীৱনৰ অমৃত)ও মহাবলী সাময়িকভাৱে লাভ কৰিছিল।^৮ দেৱ আৰু অসুৰৰ মাজৰ এখন যুদ্ধত তেওঁৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ প্ৰজাক তেওঁক পুনৰ জীৱন্ত কৰি তুলিবলৈ অনুমতি দিছিল।^৯৮ মহাবলী আছিল, এইদৰে, মৃত্যুৰপৰা মুক্ত। বহু যুদ্ধৰ অন্তত অজেয় বলিয়ে আকাশ-পৃথিৱী জয় কৰিছিল। সুৰ (দেৱ)সকলে তেওঁলোকক সম্পূৰ্ণ বিলুপ্তিৰপৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ বিষ্ণুৰ কাষ চাপিছিল। বিষ্ণুৱে মহাবলীৰ বিৰুদ্ধে হিংসাত দেৱতাৰ লগত যোগ দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল, কাৰণ মহাবলী এজন উপকাৰী ৰজা আৰু নিজৰ ভক্ত। প্ৰাকৃতিক শৃংখলা পুনৰুদ্ধাৰ কৰিবলৈ তেওঁ বামন ব্ৰাহ্মণ অৱতাৰ বামন হিচাপে অৱতাৰ ল’লে। মহাবলীয়ে নিজৰ বিজয় উদ্‌যাপনৰ বাবে অশ্বমেধ বলিদান কৰি সকলোকে উপহাৰ দি থকাৰ সময়তে বামনে তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ "তিনি খোজ মাটি" বিচাৰিলে।^৯১০ বামনৰ প্ৰকৃত পৰিচয় উপলব্ধি কৰা শুক্ৰৰপৰা সতৰ্কবাণী পোৱাৰ পিছতো মহাবালীয়ে তেওঁক এই উপহাৰ প্ৰদান কৰিছিল। তাৰ পিছত বামনে বিষ্ণুৰ বিশাল ত্ৰিবিক্ৰম ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, প্ৰথম ভৰিখনে এটা খোজত সমগ্ৰ স্বৰ্গ আৰু দ্বিতীয় ভৰিখনেৰে পৃথিৱীক সামৰি লৈছিল। প্ৰতিজ্ঞা কৰা তৃতীয় খোজটো ক’ত ল’ব পাৰে বুলি অলংকাৰিকভাৱে সোধাত মহাবালীয়ে নিজৰ ভাগ্য মানি লৈ নিজৰ মূৰটো আগবঢ়াই দিলে। কিছুমান হিন্দু গ্ৰন্থত উল্লেখ আছে যে মহাবলীক পাতলা (পাতাল)লৈ নিৰ্বাসিত কৰা হৈছিল, কোনোবা এটাত গৰুদাই তেওঁক তালৈ টানি লৈ গৈছিল, আন কিছুমানত বিষ্ণুৰ স্পৰ্শত তেওঁ স্বৰ্গত প্ৰৱেশ কৰিছিল, আনহাতে আন এটা সংস্কৰণত তেওঁ চিৰঞ্জীৱী (অমৰ) হোৱা বুলি উল্লেখ আছে।^৯ আন কিছুমানে আনকি বলিক বৈকুণ্ঠত ভৰ্তি কৰাইছে, যিটো দেৱতাৰ ৰাজ্যতকৈও উচ্চ আছিল.^১১

কাহিনীটোৰ আন আন সংস্কৰণত যেতিয়া বামনে নিজৰ পৰৱৰ্তী খোজ ক’ত ৰাখিব লাগে বুলি সুধিলে মহাবলীয়ে তেওঁক নিজৰ মূৰটো আগবঢ়ায় কাৰণ তেওঁ উপলব্ধি কৰে যে তেওঁ বিষ্ণু দেৱতাৰ অৱতাৰ। বিষ্ণুৱে তেতিয়া ৰজাক সুতলালৈ পঠিয়াই দিয়ে, কিন্তু মহাবলীৰ ইংগিত দেখি তেওঁ সন্তুষ্ট হয় আৰু বিচাৰে মহাবলীয়ে বৰ বিচাৰিব। মহাবলীৰ কামনা কৰিছে বিষ্ণুৱে তেওঁৰ সৈতে তেওঁৰ ৰাজপ্ৰাসাদত সুতলা লোকাত থাকি তেওঁক সেৱা কৰাৰ সৌভাগ্য প্ৰদান কৰক। অৱশ্যে দেৱী লক্ষ্মীয়ে গম পালে তেওঁৰ অনুমোদন নহয়। তাই সুতলা লোকলৈ গৈ মহাবলীক ভায়েক কৰি, স্বামীক বৈকুণ্ঠত তাইৰ ওচৰলৈ ঘূৰি আহিবলৈ দিবলৈ অনুৰোধ কৰে। এই পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই বিষ্ণুৱে সিদ্ধান্ত লয় যে তেওঁ প্ৰতি বছৰে মহাবলীৰ ৰাজপ্ৰাসাদলৈ যাব আৰু তাতেই চাৰি মাহ জিৰণি/শুব। সুতলা লোকত জিৰণি লৈ জগতখন যাতে অব্যাহত থাকে তাৰ বাবে ভগৱান বিষ্ণুৱে জগত চলোৱাৰ দায়িত্ব শিৱক দিলে। বিষ্ণুৱে বিশ্ৰাম লোৱা আৰু শিৱই জগতখন চলাই থকা সেই চাৰি মাহক চতুৰ্মা বুলি জনা যায়। এইদৰে চতুৰ্মা আৰম্ভ হোৱাত মহাবালীয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।^১২

এটা কাহিনী অনুসৰি বিষ্ণুৱে বলিক এক বৰদান দিছিল যাৰদ্বাৰা তেওঁ প্ৰতি বছৰে এবাৰ নিজৰ গৃহভূমিলৈ উভতি যাব পাৰিছিল। বলিপ্ৰতিপাদ আৰু ওনামৰ শস্য চপোৱা উৎসৱ তেওঁৰ বছৰেকীয়া ঘৰলৈ উভতি অহাৰ উপলক্ষ্যে পালন কৰা হয়।^১৫১৩ হিন্দু মন্দিৰৰ সাহিত্য আৰু শিলালিপিৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ৰঙীন সজ্জা, জ্বলোৱা লেম্প, উপহাৰ দিয়া, ভোজ-ভাত আৰু সামূহিক অনুষ্ঠানৰ সৈতে এই উৎসৱসমূহ ভাৰতত সহস্ৰাব্দতকৈও অধিক সময় ধৰি জনপ্ৰিয় হৈ আহিছে।^১১৪ বলিক ৰামায়ণতো উল্লেখ কৰা হৈছে য’ত ৰাৱণে তেওঁক পাটলাৰপৰা মুক্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু কৰিব নোৱাৰে।^৯

মহাভালিৰ বিন্ধ্যৱল্লী নামৰ এগৰাকী পত্নী আছিল, যাক আশ্ৰম বুলিও কোৱা হৈছিল। তাইৰ সৈতে তেওঁৰ বহু পুত্ৰ জন্ম হয়, য'ত শিৱভক্ত বানা (বানাসুৰ) আৰু নমসু (ৰাজকুমাৰ নমুচি)কে ধৰি বহু পুত্ৰ সন্তান জন্ম হয়। বিন্ধ্যৱল্লীয়ে এসময়ত কৃষ্ণৰ ক্ৰোধৰপৰা বানাক ৰক্ষা কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^১৫

জৈন ধৰ্ম

জৈন ধৰ্মৰ পৌৰাণিক কাহিনীতো ৰজা মহাবলী পোৱা যায়। নজন প্ৰতিভাসুদেৱ (প্ৰতি-নাৰায়ণ, বিৰোধী বীৰ)ৰ ভিতৰত তেওঁ ষষ্ঠজন।^১৬তেওঁক এজন দুষ্ট ৰজা হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে যিয়ে পুৰুষৰ পত্নীক ষড়যন্ত্ৰ কৰি লুট কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল।^১৭ তেওঁক পৰাজিত কৰি পুৰুষে হত্যা কৰে। জৈন পৌৰাণিক কাহিনীত মহাবলীৰ বিৰোধী হৈছে ৰজা মহাশিৱ (মহাশিৰা)ৰ জন্ম হোৱা পুত্ৰ দুজনঃ আনন্দ (ষষ্ঠ বলদেৱ) আৰু পুৰুষপুণ্ডাৰীক (ষষ্ঠ বাসুদেৱ)।^১৮

জৈন শিলালিপিতো মহাবলীৰ কথা উল্লেখ আছে, য’ত পৃষ্ঠপোষকে বৰ্তমানৰ ৰজাৰ পৰাজিত দুষ্ট বিৰোধীসকলক মহাবলীৰ লগত তুলনা কৰিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, প্ৰায় ১২৩১ খ্ৰীষ্টাব্দ (১২৮৮ বিক্ৰম যুগ)ৰ গুজৰাটৰ গীৰনাৰ শিলালিপিত চৌলুক্য বংশৰ মন্ত্ৰী বাস্তুপালক জৈনসকলে মহান ৰজা হিচাপে প্ৰশংসা কৰিছে আৰু শিলালিপিসমূহে তেওঁক মহাবলীৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে কাৰণ বাস্তুপালে বহু দান-বৰঙনি দিছিল। শিলালিপিসমূহৰ কিছুমান উদ্ধৃতি হ’ল-

পুৰণি কালত মহাবলীক পৃথিৱীৰপৰা অসুৰৰ শত্ৰু বিষ্ণুৰ ভৰিত হেঁচা মাৰি ধৰিছিল; এতিয়া একেই কাম বাস্তুপালৰ হাতেৰে কৰা হৈছে,...^১৯ হে বাস্তুপাল, মহাবালীয়ে আপোনাক এটা বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিছে যে ত্ৰিজগত ভ্ৰমণ কৰা নাৰদৰপৰা শুনি তেওঁ বহুত সন্তুষ্ট হৈছে যে যদিও সঘনাই অনুৰোধ কৰা হয়, তথাপি আপুনি আৰ্তজনক আপোনাৰ ক্ৰোধ প্ৰসাৰিত নকৰে,...^২০ বিখ্যাত মন্ত্ৰী বাস্তুপাল অমৃত দান-বৰঙনিৰে পৃথিৱীত পানী দি মহাবলী আৰু কল্পতৰুৰ গৌৰৱ বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছে...^২১ পৱিত্ৰ মহাবলী আৰু কৰ্ণক অবিৰত প্ৰণাম হওক, যাৰ দান যদিও অদৃশ্য হৈ পৰিছে ইমান খ্যাতিৰ বিষয়; ফলস্বৰূপে জনসাধাৰণ পূজাৰ যোগ্য, আৰু মহান মন্ত্ৰী বাস্তুপালৰ দান যি জনসাধাৰণে চকুৰে দেখা ইমানেই বেছি যে জগতখনেও ইয়াক প্ৰায়েই ধৰি ৰাখিব নোৱাৰে।^২২

মহাবলী এটা সাধাৰণ নাম আৰু আন প্ৰসংগতো পোৱা যায়। উদাহৰণ স্বৰূপে জৈন বুৰঞ্জীত বাহুবলী সন্ন্যাসী হোৱাৰ আগতে বাহুবলীৰ ৰাজ্য দিয়া বাহুবলীৰ পুত্ৰৰ নাম মহাবলী.^২৩

বৌদ্ধ ধৰ্ম

বলি কেইবাখনো বৌদ্ধ সূত্ৰত দেখা যায়, যেনে- দনাপাৰমিতা সূত্ৰ, ৰত্নেঘ সূত্ৰ, পদুম সূত্ৰ; য'ত তেওঁক বুদ্ধৰ বক্তৃতা শুনা দৰ্শকৰ মাজত দেখা যায়।

কাৰাণ্ডব্যূহ সূত্ৰত বুদ্ধ বিশ্বভুৰ জীৱনকালত সংঘটিত হোৱা বলি আৰু বোধিসত্ত্ব অৱলোকিতেশ্বৰৰ মাজত এক বিস্তৃত সংলাপ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। বলিয়ে নাৰায়ণৰদ্বাৰা পাতালত বন্দী হোৱাৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। অসুৰ ৰজাই নিজৰ কুকৰ্মৰ বাবে অনুতাপ কৰি অৱলোকিতেশ্বৰ আৰু বিশুদ্ধ ভূমি সুখাৱতীৰ গুণৰ প্ৰশংসা কৰে। অৱলোকিতেশ্বৰে এটা ভৱিষ্যদ্বাণী দিয়ে যে বলি কেতিয়াবা শ্ৰী নামৰ সম্পূৰ্ণ জাগ্ৰত বুদ্ধ হৈ পৰিব যিয়ে অসুৰসকলক ধৰ্মত নেতৃত্ব দিব।

বলিয়ে অৱলোকিতেশ্বৰক "এ লাখ ৰূপৰ মুদ্ৰাৰ মূল্যৰ মুকুতাৰ ডোঙা আৰু বিভিন্ন ৰত্নেৰে সজ্জিত মূৰ্তি" আগবঢ়ায়। অৱলোকিতেশ্বৰে নিজৰ বাসস্থান এৰি যোৱাৰ আগতে মৃত্যুৰ সময়ত মানুহে কেনেকৈ জম্বুদ্বীপ এৰি যাব লাগে আৰু নৰকত যম ৰজাৰ শাস্তিৰ বলি হ’ব লাগে সেই বিষয়ে এটা শিক্ষা দিয়ে। তাৰ পিছত তেওঁ বলিক এই জীৱনত পুণ্যৰ খেতিৰ গুৰুত্বৰ কথা কয়।^২৪

পূজা কৰা

কেৰালাৰ মানুহৰ বাবে মহাবলীক এজন মহান আৰু উপকাৰী ৰজা হিচাপে মৰমেৰে স্মৰণ কৰা হয়। মহাবলীৰ গৌৰৱময় দিন স্মৃতিত কেৰালিবাসীয়ে ওনাম উৎসৱ পালন কৰে। তেওঁলোকৰ মতে মহাবলী, এসময়ত কেৰেলাত শাসন কৰিছিল। ওনামৰ সময়ত অসুৰ ৰজাই নিজৰ লোকসকলক চাবলৈ উভতি আহে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

কৰ্ণাটক, তামিলনাডু, মহাৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, আৰু তেলেংগানাত মহাবলী এজন প্ৰাচীন ৰজা আছিল বুলি কেইবাজনো লোকে বিশ্বাস কৰে।^২৫ দীপাৱলীৰ তৃতীয় দিন আৰু কাৰ্তিকা মাহৰ প্ৰথম দিনটোত বিশেষ পূজা কৰা হয়, যাক তেওঁলোকে কয়, ‘বলি পদৱা’, ‘ বলি প্ৰতিপদ’, আৰু ‘বলি পদ্যমী’। উপকূলীয় কৰ্ণাটকত মানুহে বাঁহ গছৰ লাঠিৰে প্ৰস্তুত কৰা প্লেট এখনত সত্তাক বিশেষ ব্যঞ্জন আগবঢ়ায়, লগতে এটা তুলু লোককথাৰ গীতৰ মাধ্যমেৰে তেওঁক তেওঁলোকৰ প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। মানুহে বিশ্বাস কৰে যে উৎসৱৰ তৃতীয় দিনা ৰজাই নিজৰ ৰাজ্য চাবলৈ পাতলাৰপৰা এদিনৰ বাবে ওলাই আহে।^২৬

তামিলনাডুৰ মহাবলীপুৰম চহৰখনো তেওঁৰ লগত জড়িত।^২৭

থাইলেণ্ডৰ হিন্দু ধৰ্মত আৰু টাই লোক ধৰ্মত তেওঁক চাও ক্ৰুং ভালী (เจ้ากรุงพาลี) বুলি কোৱা হয়। তেওঁক পৃথিৱীৰ ৰক্ষক হিচাপে সেৱা আগবঢ়োৱা দেৱতাৰ প্ৰধান হিচাপে গণ্য কৰা হয়। (พระภูมิเจ้าที่) দেৱতা গছৰ ৰক্ষক (รุกขเทวดา) আৰু টিউটেলাৰী দেৱতা। (เทพารักษ์) যি দেৱতা এই ধৰণৰ একে হিন্দু ধৰ্মত গ্ৰামদেৱতা আৰু কুলাদেৱতাৰ সৈতে মিল খায়।, তেওঁৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ মূৰ্তি Ho kaew sal Phra bhum ত অৱস্থিত (หอแก้วศาลพระภูมิ) যিটো গ্ৰেণ্ড পেলেচৰ দেৱতাৰ অভিভাৱকৰ বাবে আত্মাৰ ঘৰ যিটো ফ্ৰা থিনাং চাই চুম্পলৰ কাষত কিন্তু ভিতৰৰ ৰজাৰ দৰবাৰৰ অঞ্চলত অৱস্থিত (কনছৰ্টৰ বাসস্থান, কন্যা অবিবাহিত আৰু... মহিলা পৰিচাৰিকা).,^২৮ তেখেতে চন্দ্ৰ কেলেণ্ডাৰ অনুসৰি (মাৰ্চ মাহৰ শেষৰপৰা এপ্ৰিল মাহৰ আৰম্ভণিলৈকে) পুৰণি থাই নৱবৰ্ষৰ উৎসৱ (เทศกาลตรุษไทย)ৰ সময়ত বিশেষ পূজা লাভ কৰিব Songkran উৎসৱৰ আগতে থাইলেণ্ডৰ ৰাজতন্ত্ৰ বা থাইলেণ্ডৰ ৰাজতন্ত্ৰৰ এজেণ্টৰদ্বাৰা বছৰি ফ্ৰা থিনাং ফাইছান থাকচিনত অনুষ্ঠিত হোৱা অনুষ্ঠান।^২৯ টাই লোকধৰ্মৰ কথা ক'বলৈ গ'লে তেওঁক সাধাৰণতে দেৱতাৰ সৈতে একেলগে পূজা কৰা হৈছিল পৃথিৱীৰ ৰক্ষক হিচাপে সেৱা আগবঢ়োৱা।, গছৰ ৰক্ষক হিচাপে দেৱতা আৰু টিউটেলাৰী দেৱতা। তেখেতৰ বিখ্যাত মূৰ্তি আৰু স্পিৰিট হাউচৰদ্বাৰা ছান চাও ক্ৰুং ভালী (ศาลเจ้ากรุงพาลี) ত অৱস্থিত মুয়েং ৰায়ং জিলা ৰায়ং প্ৰদেশৰ নোয়েন ফ্ৰা ছুড জিলাত যিটো খিলঞ্জীয়া লোকে সম্প্ৰদায়ৰ টিউটেলাৰী দেৱতাৰ অভিভাৱক হিচাপে প্ৰশংসা কৰিছে।^{৩০৩১৩২৩৩}

সাহিত্য

সপ্ত চিৰঞ্জীৱ স্তোত্ৰম হিন্দু সাহিত্যত প্ৰচলিত এক মন্ত্ৰ:

अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनुमांश्च विभीषण:। कृप: परशुरामश्च सप्तैतै चिरञ्जीविन:॥ सप्तैतान् संस्मरेन्नित्यं मार्कण्डेयमथाष्टमम्। जीवेद्वर्षशतं सोपि सर्वव्याधिविवर्जितः॥ aśvatthāmā balirvyāsō hanumāṁśca vibhīṣaṇaḥ। kṛpaḥ paraśurāmaśca saptaitai cirañjīvinaḥ॥ saptaitān saṁsmarēnnityaṁ mārkaṇḍēyamathāṣṭamam। jīvēdvarṣaśataṁ sopi sarvavyādhivivarjitaḥ॥

মন্ত্ৰত উল্লেখ আছে যে আঠজন অমৰ (অশ্বত্থামা, মহাবলী, ব্যাস, হনুমান, বিভিষণ, কৃপা, পৰশুৰাম, আৰু মাৰ্কণ্ডেয়)ৰ স্মৃতিয়ে ৰোগ আৰু দীৰ্ঘায়ুৰপৰা মুক্তি লাভ কৰে।

সুধীৰ মৌৰ্য: বলি কা ৰাজ আয়ে (২০১৯) হিন্দী উপন্যাস, অমন প্ৰকাশন, ২০১৯। ISBN 9388260341