বৈশাখী মেলা

বৈশাখী মেলা বা বৈশাখেৰ মেলা হৈছে বাংলা উৎসৱৰ মেলা, বৰ্তমান বাংলাদেশ আৰু বাংলাদেশৰ বাহিৰত আয়োজন কৰা হয়। ই এক সৰ্বজনীন উৎসৱ, বৰ্তমান বাংলাদেশৰ বাহিৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, যুক্তৰাজ্য, কানাডাকে ধৰি বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশত বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰীয়ে বৃহৎসংখ্যক বাংলাদেশীৰ অংশগ্ৰহণেৰে আয়োজন কৰে।

ইতিহাস

পণ্ডিতসকলৰ মতে মোগল সম্ৰাট আকবৰে হিজৰী, চন্দ্ৰ আৰু ইংৰাজী পঞ্জিকাৰ আধাৰত ১৫৮৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ৫ নৱেম্বৰত বাংলা বছৰ আৰম্ভ কৰিছিল। যদিও এই নতুন বছৰটোক প্ৰথমে ‘ফছলী বছৰ’ বুলি জনা গৈছিল, তথাপি ইয়াক বঙলা নৱবৰ্ষ নামেৰে জনাজাত হ’বলৈ ধৰিলে। সম্ৰাট আকবৰৰ সময়ৰপৰাই বঙালী নৱবৰ্ষ উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল। সেই সময়ত বংগৰ খেতিয়কসকলে চৈত্ৰা মাহৰ শেষ দিনলৈকে জমিদাৰ, তালুকদাৰ আদি মাটিৰ মালিকক ভাড়া দিছিল। এই উপলক্ষ্য্য্য্যে মেলা আৰু অন্যান্য অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰা হয়। পিছলৈ বৈশাখ উপলক্ষ্যে আয়োজন কৰা মেলাখনৰ নাম ‘বৈশাখী মেলা’ ৰখা হয়। ^১

লণ্ডনত বৈশালী মেলাৰ ইতিহাস

বাংলাদেশৰ বাহিৰত বঙালী জনসংখ্যাৰ সৰ্ববৃহৎ স্থান লণ্ডনৰ ব্ৰিক লেনত বৈশাখী মেলাৰ আয়োজন কৰা হয়। বঙালী নৱবৰ্ষ উদ্‌যাপন কৰা এই উৎসৱ ১৯৯৭ চনৰপৰা ব্ৰিটিছ বাংলাদেশ সম্প্ৰদায়ে আয়োজন কৰি আহিছে। বংগত মূল অনুষ্ঠান হৈছে প্ৰথম বৈশাখ। লণ্ডনত বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলৰ বাবে এই উৎসৱৰ আয়োজন কৰা হয়। পূৰ্বে বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰীয়ে আয়োজন কৰিছিল যদিও এতিয়া ইয়াক পৰিচালনা কৰিছে বৈছাখী মেলা ট্ৰাষ্ট লিমিটেড নামৰ অলাভজনক সংস্থাটোৱে।

বাংলা নৱবৰ্ষ উদ্‌যাপনৰ বাবে বাংলাদেশী মানুহে প্ৰজন্মৰ পাছত প্ৰজন্ম ধৰি সৃষ্টি কৰি অহা এক বিৰল উৎসৱ বৈছাখী মেলা। বৈশাখী মেলা কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰি মঞ্চৰ ডিজাইন, গীত, নৃত্য প্ৰদৰ্শনকে ধৰি বিভিন্ন সৃষ্টিশীল আৰু উদ্ভাৱনীমূলক ধাৰণা উদ্ভাৱন আৰু উপস্থাপন কৰি বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলক এই অনুষ্ঠানৰ সময়ত অধিক সৃষ্টিশীল হ’বলৈ সহায় কৰে। এই মেলাই পশ্চিমীয়া বিশ্বত বসবাস কৰা নতুন প্ৰজন্মৰ বঙালীসকলৰ লগত বাংলা সংস্কৃতিৰ পৰিচয় দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণক উৎসাহিত কৰে আৰু তাত বিদ্যমান বঙালী উপস্থিতিৰ পৰিচয় দিয়ে। তেওঁলোকক মনোৰঞ্জন দিয়াৰ উপৰি সমাজৰ বাবে স্বীকৃতি লাভৰ বাবেও ইয়াক উদ্‌যাপন কৰা হয়। এই মেলাই যুৱক-যুৱতী আৰু পেছাদাৰী শিল্পীৰ আগ্ৰহৰ বাবে গীত-নৃত্য উপস্থাপনৰ সুযোগ আৰু সুযোগ প্ৰদান কৰে।

ইয়াৰ পূৰ্বে বাংলা টিভি এই মহোৎসৱৰ মূল সম্প্ৰচাৰক আছিল। ২০০৫ চনৰপৰা চেনেল এছে নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি থকা দায়বদ্ধতাৰ বাবেই এই অধিকাৰ লাভ কৰিছে (তেওঁলোকৰ শ্লোগান সম্প্ৰদায়টোৰ বাবে ফলপ্ৰসূ)। তেওঁলোকক সমাজৰ প্ৰধান পৃষ্ঠপোষকসকলে সহায় কৰে।

পেৰেডৰ পিছত সংগীত মহোৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়, য’ত বাংলাদেশ আৰু ব্ৰিটেইনৰ প্ৰখ্যাত শিল্পীসকলে নৃত্যশিল্পী আৰু অভিনেতাৰ সৈতে মঞ্চত অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰে। দিনটোৰ ভিতৰত চাৰিটা মঞ্চত সংগীত, নাটক (চিলেট নাটককে ধৰি) আৰু নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। সংগীতত বাংলা গীত যেনে পৰম্পৰাগত বাংলা গীত বা লোকগীত,^২ আধুনিক সংগীত, সমসাময়িক সংগীত আৰু বাংলা আৰু চিলেট ভাষাৰ ৰেপ সংগীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

বিৱৰণ

এই উৎসৱত অতি আনন্দমুখৰ পৰিৱেশ এটা সৃষ্টি হয়। এই মেলাত স্থানীয় কৃষিজাত সামগ্ৰী, হস্তশিল্প, লোকশিল্প, কুটিৰ উদ্যোগ আদি উপলব্ধ দেখা যায়। এই মেলাত শিশু আৰু কিশোৰ-কিশোৰীৰ বাবে খেলৰ সামগ্ৰী, মহিলাৰ সা-সামগ্ৰী, আৰু বহুতো বিশেষ সামগ্ৰী উপলব্ধ। ইয়াৰ উপৰি বিভিন্ন ধৰণৰ খাদ্য আৰু মিঠাই যেনে: চিৰা, মুড়ি, খোই, বটাছা আদি এই মেলাৰ বিশেষ আকৰ্ষণ।

এই মেলাত মনোৰঞ্জনৰ অভাৱ নাই। মনোৰঞ্জনৰ ক্ষেত্ৰত এই মেলাত বাংলা সংস্কৃতিক উলিয়াই অনা হয়। ইয়াত বঙালী লোকশিল্পীসকলে বিভিন্ন ঠাইৰপৰা আহি যাত্ৰা, পলাগান, কবিগান, জাৰীগীত, লোকগীত, বাউল-মাৰফতি-মুৰ্ছিদি-ভটিয়ালি আদি লোকগীত আৰু লাইলী-মাজনু, ইউছুফ-জুলেখা, ৰাধা-কৃষ্ণ আদি কাহিনীৰ পৰিৱেশন কৰে মেলাৰ আকৰ্ষণসমূহ হ’ল। ইয়াৰ বাহিৰেও চলচ্চিত্ৰ প্ৰদৰ্শনী, নাটক, পুতলা নৃত্য, নগৰদোলা, চাৰ্কাছ, বায়স্কোপ আদি আছে।

বাংলাদেশত বৈশাখী মেলা উদ্‌যাপন

বাংলাদেশত বৈশাখী মেলা অনুষ্ঠিত হোৱা উল্লেখযোগ্য স্থানসমূহ হ’ল- ৰংপুৰৰ নাৰায়ণগঞ্জ, মুনশীগঞ্জ, মাণিকগঞ্জ, সাৱৰ, পৈৰাবন্দ, দিনাজপুৰৰ ফুলচৰি ঘাট অঞ্চল, মহাস্থানগড়, কমিলাৰ লংগালকোট, চাপাইনাবাবগঞ্জ, মহেশপুৰ, খুলনাৰ সাতগাছি, মাইমেনচিং-টাংগাইল অঞ্চল, চিলেটৰ জাফলং, বৰিশাল, গোপালগঞ্জ, মাদাৰিপুৰ, টুংগীপাৰা আৰু মুজিবনগৰ অঞ্চলৰ মণিপুৰ, ব্যাস্কাথি-বটনাটলা।

ঢাকাৰ সমীপৰ উল্লেখযোগ্য স্থানসমূহ হ’ল শুভাধ্যা বৈশাখী মেলা, টংগী স্নানাকটা মেলা, মিৰপুৰ ডিগাও মেলা, ছ’লাৰটেক মেলা, শ্যামসিদ্ধি মেলা, ভাগ্যকুল মেলা, কুকুটীয়া মেলা আৰু ৰাজনগৰ মেলা। ফুলতলী, দিনাজপুৰৰ ৰানিশংকাইল, ৰাজশাহীৰ শিৱতলীৰ বৈশাখী মেলাও এতিয়া প্ৰধান উৎসৱত পৰিণত হৈছে।

যুক্তৰাজ্যত বৈশাখী মেলা

যুক্তৰাজ্যৰ লণ্ডনৰ টাৱাৰ হেমলেটছৰ ব্ৰিক লেন অঞ্চলত অনুষ্ঠিত বৈছাখী মেলা। ব্ৰিক লেনৰপৰা বেথনাল গ্ৰীণৰ ওৱেন ফিল্ডছ আৰু এলেন গাৰ্ডেনলৈকে এই মেলা অনুষ্ঠিত হয়। বাংলা নৱবৰ্ষৰ উদ্‌যাপনৰ অনুষ্ঠানত সংগীত আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰা হয়। ইউৰোপৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ দীৰ্ঘদিনীয়া এছিয়াৰ অনুষ্ঠান আৰু বাংলাদেশৰ বাহিৰত সৰ্ববৃহৎ বাংলা উৎসৱ। নটিং হিল কাৰ্নিভালৰ পিছত ব্ৰিটেইনৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম ষ্ট্ৰীট ফেষ্টিভেল, য’ত দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰপৰা ৮০ হাজাৰৰো অধিক লোকে অংশগ্ৰহণ কৰে। যদিও বাংলা পঞ্জিকা অনুসৰি বাংলা নৱবৰ্ষ এপ্ৰিল মাহৰ ১৪/১৫ তাৰিখ (বাংলা পঞ্জিকাত পাহেলা বৈশাখ)ত পৰে, এপ্ৰিল মাহত বৰষুণৰ আশংকা বেছি হোৱাৰ বাবে মে’ মাহৰ দ্বিতীয় সাপ্তাহিক বন্ধৰ দিনত দেওবাৰে এই মেলা অনুষ্ঠিত হয়।

লণ্ডনত বৈশাখী মেলাৰ অনুষ্ঠানসূচী

ব্ৰিক লেনৰপৰা দুপৰীয়া ১২ বজাৰপৰা আৰম্ভ হোৱা এই শোভাযাত্ৰা ওৱেন ফিল্ডছলৈকে আগবাঢ়ি যায়। ইয়াক গ্ৰেণ্ড পেৰেড বুলি কোৱা হয় আৰু ইয়াত মহিলা আৰু শিশুসকলে নিজৰ ৰঙীন পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক আৰু মাস্ক পিন্ধি অংশগ্ৰহণ কৰে। গায়ক, ঢোলবাদক, নৃত্যশিল্পী আৰু সমাজৰ নেতাসকল উপস্থিত থাকে।^৩ ২০০৮ চনৰ মেলাত এই শোভাযাত্ৰাত লগত আছিল এজন মহান সম্ৰাট, ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এজন পৰম্পৰাগত জমিদাৰৰ প্ৰতীক, বাঘ, চকাত উঠি হাতী আৰু ৰিক্সা আদি। বৃহৎসংখ্যক বাংলাদেশী মালিকানাধীন ভাৰতীয় ৰেষ্টুৰেণ্ট থকা ব্ৰিক লেনত পৰম্পৰাগত বাংলা ব্যঞ্জন আৰু প্ৰখ্যাত বাংলাদেশী চেফসকলে প্ৰস্তুত কৰা অন্যান্য সুস্বাদু খাদ্যৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।^৪

২০০৯: টাৱাৰ হেমলেটছ কাউন্সিল

টাৱাৰ হেমলেটছ কাউন্সিলে ২০০৯ চনৰপৰাই এই অনুষ্ঠানৰ পৰিকল্পনা কৰি আহিছে। তেওঁলোকে ইয়াক "বাংলাটাউন ব্ৰিক লেনত বৈশাখী মেলা" বুলি অভিহিত কৰিছে। ২০০৯ চনৰ ১০ মে’ত অনুষ্ঠিত হোৱা এই অনুষ্ঠানত প্ৰায় ৯৫ হাজাৰ লোকে অংশগ্ৰহণ কৰে। ই এক বৃহৎ সফলতা লাভ কৰিছিল। ২৫০ গৰাকী স্কুলীয়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, নৃত্যশিল্পী, গায়ক-গায়ক আৰু বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ লোকে অংশগ্ৰহণ কৰাৰ লগতে এগৰাকী বঙালী বাঘ আৰু এগৰাকী বঙালী ৰাণী (মৌৰ সদৃশ প্ৰতিমূৰ্তি) অংশগ্ৰহণ কৰে। মেলাখনত প্ৰায় ২০০টা ষ্টলত বঙালী মচলা, খাদ্য-পানীয় বিক্ৰী কৰা হৈছিল। বাংলাদেশ আৰু ব্ৰিটেইনৰ জনপ্ৰিয় শিল্পী যেনে মমতাজ, কাজল দেৱান, আৰু নুক্লি কুমাৰ উপস্থিত আছিল।^৫ নৱ প্ৰজন্মৰ মাজত জনপ্ৰিয় আছিল লণ্ডনৰ ইষ্ট এণ্ডৰ বিশিষ্ট এমচি আৰু ডিজে মামজী ষ্ট্ৰেঞ্জাৰ। আন সংগীতজ্ঞসকলৰ ভিতৰত আছিল লুচি ৰহমান আদি। মঞ্চত আয়োজন কৰে আদিল ৰায়, সাৱকত হাছমী, কেণ্ডি মেনকে ধৰি বহুকেইজনে। এই অনুষ্ঠানৰ মূল পৃষ্ঠপোষক আছিল বিবিচি এছিয়ান নেটৱৰ্ক আৰু চেনেল এছ। ^৬

বাহ্যিক সংযোগ

• Baishakhi
• The Baishakhi Mela . BBC. 2005-06-06.
• Banglatown spices it up for New Year at the Baishakhi Mela. The Londoner. May 2006.
• Baishakhi Mela. Your London. May 2007.
• Baishakhi Mela: Bengali New Year. The London Paper. 2007-05-10.
• Magic in the rain. Tower Hamlets. 2007-05-21.

বাংলা‌পি‌ডিয়ায় প‌হেলা বৈশাখ