পিসাংকা

পিসাংকা (Гуцульська писанка) ইউক্ৰেইনৰ কাৰ্পেথিয়ান অঞ্চলৰ হুচুল জনগোষ্ঠীৰ পৰম্পৰাগত সজ্জিত কণী। ই মম প্ৰতিৰোধ পদ্ধতিৰে কুকুৰাৰ কণীৰ খোলাত বিভিন্ন ৰং আৰু অলংকাৰ অংকন কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। এই পৰম্পৰা বিশেষকৈ ইভানো-ফ্ৰাংকিভস্ক অঞ্চলৰ কোছমাচ গাঁৱত প্ৰসিদ্ধ। ইয়াৰ উপৰি কোছমাচৰ ওচৰৰ বহু গাঁৱতো এই পৰম্পৰা প্ৰচলিত। ইয়াৰ ভিতৰত লিউচা, ইয়াব্লুনিভ, প্ৰোকুৰাভা, শ্বেপট, আক্ৰেশোৰা, ৰজটকি, কুটি আৰু কোচিভ আদি উল্লেখযোগ্য। হুচুল অঞ্চলৰ আন অংশ, যেনে নাদভিৰ্না, ভেৰখোভিনা, চেৰ্নিভছি অঞ্চলৰ পুতিলা আৰু ভিজ্নিৎসা আৰু জাকাৰপাটিয়া অঞ্চলৰ ৰাহিভতো এই পৰম্পৰা দেখা যায়।

২০১৮ চনত হুচুল পিসাংকা নিৰ্মাণৰ পৰম্পৰাক ইউক্ৰেইনৰ অমূৰ্ত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ ৰাষ্ট্ৰীয় তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। ১৬ নৱেম্বৰ ২০১৮ তাৰিখে ইউক্ৰেইনৰ সংস্কৃতি মন্ত্ৰালয়ৰ ৯৯৫ নম্বৰ আদেশৰ জৰিয়তে এই স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল আৰু ইয়াৰ সংৰক্ষণ নম্বৰ ০১২ নক্স।^১২

ইতিহাস

হুচুল পিসাংকা হুচুল অঞ্চলৰ লোকসংস্কৃতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। পিসাংকা কেৱল সজ্জাৰ বস্তু নহয়, বৰং ইয়াৰ সৈতে বসন্ত ঋতু, ইষ্টাৰ উৎসৱ, জীৱন, উৰ্বৰতা, সুৰক্ষা আৰু পৰিয়ালৰ মংগলৰ বিভিন্ন লোকবিশ্বাস জড়িত হৈ আছে।

১৯শ শতিকাৰ শেষৰফালৰ পৰা ২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈ হুচুল অঞ্চলত পিসাংকা নিৰ্মাণৰ কেইবাটাও উল্লেখযোগ্য কেন্দ্ৰ গঢ় লৈ উঠিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত কোছমাচ অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। কোছমাচৰ শিল্পীসকলে পিসাংকা নিৰ্মাণ কৰি স্থানীয় বজাৰত বিক্ৰী কৰাৰ পৰম্পৰাও গঢ়ি তুলিছিল।

পিসাংকা নিৰ্মাণৰ জ্ঞান সাধাৰণতে পৰিয়াল আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়ৰ মাজত প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ হস্তান্তৰিত হৈছিল। বিশেষকৈ মহিলাসকলে এই শিল্পৰ সংৰক্ষণ আৰু বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।^৩

বৰ্তমানো কোছমাচ আৰু হুচুল অঞ্চলৰ আন ঠাইত শিল্পীসকলে পৰম্পৰাগত নক্সা আৰু পদ্ধতি অনুসৰণ কৰি পিসাংকা প্ৰস্তুত কৰে। আধুনিক শিল্পীসকলে পুৰণি নক্সাৰ লগতে নতুন বিষয় আৰু চিত্ৰও ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ লৈছে।^৪

অলংকাৰ আৰু নক্সা

হুচুল পিসাংকাৰ অলংকাৰত সূৰ্য, পানী, উদ্ভিদ, জীৱ-জন্তু, আকাশ আৰু ধৰ্মীয় প্ৰতীকৰ বিভিন্ন ৰূপ দেখা যায়। জ্যামিতিক নক্সা ইয়াৰ অন্যতম মুখ্য বৈশিষ্ট্য।

সাধাৰণ জ্যামিতিক নক্সাৰ ভিতৰত ৰেখা, জিগজেগ, ঢৌ, ত্ৰিভুজ, হীৰা, বৰ্গ, ক্ৰছ, জালিকা, তৰা আৰু সূৰ্যৰ প্ৰতীক উল্লেখযোগ্য। কিছুমান নক্সাত পাহাৰ, মেঘ, বজ্ৰপাত, তৰা আৰু বীজ সিঁচা পথাৰৰ ৰূপো প্ৰতীকীভাৱে প্ৰকাশ কৰা হয়।^৫

উদ্ভিদৰ নক্সাৰ ভিতৰত ওক গছৰ পাত, ফুল, শস্যৰ থোক, পাইন গছ আৰু বিভিন্ন পাতেৰে গঠিত ৰূপ দেখা যায়। জীৱ-জন্তুৰ নক্সাৰ ভিতৰত চৰাই, মাছ, হৰিণ, ভেড়া আৰু কেতিয়াবা ঘোঁৰা বা পোক-পতংগৰ ৰূপ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^৬

হুচুল পিসাংকাত কিছুমান ধৰ্মীয় নক্সাও দেখা যায়। গীৰ্জা, ক্ৰছ আৰু খ্ৰীষ্টীয় প্ৰতীকৰ লগতে আধুনিক সময়ত যীশু খ্ৰীষ্ট আৰু কুমাৰী মেৰীৰ চিত্ৰও ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^৭

ৰঙৰ ব্যৱহাৰ

হুচুল পিসাংকাৰ ৰঙৰ বিন্যাস ইয়াৰ অন্যতম পৰিচয়মূলক বৈশিষ্ট্য। উজ্জ্বল হালধীয়া, কমলা আৰু ৰঙা ৰঙৰ ব্যৱহাৰ বিশেষভাৱে দেখা যায়। কিছুমান পিসাংকাত সেউজীয়া ৰঙৰ অংশ ক'লা পটভূমিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়।

স্থানীয় পৰম্পৰা অনুসৰি বিভিন্ন গাঁৱৰ পিসাংকাৰ ৰঙৰ বিন্যাসত পাৰ্থক্য দেখা যায়। সেয়েহে পিসাংকাৰ নক্সা আৰু ৰঙৰ পৰা ইয়াৰ উৎপত্তিস্থলৰ বিষয়ে কেতিয়াবা ধাৰণা কৰিব পাৰি।

কোছমাচৰ পিসাংকা বিশেষভাৱে সূক্ষ্ম আৰু সৰু সৰু জ্যামিতিক নক্সাৰ বাবে পৰিচিত। এই নক্সাৰ সৈতে উদ্ভিদ আৰু জীৱ-জন্তুৰ ৰূপো সংযুক্ত কৰা হয়।^৮

প্ৰস্তুতকৰণ পদ্ধতি

পিসাংকা সাধাৰণতে কুকুৰাৰ কণীৰ খোলাত প্ৰস্তুত কৰা হয়। প্ৰথমে কণীৰ খোলা পৰিষ্কাৰ কৰি শুকুৱাই লোৱা হয়। তাৰ পিছত বিশেষ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰি গলি থকা মৌমাখিৰ মমেৰে কণীৰ ওপৰত নক্সা অংকন কৰা হয়।

মমেৰে ঢাকি থোৱা অংশত ৰং নালাগে। প্ৰথমে পাতল ৰঙেৰে কণীটো ৰঙোৱা হয়। তাৰ পিছত যিবোৰ অংশ সেই ৰঙত ৰাখিব লাগে সেইবোৰ পুনৰ মমেৰে ঢাকি দিয়া হয়। এইদৰে ক্ৰমে গাঢ় ৰঙলৈ আগবাঢ়ি শেষত ক'লা ৰং ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^৯

সাধাৰণ ৰঙৰ ক্ৰম হৈছে হালধীয়া, কমলা, ৰঙা, গাঢ় ৰঙা আৰু ক'লা। সেউজীয়া, নীলা, বেঙুনীয়া আৰু গুলপীয়া ৰং বগা পৃষ্ঠতো ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।^১০

শেষত কণীটো গৰম কৰি মম গলাই আঁতৰোৱা হয়। তেতিয়া মমেৰে সুৰক্ষিত কৰি ৰখা বিভিন্ন ৰঙৰ অংশবোৰ স্পষ্ট হৈ উঠে আৰু সম্পূৰ্ণ নক্সাটো দেখা যায়।

সঁজুলি

পিসাংকা লিখিবলৈ বিশেষ কলমসদৃশ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই সঁজুলিৰে গলি থকা মম পাতল ৰেখাৰ ৰূপত কণীৰ খোলাত প্ৰয়োগ কৰা হয়।

নক্সাৰ সূক্ষ্মতা অনুসৰি বিভিন্ন আকাৰৰ মুখ থকা সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অতি সূক্ষ্ম মুখেৰে সৰু ৰেখা আৰু সূক্ষ্ম নক্সা আঁকিব পাৰি, আনহাতে ডাঙৰ মুখেৰে অধিক বহল ৰেখা বা অংশ মমেৰে ঢাকিব পাৰি।

পৰম্পৰাগত বিশ্বাস আৰু ব্যৱহাৰ

হুচুল সমাজত পিসাংকাৰ সৈতে বিভিন্ন লোকবিশ্বাস জড়িত হৈ আছে। পিসাংকা জীৱন, স্বাস্থ্য, উৰ্বৰতা, সুৰক্ষা আৰু সৌভাগ্যৰ প্ৰতীক হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।

ইষ্টাৰৰ সময়ত পিসাংকা পৰিয়ালৰ সদস্য, আত্মীয় আৰু পৰিচিত লোকক উপহাৰ হিচাপে দিয়া হৈছিল। পিসাংকা উপহাৰ দিয়াটো জীৱন আৰু মংগলৰ শুভেচ্ছা প্ৰকাশৰ এক মাধ্যম হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।

কিছুমান পৰম্পৰাগত বিশ্বাসত পিসাংকাক অগ্নিকাণ্ড, বজ্ৰপাত আৰু অশুভ শক্তিৰ পৰা ঘৰক সুৰক্ষা দিয়া বস্তু হিচাপেও গণ্য কৰা হৈছিল।^১১

স্থানীয় বৈশিষ্ট্য

হুচুল অঞ্চলৰ প্ৰতিখন গাঁৱৰ পিসাংকা নিৰ্মাণত নিজস্ব বৈশিষ্ট্য আছে। নক্সাৰ বিন্যাস, ৰঙৰ ব্যৱহাৰ, কণীটো ভাগ কৰাৰ পদ্ধতি আৰু অলংকাৰৰ আকৃতিৰ ক্ষেত্ৰত স্থানভেদে পাৰ্থক্য দেখা যায়।

কোছমাচৰ পিসাংকা বিশেষভাৱে সূক্ষ্ম জ্যামিতিক নক্সা আৰু উজ্জ্বল ৰঙৰ বাবে জনাজাত। ইয়াত জ্যামিতিক নক্সাৰ সৈতে চৰাই, গছ, ফুল আৰু আন জীৱ-জন্তুৰ ৰূপ সংযুক্ত কৰা হয়।^১২

শিল্পী আৰু জ্ঞানৰ হস্তান্তৰ

হুচুল পিসাংকা নিৰ্মাণৰ পৰম্পৰা মূলতঃ স্থানীয় শিল্পীসকলৰ মাজত সংৰক্ষিত হৈ আছে। এই শিল্পৰ জ্ঞান পৰিয়াল, আত্মীয়তা আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়ৰ মাজেৰে প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ আগবঢ়াই নিয়া হয়।

বৰ্তমান বিভিন্ন সংগ্ৰহালয় আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানে পিসাংকা নিৰ্মাণৰ পৰম্পৰা সংৰক্ষণ আৰু প্ৰচাৰত সহায় কৰি আছে। কোছমাচৰ শিল্পীসকলে পৰম্পৰাগত নক্সা অনুসৰণ কৰি নতুন প্ৰজন্মক এই শিল্প শিকাই আছে।^১৩

সংগ্ৰহালয় আৰু সংগ্ৰহ

হুচুল অঞ্চলৰ পিসাংকা ইউক্ৰেইনৰ বিভিন্ন সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত কলোমিয়া চহৰৰ পিসাংকা সংগ্ৰহালয় উল্লেখযোগ্য। এই সংগ্ৰহালয়টো ১৯৮৭ চনত হুচুল আৰু পোকুট্টিয়া লোকশিল্পৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ৰ এটা শাখা হিচাপে মুকলি কৰা হৈছিল।^১৪

কলোমিয়াৰ পিসাংকা সংগ্ৰহালয়ত ইউক্ৰেইনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ হাজাৰ হাজাৰ পিসাংকা সংৰক্ষিত আছে। সংগ্ৰহালয়টোৱে হুচুল পিসাংকাৰ পৰম্পৰা আৰু ইয়াৰ নক্সাৰ বিষয়ে জনসাধাৰণক জ্ঞান দিয়াৰ লগতে ইয়াৰ প্ৰচাৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।^১৫

ইভান হনচাৰ সংগ্ৰহালয়ৰ সংগ্ৰহতো কোছমাচত ১৯৬৮ চনত প্ৰস্তুত কৰা হুচুল পিসাংকাৰ নিদৰ্শন আছে। ইয়াত জ্যামিতিক, উদ্ভিদ আৰু জীৱ-জন্তুৰ নক্সা দেখা যায়।^১৬

অমূৰ্ত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য

২০১৮ চনত হুচুল পিসাংকা নিৰ্মাণৰ পৰম্পৰাক ইউক্ৰেইনৰ অমূৰ্ত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ ৰাষ্ট্ৰীয় তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই তালিকাত অন্তৰ্ভুক্তিৰ জৰিয়তে পৰম্পৰাটোৰ সংৰক্ষণ, নথিভুক্তকৰণ আৰু নতুন প্ৰজন্মলৈ হস্তান্তৰৰ বাবে চৰকাৰী স্বীকৃতি লাভ কৰে।^১৭

ইভানো-ফ্ৰাংকিভস্ক অঞ্চলৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সম্পৰ্কীয় চৰকাৰী নথিতো হুচুল পিসাংকা ২০১৮ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা উপাদান হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।^১৮ ই ইউক্ৰেইনৰ লোকশিল্প আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতীক হৈ পৰিছে। সংগ্ৰহালয়ৰ প্ৰদৰ্শনী, সাংস্কৃতিক উৎসৱ আৰু কৰ্মশালাৰ জৰিয়তে এই শিল্পৰ প্ৰচাৰ কৰা হয়।

আধুনিক শিল্পীসকলে পৰম্পৰাগত জ্যামিতিক আৰু উদ্ভিদৰ নক্সাৰ লগতে নতুন বিষয়বস্তুও পিসাংকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে। তথাপি মম-প্ৰতিৰোধ পদ্ধতি, সূক্ষ্ম ৰেখা আৰু স্থানীয় ৰঙৰ বিন্যাসৰ দৰে মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ এতিয়াও সংৰক্ষিত হৈ আছে।^১৯

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Віра Манько. Українська народна писанка. Львів, Свічадо, 2001.

বাহ্যিক সংযোগ

• পিসাংকা সংগ্ৰহালয়
• ইভান হনচাৰ সংগ্ৰহালয়ৰ পিসাংকা সংগ্ৰহ
• ইউক্ৰেইনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঐতিহাসিক পুথিভঁৰালৰ হুচুল পিসাংকা সম্পৰ্কীয় তথ্য