মৎস্য ৰাজ্য

মৎস্য(मत्स्य)প্ৰাচীনকালৰ এখন বৈদিক ৰাজ্য আছিল আৰু পিছলৈ ষোল্লটা মহাজনপদৰ অংশ হৈ পৰছিল। মৎস্য ৰাজ্যৰ বিষয়ে হিন্দু মহাকাব্য সাহিত্যতো দেখা যায়। মৎস্যৰ ৰাজধানী আছিল বিৰাতনগৰী বৰ্তমানৰ বৈৰাট, ৰাজস্থানত যাৰ নামকৰণ ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাপক ৰজা বিৰাটৰ নামেৰে ৰখা হৈছিল বুলি কোৱা হয়। ^১ মৎস্য নামটোৰ নিজেই অৰ্থ হৈছে "মাছ"।^২

স্থান আৰু ভৌগোলিক পৰিচয়

মৎস্য মধ্যদেশ (মধ্য অঞ্চল)ত অৱস্থিত প্ৰাচীন ভাৰতীয় জনপদ বা ৰাজ্য আছিল। মনুস্মৃতিৰ মতে ইয়াৰ ভূখণ্ড ব্ৰহ্মৰ্চিদিসৰ ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰত অৱস্থিত আছিল। ^৩ মহাভাৰতৰ মতে মৎস্য ইন্দ্ৰপ্ৰস্থৰ দক্ষিণ-পশ্চিমে আৰু সুৰসেনা ৰাজ্যৰ পশ্চিমে অৱস্থিত আছিল। ^৩ প্ৰাচীন গ্ৰন্থ কাশ্যপ সংহিতাত দশৰ্ণ আৰু সুৰসেনাৰ লগতে মৎস্য জনপদৰ উল্লেখ আছে। ^৪ ইতিহাস অনুসৰি মৎস্য ৰাজ্যক বৰ্তমানৰ জয়পুৰ অঞ্চলৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হৈছে, য'ত বৰ্তমানৰ সমগ্ৰ আলৱাৰ অঞ্চল আৰু ভাৰতপুৰৰ কিছু অংশ সামৰি লোৱা হৈছিল।^৪ ইয়াৰ ৰাজধানী বৈৰাট বা বিৰাটনগৰ নামেৰে জনাজাত আছিল, যিটো বৰ্তমানৰ ৰাজস্থানৰ বৈৰাট চহৰৰ সৈতে মিল খায়।^৩ সম্ভাৱ্য ৰাজধানী হিচাপে উল্লেখ কৰা আন এখন চহৰ হৈছে হস্তিনাপুৰৰ পৰা দুদিনীয়া ৰথ যাত্ৰাৰ দূৰত্বত অৱস্থিত উপপ্লাৱ্য বা উপপ্লাভা।^৩ বিজয় আৰু ভ্ৰমণৰ মূল পথত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে বিৰাট প্ৰদেশৰ অতি কম প্ৰাচীন অৱশিষ্টহে বাকী আছে।^৫

মহাকাব্য মহাভাৰতত

সত্যৱতীৰ যমজ ভাতৃ আৰু ভীষ্মৰ সমসাময়িক মৎস্য ৰজাই মৎস্য ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ^৬ মহাভাৰতৰ ভিতৰত বিৰাট পৰ্ব গ্ৰন্থৰ ভিতৰত মৎস্য ৰাজ্যৰ উল্লেখ বেছি।^৭

পাণ্ডৱৰ নিৰ্বাসন

মহাভাৰতত মৎস্য ৰাজ্যই উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে, কিয়নো পাণ্ডৱ ভাই-ভনী আৰু দ্ৰৌপদীয়ে নিৰ্বাসনৰ ত্ৰয়োদশ বছৰৰ বাবে ইয়াক বাছি লৈছিল, যিটো গোপনীয়তাৰ বছৰ বুলি জনা যায়। বাৰ বছৰ অৰণ্যত থকাৰ পিছত পাণ্ডৱসকলে মৎস্যত উপস্থিত হৈ চিকাৰীৰ বেশ ধৰিলে। ছামি গছৰ ফুটা ডালত নিজৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ লুকুৱাই থৈ মানুহক আঁতৰাই ৰাখিবলৈ ঠাইৰ ওপৰত পচি যোৱা মৃতদেহ এটা ওলোমাই থৈছিল। জ্যেষ্ঠ পাণ্ডৱ যুধিষ্ঠিৰে অৰ্জুনে কেইবাটাও নামৰ পৰামৰ্শ দিয়াৰ পিছত মৎস্যক বাছি লৈছিল। এই তেৰ বছৰত পাণ্ডৱসকল অচিনাক্ত হৈ থাকিব বুলি ধৰ্ম দেৱতাই যুধিষ্ঠিৰক ইতিমধ্যে এক বৰদান দিছিল।

মৎস্যত থকাৰ সময়ত পাণ্ডৱসকলে ছদ্মবেশ লৈ নতুন পৰিচয় গ্ৰহণ কৰিছিল:

• যুধিষ্ঠিৰে নিজকে যুধিষ্ঠিৰৰ পূৰ্বৰ মনোৰঞ্জনৰ গুৰু বুলি দাবী কৰি ব্ৰাহ্মণ কংক হিচাপে ৰজা বিৰাটৰ আগত উপস্থাপন কৰিছিল আৰু ৰজাই তেওঁক ভাড়াত লৈছিল। জনপ্ৰিয় আদালতৰ জুৱাৰী হিচাপে নিজৰ জয়ৰ কথা তেওঁ ভাতৃদ্বয়ৰ সৈতে ভাগ কৰিছিল। "বগলী" (অৰ্থাৎ মাছ খোৱা চৰাই) অৰ্থ কংকা নামৰ বাছনিৰ এটা প্ৰতীকী অৰ্থ আছে, ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে যুধিষ্ঠিৰে ৰজাৰ বিৰুদ্ধে কেইবাখনো পাশা খেলত জয়ী হৈ মৎস্য ৰাজ্যক "গ্ৰাস" কৰিব বিচাৰিছিল।
• ভীমে বল্লৱ নামৰ ৰান্ধনী আৰু মল্লযুঁজাৰু হিচাপে কাম বিচাৰিছিল, যিজন যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰাক্তন ৰান্ধনী আৰু মল্লযুঁজাৰু বুলি কোৱা হয়। বাকী থকা খাদ্য বিক্ৰী কৰি পৰিয়াল পোহপাল দিছিল।
• অৰ্জুনে বৃহন্নদ নামৰ নপুংসকৰ বেশ ধৰিলে। তেওঁক মহিলাৰ সাজ-পোছাক আৰু গহনা পিন্ধা এজন ডাঙৰ মানুহ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। অৰ্জুনে ৰজা বিৰাটৰ কন্যা উত্তৰ আৰু তেওঁৰ বন্ধু-বান্ধৱী আৰু দাসীসকলক পঢ়ুৱাই সংগীত আৰু নৃত্যৰ মাষ্টৰ হিচাপে চাকৰি পালে। তেওঁ বৃদ্ধাৰ কাপোৰ বিক্ৰী কৰিছিল।^২
• নকুলক গ্ৰন্থিকা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, খবৰ অনুসৰি যুধিষ্ঠিৰৰ পূৰ্বৰ ঘোঁৰা চম্ভালা আছিল। সহদেৱে তন্তীপাল, পশুপালন বা পশুপালক হিচাপে কাম কৰিছিল আৰু পশুপালক আৰু গৰু-ম’হৰ তত্বাৱধায়ক হিচাপেও কাম কৰিছিল। ^২ তেওঁ ভায়েকহঁতৰ বাবে দুগ্ধজাত সামগ্ৰীৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল।
• দ্ৰৌপদী আহিছিল দাসী আৰু লেডিজ মেইড হিচাপে। ^২ তেওঁ নিজকে দ্ৰৌপদীৰ পূৰ্বৰ দাসী বুলি পৰিচয় দি কয় যে তেওঁ পাঁচজন গন্ধৰ্বৰ লগত বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছে।^২ ৰজাক প্ৰলোভিত নকৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি বিৰাটৰ পত্নী সুদেশ্ণে তেওঁক নিযুক্তি দিছিল। দ্ৰৌপদীয়ে সকলো ভাই-ভনীৰ যত্ন লৈছিল। ^২

পাণ্ডৱসকলে কোনোমতে নগৰত আত্মগোপন কৰি নিজৰ বিভিন্ন চাকৰিৰ জৰিয়তে নিজৰ জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। মহাভাৰতত ভীষ্মৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে যে যুধিষ্ঠিৰ য'তেই থাকে তাতেই ছদ্মবেশত থাকিলেও ভূমি চহকী আৰু উৰ্বৰ হৈ পৰে আৰু গৰু-ম'হ ফুলি উঠে।^৮৭

ৰাজত্ব আৰু মিত্ৰতা

মৎস্যৰ ৰজা বিৰাট তেওঁৰ বিশাল গৰু-সম্পত্তিৰ বাবে পৰিচিত আছিল, যাৰ বাবে তেওঁক "গৰু-ম'হৰ ৰজা" বুলি উপনাম দিয়া হৈছিল। ^৭ কৌৰৱসকলে এই ধন-সম্পত্তিৰ চুৰি (অৰ্থাৎ গৰু-ম'হৰ আক্ৰমণ) বিৰাট পৰ্বৰ কাহিনীৰ এটা কেন্দ্ৰীয় অংশ হিচাপে গঠন কৰে, যাৰ ফলত অৰ্জুনে ছদ্মবেশত হস্তক্ষেপ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।^৭

গোপনীয়তাৰ সময়সীমা সফলতাৰে সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত আৰু পাণ্ডৱসকলৰ পৰিচয় প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত ৰজা বিৰাটে নিজৰ কন্যা উত্তৰ আৰু তেওঁৰ সমগ্ৰ ৰাজ্য অৰ্জুনৰ ওচৰত আগবঢ়ায়।^২ অৰ্জুনে উত্তৰক পত্নী হিচাপে নাকচ কৰিছিল যদিও তেওঁক বোৱাৰী হিচাপে গ্ৰহণ কৰি পুত্ৰ অভিমন্যুৰ সৈতে বিয়া কৰাইছিল। এই বিবাহৰ ফলত মৎস্য আৰু ভাৰত বংশৰ মাজত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক মিত্ৰতা গঢ় লৈ উঠিছিল। উত্তৰা পৰীক্ষিতৰ মাতৃ হ’ব লাগিছিল, যিয়ে অৰ্জুনৰ বংশক আগুৱাই নিব।

অন্যান্য উল্লেখ

ৰাজস্থানৰ নগাসকলৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক থকা টকছাক আৰু কাৰ্কোটকৰ সমান্তৰালকৈ প্ৰাচীন সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত মৎস্য জনগোষ্ঠীক গণ্য কৰা হয়।^৯ ৰাজধানী চহৰ বৈৰাট আৰু বিৰাট আৰু মৎস্য নামক নগা আত্মীয়তা বুলি ধৰা হয়। এই বংশৰ কথা মহাভাৰতৰ মৎস্যসকলৰ উৎপত্তিৰ কাহিনীৰ পৰাও পোৱা যায় যাৰ নামেৰে নামাকৰণ কৰা ৰজা মৎস্য আৰু তেওঁৰ যমজ ভগ্নী সত্যৱতী মাছমৰীয়াৰ পটভূমি আছিল বুলি কোৱা হয়।