পাঞ্চাল

পাঞ্চাল উত্তৰ ভাৰতৰ এখন প্ৰাচীন ৰাজ্য আছিল। এই ৰাজ্যখন গংগা-যমুনা দোৱাবত অৱস্থিত আছিল। কান্যাকুব্জ বা কনৌজৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ^১২ পৰৱৰ্তী বৈদিক যুগত (প্ৰায় ১১০০–৫০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) ই প্ৰাচীন ভাৰতৰ অন্যতম শক্তিশালী ৰাজ্য আছিল তথা কুৰু ৰাজ্যৰ ঘনিষ্ঠ মিত্ৰ। ^৩ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ৫ম শতিকালৈকে ই ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ ষোল্ল (ষোল্ল) মহাজনপদ (প্ৰধান ৰাজ্য)ৰ ভিতৰত অন্যতম বুলি গণ্য কৰা অভিজাত সংঘত পৰিণত হৈছিল। মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২২–১৮৫) অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ পিছত চতুৰ্থ শতিকাত গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ অধীন নোহোৱালৈকে পাঞ্চলাই পুনৰ স্বাধীনতা লাভ কৰে।

অৱস্থান

গোমতি নদীৰ পশ্চিমে আৰু চম্বল নদীৰ উত্তৰে পাঞ্চলা ৰাজ্য আছিল। ইয়াৰ পশ্চিমে চুবুৰীয়া দেশ আছিল সুৰসেন আৰু যকৃলোমা, আনহাতে উত্তৰ-পশ্চিমে ইয়াক গংগা আৰু কুৰুৰপৰা ঘন অৰণ্যৰদ্বাৰা পৃথক কৰা হৈছিল। পাঞ্চলাৰ উত্তৰ সীমা আছিল গঙ্গা নদীৰ উৎসৰ চাৰিওফালে থকা অৰণ্য। পাঞ্চলাৰ ভূ-খণ্ড বৰ্তমানৰ ৰোহিলখণ্ড অঞ্চল যেনে পিলিভিত, বৰেলী, বদৌন, শ্বাহজাহানপুৰ, ফাৰৰুখাবাদ, কানৌজ, আৰু কানপুৰ আৰু আৱধৰ কিছু অংশ যেনে হৰদয়ৰ পশ্চিম অৰ্ধেক আৰু লখিমপুৰৰ কিছু অংশৰ সৈতে মিল খাইছিল।^৪৫ উত্তৰ প্ৰদেশৰ মধ্য গংগা-যমুনা দোয়াবৰ লগতে পাঞ্চলাক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল।^৬

মহাভাৰত

পাঞ্চালৰ ৰজা দ্ৰুপদ দ্ৰৌপদীৰ পিতৃ আছিল। দৌপদীয়ে পাণ্ডৱক বিয়া কৰাইছিল। হস্তীনাপুৰত খেলা পাশা খেলৰ সময়ত তাইৰ অপমানৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ যিয়ে তেওঁলোকৰ দীৰ্ঘদিনীয়া নিৰ্বাসনলৈ লৈ যায়, তেওঁ কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধত পাণ্ডৱৰ পক্ষত যুঁজিছিল। ভীষ্মই তেওঁক শক্তিশালী মহাৰথী, পুত্ৰ ধৃষ্টদ্যুম্নক অতিৰাথী আৰু আনজন পুত্ৰ শিখণ্ডীক ৰাথী হিচাপে স্থান দিছিল। যুদ্ধৰ সময়ত তেওঁ পাণ্ডৱসকলৰ বাবে তিনিটা (সাতটাৰ ভিতৰত) অক্ষৌহিনী সেনাবাহিনী অৱদান আগবঢ়াইছিল।^৭

বৈদিক যুগ

পাঞ্চলা জনপদ কেইবাটাও জন (জনজাতি)ৰে গঠিত বুলি ধাৰণা কৰা হয়। শতপথ ব্ৰাহ্মণৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে পাঞ্চল কৃভি জনগোষ্ঠীৰ (যি ঋগবেদ মতে সিন্ধু নদীৰ পাৰত বাস কৰিছিল) পৰৱৰ্তী নাম আছিল। পাছৰ বৈদিক সাহিত্যত কুৰুসকলৰ ঘনিষ্ঠ সঙ্গীৰ বাবে পাঞ্চল শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পাঞ্চলাক কন্যাকুব্জ চহৰ বা ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হয়।^৮৯ মহাভাৰতত সাৰঞ্জয়সকলক পাঞ্চালসকলৰ মাজত এটা জনগোষ্ঠী বা পৰিয়াল বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে; কেতিয়াবা এই শব্দবোৰ বিনিময়ত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, কিন্তু কিছুমান ঠাইত ইয়াক পৃথকে পৃথকে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মহাভাৰতত পঞ্চাল দেশৰ ৰাজধানী আছিল কন্যাকুবজা বা বৰ্তমানৰ কননাউজ বুলিও উল্লেখ আছে। ^{১০১১১২১৩} কিন্তু পিছলৈ ইয়াক দুটা অঞ্চলত বিভক্ত কৰা হয়: উত্তৰ পাঞ্চালৰ ৰাজধানী অহিচ্চত্ৰ আৰু দক্ষিণ পাঞ্চালৰ ৰাজধানী কামপিলিয়া।^১৪১৫

ৰাজনীতি বিজ্ঞানী সুদামা মিশ্ৰৰ মতে পাঞ্চল জনপদৰ নামটোৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ই পাঁচ (পাঞ্চ) জন (জনজাতি)ৰ সংমিশ্ৰণ আছিল। ^১৬ এইচ.চি. ৰায়চৌধুৰীয়ে তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল যে এই পাঁচটা বংশ হৈছে কৃভি, তুৰ্ভাষ, কেশিন, শ্ৰীঞ্জয় আৰু সোমক। ^১৭ এই বংশৰ প্ৰতিটো বংশ বৈদিক ^১৮ গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা এজন বা ততোধিক ৰাজকুমাৰৰ সৈতে জড়িত বুলি জনা যায় – ক্ৰীৱীসকল ক্ৰাইৱ্য পাঞ্চলৰ সৈতে, তুৰ্ভাষসকল সোণ সত্ৰসাহৰ সৈতে, কেশিনসকল কেশিন দলভ্যৰ সৈতে, শ্ৰীঞ্জয়সকল সহদেৱ সৰ্ঞ্জয়ৰ সৈতে, আৰু সোমকসকল সোমক সহদেৱৰ সৈতে। মহাভাৰত আৰু পুৰাণতো শেষৰ দুটা ফৈদৰ সোমক আৰু শ্ৰীঞ্জয়ৰ নাম উল্লেখ আছে।

ৰজা দ্ৰুপদ, যাৰ কন্যা দ্ৰৌপদী মহাভাৰতত পাণ্ডৱৰ লগত বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল, তেওঁ সোমক বংশৰ আছিল।^১৯ কিন্তু মহাভাৰত আৰু পুৰাণত উত্তৰ পাঞ্চলৰ শাসক বংশক ভাৰত বংশৰ এটা শাখা বুলি গণ্য কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ আটাইতকৈ বিশিষ্ট শাসক হিচাপে দিবোদাস, সুদাস, শৃঞ্জয়, সোমক আৰু দ্ৰুপদ (যজ্ঞসেন বুলিও জনা যায়)ৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। ^২০ দ্ৰৌপদী আৰু পাণ্ডৱ ৰাজকুমাৰ ভীমৰ পুত্ৰ সুতসোম কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ সময়ত সোমক জনগোষ্ঠীৰ ৰজা আছিল বুলিও কোৱা হয়।

কুৰু ৰাজ্যৰ অৱনতিৰ পিছত পাঞ্চাল ৰাজ্যই সৰ্বোচ্চ স্থান লাভ কৰে আৰু অৱশেষত অবৈদিক ছালভা জনগোষ্ঠীৰ হাতত পৰাজয়ৰ শিখৰত উপনীত হয়। পাঞ্চালৰ ৰজা কেছিন ডালভ্য (প্ৰায় ৯০০ আৰু ৭৫০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ ভিতৰত ^২১ আছিল উত্তৰাধিকাৰীহীন মৃত্যু হোৱা কুৰু ৰজাৰ ভতিজা; পৰৱৰ্তী সময়ত কেছিনে নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰি নিজৰ ৰাজ্যক নতুন ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু বৈদিক পৰম্পৰাৰ ধাৰাবাহিকতা নিশ্চিত কৰে। ^২২ তেওঁৰ বংশ বহু প্ৰজন্ম ধৰি ক্ষমতাত থাকিল; তেওঁৰ পিছৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলৰ ভিতৰত এজন আছিল দাৰ্শনিক-ৰজা প্ৰৱাহন জয়ৱলী, যি বিদেহৰ ৰজা জনক আৰু দাৰ্শনিক উদ্দালক অৰুনি আৰু স্বেতকেতুৰ সমসাময়িক আছিল (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টম–৭ম শতিকা)।^২৩

মগধৰ অধীনত

প্ৰথম অৱস্থাত ৰাজতন্ত্ৰবাদী বংশ হোৱাৰ পিছত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০ চনৰ আশে-পাশে পাঞ্চালসকলে গণৰাজ্যবাদী শাসনৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰা যেন লাগে। বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰন্থ অংগুতৰা নিকায়াত পাঞ্চালক গ. খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬ষ্ঠ শতিকা। ^২৪ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাৰ অৰ্থশাস্ত্ৰৰ গ্ৰন্থতো পাঞ্চালসকলক ৰাজশব্দোপাজীৱী (ৰজা-উপদেষ্টা) সংবিধান অনুসৰণ কৰা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাৰ মাজভাগত মহাপদ্মনন্দৰ ৰাজত্বকালত পাঞ্চলা মগধ সাম্ৰাজ্যৰ লগত সংযুক্ত হৈছিল।

মৌৰ্যৰ পিছৰ যুগ

মুদ্ৰাৰ প্ৰমাণৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে মৌৰ্য যুগৰ পিছত স্বাধীন ৰজাই পাঞ্চালত শাসন কৰিছিল। তেওঁলোকৰ অধিকাংশ মুদ্ৰা আহিচ্চাত্ৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলত পোৱা গৈছে। সকলো মুদ্ৰা ঘূৰণীয়া, তামৰ মিশ্ৰণেৰে নিৰ্মিত আৰু এফালে এটা সুকীয়া আৰ্হি থাকে: তিনিটা চিহ্নৰ ৰেখা থকা গভীৰভাৱে খোদিত বৰ্গক্ষেত্ৰৰ পাঞ্চ, তাৰ পিছত এটা ৰেখাত ৰজাৰ নাম। আনফালে দেৱতাৰ প্ৰতিমূৰ্তি থাকে, বা কেতিয়াবা তেওঁলোকৰ বৈশিষ্ট্য থাকে, যাৰ নাম মুদ্ৰা প্ৰদানকাৰীৰ নামৰ অংশ (উদাহৰণস্বৰূপে অগ্নিৰ মুদ্ৰাত অগ্নিৰ প্ৰতিমূৰ্তি থাকে)। এই মুদ্ৰাত নাম পোৱা ৰজাসকলৰ ভিতৰত বংগপাল, যজ্ঞপাল, দমগুপ্ত, ৰুদ্ৰগুপ্ত, জয়গুপ্ত, সূৰ্য্যমিত্ৰ, ফালগুনিমিত্ৰ, ভানুমিত্ৰ, ভূমিমিত্ৰ, ধ্ৰুৱমিত্ৰ, অগ্নিমিত্ৰ, ইন্দ্ৰমিত্ৰ, বিষ্ণুমিত্ৰ, জয়মিত্ৰ, প্ৰজাপতিমিত্ৰ, বৰুণমিত্ৰ, অনামিত্ৰ, ভদ্ৰঘোষ, আৰু... যুগসেন (বৰুণমিত্ৰ, যুগসেন, অনমিত্ৰৰ ওলোটা ফালে কোনো দেৱতাৰ প্ৰতিমূৰ্তি নাই)। বৈদেহীপুত্ৰ আছাদসেনে তেওঁৰ পভোছা শিলালিপিত দাদা বুলি উল্লেখ কৰা অহিচ্চত্ৰ ৰজা শৌনাকায়নীপুত্ৰ বংগপালক মুদ্ৰাৰপৰা জনাজাত ৰজা বংগপালৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হৈছে। মাটিৰ ছীলত দমাগুপ্তৰ নামো পোৱা গৈছে।^২৫২৬

অহিচ্চত্ৰৰ শেষ স্বাধীন শাসক আছিল অচ্যুত, যি সমুদ্ৰগুপ্তৰ হাতত পৰাস্ত হয় আৰু তাৰ পিছত পাঞ্চল গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ লগত সংযুক্ত হয়। ^২৭ অহিচ্চত্ৰত পোৱা অচ্যুতৰ মুদ্ৰাবোৰৰ পিছফালে আঠ দণ্ডযুক্ত চকা আৰু আগফালে ‘আচ্যু’ লিখা আছে।^২৮

শাসকসকল

দ্বিতীয় অজমিদাৰ ঋষিন নামৰ এজন পুত্ৰ আছিল। ঋষিনৰ দুজন পুত্ৰ আছিল যথা দ্বিতীয় সংৱৰণ যাৰ পুত্ৰ কুৰু আৰু বৃহদ্বসু যাৰ বংশধৰ আছিল পাঞ্চাল ^{২৯৩০৩১৩২} পাঞ্চল ৰাজ্যৰ শাসকসকলৰ তালিকা হ'ল-

• ঋষিন, (তেওঁৰ পুত্ৰ বৃহদ্বসু আৰু দ্বিতীয় সংৱৰণ)
• বৃহদ্ভানু, (বৃহদ্বসুৰ পুত্ৰ)
• বৃহতকয়া
• পুৰঞ্জয়
• ৰিক্ষ
• ব্ৰম্হ্যস্ব
• আৰাম্যস্ব
• মুডগলা, যবিনাৰ, প্ৰতিস্বন, কাম্পিল্য (কাম্পিল্য – পাঞ্চল ৰাজ্যৰ ৰাজধানী) আৰু শ্ৰাঞ্জয়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আৰাম্যস্বৰ পুত্ৰ আছিল আৰু পাঞ্চল ৰাজ্য ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল আৰু তেওঁলোকক পাঞ্চাল বুলি কোৱা হৈছিল।
• দৃতিমনা, (মুদগলাৰ পুত্ৰ)
• দ্ৰধনেমি
• সৰ্বসেনা, (উজ্জয়িন ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক)
• মিত্ৰ
• ৰুক্মৰথ
• সুপৰশ্ব
• সুমথি
• সন্নতিমনা
• Krta
• পিজাভানা
• সোমদত্ত
• জাণ্টুবাহন
• বধৰায়স্ব
• বৃহধিষু
• বৃহধনু
• ব্ৰিহদকৰ্ম
• জয়ৰথ
• বিশ্বজিত
• ছেইনিয়াজিত
• নেপবীৰ্য, (এই ৰজাৰ নামেৰে দেশৰ নাম নেপালদেশ ৰখা হৈছিল)
• সমৰা
• সদাশ্বৱ
• ৰুচিৰস্ব
• প্ৰুথুচেনা
• প্ৰাপ্তি
• পৃথস্বা
• সুকৰ্থী
• বিভিৰাজ
• অনুহা
• দ্বিতীয় ব্ৰহদত্ত
• বিশ্বাক্ষেণ
• দণ্ডসেনা
• দুৰ্মুখা
• দুৰ্বুদ্ধি
• ধৰ্মভ্যা
• দিভোদাছা
• শিৱন প্ৰথম
• মিত্ৰয়ু
• মৈত্ৰায়ণ
• সোমা
• দ্বিতীয় শিৱন
• সদাসন
• সহদেৱ
• সোমাক, (সোমকৰ ডাঙৰ পুত্ৰ সুগণ্ডকৃথু আৰু সৰু প্ৰীশাতা। কিন্তু যুদ্ধত সকলো পুত্ৰৰ মৃত্যু হ'ল আৰু প্ৰীশা জীয়াই থাকি পাঞ্চলৰ ৰজা হ'ল)
• পৃশতি, (সোমকৰ পুত্ৰ)
• দ্ৰুপদ, (পৃশতৰ পুত্ৰ)
• ধৃষ্ঠদ্যুম্ন, (দ্ৰুপদৰ পুত্ৰ আছিল, দ্ৰৌপদী আৰু শিখণ্ডী দ্ৰুপদৰ কন্যা আছিল)
• কেশিন দলভ্য
• প্ৰৱাহন জয়ৱলী
• পাঞ্চলৰ অচ্যুত, (পাঞ্চল ৰাজ্যৰ শেষ জ্ঞাত শাসক যি প্ৰায় ৩৫০ খ্ৰীষ্টাব্দত গুপ্ত শাসক সমুদ্ৰগুপ্তদ্বাৰা পৰাস্ত হৈছিল)।

তথ্যৰ উৎস

গ্ৰন্থপঞ্জী

• D. C. Sircar. (1985). The Kānyakubja-Gauḍa Struggle. Asiatic Society. ISBN 9788192061580
• Sudama Misra. (1973). Janapada state in ancient India. Bhāratīya Vidyā Prakāśana

বাহ্যিক সংযোগ

• Coins of Panchala janapada
• Coins of Post-Mauryan Panchala Kingdom
• Panchal Details from IGNCA