নব্য কনফুচিয়াছবাদ

নব্য কনফুচিয়াছবাদ (,, প্ৰায়ে lǐxué 理學 বুলি সংক্ষিপ্ত কৰা হয়, আক্ষৰিক অৰ্থত "নীতিৰ বিদ্যালয়") কনফুচিয়াছ ধৰ্মৰ এক সাংস্কৃতিক পুনৰুত্থান। ই কনফুচিয়াছবাদক এক নৈতিক, সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় ব্যৱস্থা হিচাপে পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ১৩শ শতিকাৰপৰা ১৯শ শতিকালৈকে ই চীনা দৰ্শনত প্ৰধান প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল।^১২ ইয়াৰ উৎপত্তি টাং ৰাজবংশৰ সময়ত হৈছিল যদিও ছং ৰাজবংশৰ সময়ত ঝু শি (১১৩০–১২০০)ৰ ব্যাখ্যাৰ অধীনত ই সম্পূৰ্ণৰূপে বিকশিত হৈছিল। ঝু শি, চেং ই আৰু চেং হাওৰ সৈতে মিলি প্ৰধান চেং–ঝু বিদ্যালয় গঠন কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে পিছলৈ ৱাং ইয়াংমিং আৰু লু শিয়াংশানৰ নেতৃত্বত লু–ৱাং বিদ্যালয় গঢ় লৈ উঠে।

নব্য কনফুচিয়াছবাদ হয়তো কনফুচিয়াছবাদৰ অধিক যুক্তিবাদী আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰূপ সৃষ্টি কৰাৰ এক প্ৰয়াস আছিল। ইয়াৰ বাবে তাওবাদ আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ৰহস্যবাদী উপাদানসমূহ প্ৰত্যাখ্যান কৰা হৈছিল, যিবোৰে হান ৰাজবংশৰ সময়ত আৰু তাৰ পিছত কনফুচিয়াছবাদক প্ৰভাবিত কৰিছিল।^৩ নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলে তাওবাদ আৰু বৌদ্ধধৰ্মৰ সমালোচনা কৰিছিল যদিও এই দুয়োটাই তেওঁলোকৰ দৰ্শনত প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু তেওঁলোকে ইয়াৰ বহুতো শব্দ আৰু ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু বৌদ্ধ আৰু তাওবাদীসকলে য'ত অধিবিদ্যাক আধ্যাত্মিক বিকাশ, ধৰ্মীয় জ্ঞানলাভ আৰু অমৰত্বৰ উপায় হিচাপে দেখিছিল, নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলে তাত অধিবিদ্যাক যুক্তিবাদী নৈতিক দৰ্শন বিকাশৰ পথ-প্ৰদৰ্শক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^৪৫ ১৩শ শতিকাত মংগোল চীন বিজয়ৰ পিছত চীনা পণ্ডিত আৰু বিষয়াসকলে চীনৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰাৰ উপায় হিচাপে নব্য কনফুচিয়াছবাদ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু সংৰক্ষণ কৰিছিল।^৬

উৎপত্তি

নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ উৎপত্তি টাং ৰাজবংশৰ সময়ত হৈছিল। কনফুচিয়াছবাদী পণ্ডিত হান ইউ আৰু লি আওক ছং ৰাজবংশৰ নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলৰ পূৰ্বসূৰী হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^৪ ছং ৰাজবংশৰ দাৰ্শনিক ঝৌ দুনিই (১০১৭–১০৭৩)ক নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ প্ৰথম প্ৰকৃত "অগ্ৰদূত" হিচাপে গণ্য কৰা হয়। তেওঁ নিজৰ নৈতিক দৰ্শনৰ কাঠামো হিচাপে তাওবাদী অধিবিদ্যা ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^৫ নব্য কনফুচিয়াছবাদ একে সময়তে ধ্ৰুপদী কনফুচিয়াছবাদৰ পুনৰুত্থান আছিল আৰু ছং ৰাজবংশৰ সামাজিক মূল্যবোধৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি ইয়াৰ সংশোধন কৰা হৈছিল। লগতে ই ঝৌ আৰু হান ৰাজবংশৰ সময়ত উদ্ভৱ হোৱা বৌদ্ধ আৰু তাওবাদী দৰ্শন আৰু ধৰ্মৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ প্ৰতিক্ৰিয়াও আছিল।^৭ নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলে বৌদ্ধ অধিবিদ্যাৰ নিন্দা কৰিলেও নব্য কনফুচিয়াছবাদে তাওবাদী আৰু বৌদ্ধ পৰিভাষা আৰু ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিছিল।^৪

নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিনিধি আছিল ঝু শি (১১৩০–১২০০)। তেওঁৰ শিক্ষাৰ প্ৰভাৱ ইমানেই শক্তিশালী আছিল যে প্ৰায় ১৩১৪ চনৰপৰা ১৯০৫ চনলৈকে সেইবোৰ অসামৰিক সেৱাৰ পৰীক্ষাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।^৮ তেওঁ বহুতো গ্ৰন্থ লিখিছিল আৰু সামাজিক সম্প্ৰীতি আৰু উপযুক্ত ব্যক্তিগত আচৰণ সম্পৰ্কে নিজৰ কনফুচিয়াছবাদী বিশ্বাসৰ সমৰ্থন কৰিছিল। তেওঁৰ স্মৰণীয় গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত পাৰিবাৰিক আচাৰ অন্যতম। ইয়াত তেওঁ বিবাহ, অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া, পাৰিবাৰিক অনুষ্ঠান আৰু পূৰ্বপুৰুষৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা প্ৰকাশৰ পদ্ধতিৰ বিষয়ে বিশদ পৰামৰ্শ দিছিল। বৌদ্ধ চিন্তাধাৰাই সোনকালেই তেওঁক আকৰ্ষণ কৰিছিল আৰু তেওঁ কনফুচিয়াছবাদী ধৰণে বৌদ্ধসকলৰ উচ্চ নৈতিক মানদণ্ড পালন কৰাৰ পক্ষত যুক্তি আগবঢ়াবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁ এইটোও বিশ্বাস কৰিছিল যে ব্যাৱহাৰিক বিষয়ৰ ক্ষেত্ৰত মানুহে শৈক্ষিক আৰু দাৰ্শনিক দুয়োটা অনুসন্ধানতে অংশগ্ৰহণ কৰা উচিত। অৱশ্যে তেওঁৰ লিখনিসমূহ ব্যাৱহাৰিক বিষয়তকৈ তাত্ত্বিক বিষয়ত অধিক কেন্দ্ৰীভূত আছিল। তেওঁ নিজৰ ধাৰণাসমূহ বৌদ্ধ বা তাওবাদী নহয় বুলি ব্যাখ্যা কৰা আৰু বৌদ্ধধৰ্ম আৰু তাওবাদৰ কঠোৰ নিন্দা কৰা বহুতো ৰচনা লিখিছিল বুলি কোৱা হয়। শ্বিনিং যুগ (১০৬৮–১০৭৭)ৰ পিছত ৱাং ইয়াংমিং (১৪৭২–১৫২৯)ক সাধাৰণতে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ নব্য কনফুচিয়াছবাদী চিন্তাবিদ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ৱাঙৰ কনফুচিয়াছবাদৰ ব্যাখ্যায় ঝুৰ প্ৰামাণিক দৰ্শনৰ যুক্তিবাদী দ্বৈতবাদ প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল।

নব্য কনফুচিয়াছবাদী সমাজৰ ভিতৰত বহুতো পৰস্পৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী মত আছিল। তথাপি সামগ্ৰিকভাৱে এনে এক ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠিছিল যিটো সেই সময়ৰ বৌদ্ধ আৰু তাওবাদী চিন্তাধাৰাৰ লগতে ই চিং বা পৰিৱৰ্তনৰ গ্ৰন্থত প্ৰকাশ পোৱা কিছুমান ধাৰণাৰ সৈতে মিল আছিল। তাইজি চিহ্ন (তাইজিতু)ৰ সৈতে জড়িত য়িন আৰু য়াং তত্ত্বসমূহো ইয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আছিল। নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ এটা জনপ্ৰিয় বিষয় আছিল চিত্ৰ, য'ত কনফুচিয়াছ, গৌতম বুদ্ধ আৰু লাও জিক একেটা ভিনেগাৰৰ পাত্ৰৰপৰা পান কৰি থকা দেখা যায়। এই চিত্ৰসমূহ "তিনিটা শিক্ষাই এক" শীৰ্ষক বাক্যৰ সৈতে জড়িত আছিল।

নব্য কনফুচিয়াছবাদে বৌদ্ধ আৰু তাওবাদী ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিলেও বহুতো নব্য কনফুচিয়াছবাদীয়ে বৌদ্ধধৰ্ম আৰু তাওবাদৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁলোকে প্ৰকৃততে বৌদ্ধ আৰু তাওবাদী ধৰ্ম প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল। হান ইউৰ অন্যতম বিখ্যাত ৰচনাত বৌদ্ধ ধৰ্মাৱশেষ পূজাৰ নিন্দা কৰা হৈছিল। তথাপি নব্য কনফুচিয়াছবাদী ৰচনাসমূহে বৌদ্ধ চিন্তা আৰু বিশ্বাসক কনফুচিয়াছবাদী উদ্দেশ্যৰ সৈতে খাপ খুৱাই লৈছিল। চীনত ছং ৰাজবংশৰ সময়ত ইয়াৰ বিকাশৰপৰা ২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে নব্য কনফুচিয়াছবাদ চৰকাৰীভাৱে স্বীকৃত মতবাদ আছিল। ছং চীনৰ সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱক্ষেত্ৰৰ ভিয়েটনাম, কোৰিয়া আৰু জাপান নব্য কনফুচিয়াছবাদৰদ্বাৰা পাঁচ শতিকাতকৈও অধিক সময় গভীৰভাৱে প্ৰভাবিত হৈছিল।

দৰ্শন

নব্য কনফুচিয়াছবাদ হৈছে এক সামাজিক আৰু নৈতিক দৰ্শন, যিয়ে অধিবিদ্যাৰ ধাৰণাক নিজৰ কাঠামো হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ কিছুমান ধাৰণা তাওবাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এই দৰ্শনক মানৱতাবাদী আৰু যুক্তিবাদী বুলি ক'ব পাৰি। ইয়াৰ মতে মানুহৰ যুক্তিৰ জৰিয়তে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক বুজিব পাৰি আৰু বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড আৰু ব্যক্তিৰ মাজত এক সুসম সম্পৰ্ক সৃষ্টি কৰাটো মানুহৰ দায়িত্ব।^৯

নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ যুক্তিবাদ পূৰ্বতে প্ৰধান হৈ থকা চান বৌদ্ধধৰ্মৰ ৰহস্যবাদৰ বিপৰীত আছিল। বৌদ্ধসকলৰ বিপৰীতে নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে বাস্তৱতা অস্তিত্বশীল আৰু মানুহে ইয়াক বুজিব পাৰে। যদিও নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ বিভিন্ন বিদ্যালয়ৰ মতে বাস্তৱতাৰ ব্যাখ্যা কিছু পৃথক আছিল।^৯

কিন্তু নব্য কনফুচিয়াছবাদী যুক্তিবাদৰ আত্মা বৌদ্ধ ৰহস্যবাদৰ আত্মাৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। বৌদ্ধধৰ্মে বস্তুৰ অবাস্তৱতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল, আনহাতে নব্য কনফুচিয়াছবাদে বস্তুৰ বাস্তৱতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। বৌদ্ধধৰ্ম আৰু তাওবাদে কৈছিল যে অস্তিত্ব অনস্তিত্বৰপৰা আহে আৰু পুনৰ অনস্তিত্বলৈ ঘূৰি যায়; নব্য কনফুচিয়াছবাদে বাস্তৱতাক মহান পৰমৰ ক্ৰমান্বয়ে প্ৰকাশ হিচাপে গণ্য কৰিছিল... বৌদ্ধসকল আৰু কিছু পৰিমাণে তাওবাদীসকলেও পৰম যুক্তি লাভৰ বাবে ধ্যান আৰু অন্তৰ্দৃষ্টিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল; নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলে যুক্তিৰ অনুসৰণ কৰিবলৈ বাছি লৈছিল।^১০

নব্য কনফুচিয়াছবাদত লিৰ গুৰুত্বই এই আন্দোলনটোক চীনা নাম দিছিল, যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ "নীতিৰ অধ্যয়ন।"

নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলৰ মতে মেংজিৰ পিছত কনফুচিয়াছবাদৰ প্ৰকৃত ৰূপ হেৰাই গৈছিল। তেওঁলোকৰ মতে "পিছৰ" কনফুচিয়াছবাদীসকলে জ্ঞান লাভৰ মাধ্যম, যেনে ধ্ৰুপদী গ্ৰন্থ বা সাহিত্যিক ৰচনাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিছিল, তাৰ বিপৰীতে "সকলোৰে অংশীদাৰ হ'বলগীয়া মূল্যবোধ"ৰ ওপৰত কম গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁলোকৰ মতে "পিছৰ" কনফুচিয়াছবাদীসকলে শাস্ত্ৰত থকা সঠিক শাসনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি "সঠিক শিক্ষাক" অৱহেলা কৰিছিল, অথচ সঠিক শিক্ষাই নৈতিক শৃংখলাৰ প্ৰয়োজনীয় ভিত্তি আছিল। পণ্ডিতসকলৰদ্বাৰা চৰকাৰৰ বাহিৰতো গঢ়ি তুলিব পৰা তেওঁলোকৰ নৈতিক শৃংখলাৰ আদৰ্শ পূৰ্বৰ শাসকসকলৰ নৈতিক শিক্ষাদানৰ ধাৰণাৰ বিপৰীত আছিল।^১১ নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলক ব্যক্তিগত নীতি আৰু নৈতিকতাৰ প্ৰতি অধিক গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে পৃথক কৰিব পাৰি। ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰতো তেওঁলোকে সম্ৰাটৰ দৰবাৰত ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰিকৰণৰ বিৰোধিতা কৰিছিল আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে অধিক স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন আৰু সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে স্থানীয়, পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কভিত্তিক প্ৰতিষ্ঠান গঠনৰ পক্ষপাতী আছিল। এই স্বেচ্ছামূলক স্থানীয় পণ্ডিত সংগঠনসমূহে চৰকাৰী সেৱা বা চৰকাৰী বিষয়াসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে নিজকে মিলোৱাৰ পৰিৱৰ্তে স্থানীয় শিক্ষা আৰু স্থানীয় সাহায্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। চৰকাৰত সেৱা নকৰা কিন্তু নিজকে বিষয়াসকলৰ সমকক্ষ আৰু তলৰপৰা সমূহীয়া কাৰ্য সম্পাদন কৰিবলৈ সক্ষম বুলি ভবা পণ্ডিতৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত স্থানীয় বিষয়াসকলৰ ক্ষমতা সীমিত হৈছিল।^১২

বিদ্যালয়সমূহ

নব্য কনফুচিয়াছবাদ এক বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দাৰ্শনিক পৰম্পৰা আছিল আৰু সাধাৰণতে ইয়াক দুটা পৃথক বিদ্যালয়ত ভাগ কৰা হয়।

দুই-বিদ্যালয়ৰ আৰ্হি আৰু তিনি-বিদ্যালয়ৰ আৰ্হি

মধ্যযুগীয় চীনত নব্য কনফুচিয়াছবাদী চিন্তাৰ মূল ধাৰাটোৱে, যাক "তাও বিদ্যালয়" বুলি কোৱা হৈছিল, লু জিউয়ুৱান নামৰ এজন চিন্তাবিদক দীৰ্ঘদিন ধৰি অগতানুগতিক আৰু কনফুচিয়াছবাদ-বিৰোধী লেখক হিচাপে গণ্য কৰিছিল। কিন্তু ১৫শ শতিকাত বিশিষ্ট দাৰ্শনিক ৱাং ইয়াংমিঙে লুৰপক্ষ লৈ তাও বিদ্যালয়ৰ কিছুমান মৌলিক ধাৰণাৰ সমালোচনা কৰিছিল, যদিও বিদ্যালয়খনক সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰত্যাখ্যান কৰা নাছিল।^১৩ ৱাঙৰ জীৱনকালতেই তেওঁৰ দৰ্শনৰ বিৰুদ্ধে আপত্তি উঠিছিল আৰু তেওঁৰ মৃত্যুৰ কিছুদিন পাছতে চেন জিয়ানে (১৪৯৭–১৫৬৭) ৱাং আৰু লুক অগতানুগতিক লেখক হিচাপে একেলগে গণ্য কৰি নব্য কনফুচিয়াছবাদক দুটা বিদ্যালয়ত ভাগ কৰিছিল।^১৪ সেয়েহে বৰ্তমান নব্য কনফুচিয়াছবাদক সাধাৰণতে দুটা পৃথক চিন্তাধাৰাৰ বিদ্যালয়ত ভাগ কৰা হয়। মধ্যযুগীয় আৰু আধুনিক যুগৰ আৰম্ভণিলৈকে প্ৰধান হৈ থকা বিদ্যালয়খনক চেং–ঝু বিদ্যালয় বুলি কোৱা হয়, কাৰণ ই চেং ই, চেং হাও আৰু ঝু শিক বিশেষ সন্মান দিয়ে। তুলনামূলকভাৱে কম প্ৰভাৱশালী বিপৰীত বিদ্যালয়খন আছিল লু–ৱাং বিদ্যালয়, যি লু জিউয়ুৱান আৰু ৱাং ইয়াংমিংৰ প্ৰতি থকা সন্মানৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল।

এই দুই-শাখাৰ আৰ্হিৰ বিপৰীতে নৱ কনফুচিয়াছবাদী মৌ জংছানে যুক্তি দিছিল যে শিক্ষাৰ তৃতীয় এটা শাখাও আছিল। এই শাখাক হু-লিউ বিদ্যালয় বুলি কোৱা হয় আৰু ই হু হং (হু উফেং, ১১০৬–১১৬১) আৰু লিউ জংঝৌ (লিউ জিশান, ১৫৭৮–১৬৪৫)ৰ শিক্ষাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল। মৌৰ মতে এই তৃতীয় শাখাৰ গুৰুত্ব এই কথাত আছিল যে ইয়াৰ প্ৰতিনিধিসকলে নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ অগ্ৰদূত ঝৌ দুনিই, ঝাং জাই আৰু চেং হাওৰ সৈতে পোনপটীয়া পৰম্পৰা বহন কৰিছিল। তদুপৰি এই তৃতীয় হু-লিউ বিদ্যালয় আৰু দ্বিতীয় লু–ৱাং বিদ্যালয় একেলগে নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ প্ৰকৃত মূল ধাৰা গঠন কৰে। এই মূল ধাৰাই কনফুচিয়াছ, মেংজি, মধ্যমাৰ মতবাদ আৰু পৰিৱৰ্তনৰ গ্ৰন্থৰ ভাষ্যসমূহৰ শিক্ষালৈ উভতি যোৱাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। সেয়েহে চেং–ঝু বিদ্যালয় কেৱল মহান শিক্ষাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত এক সংখ্যালঘু শাখা আছিল আৰু ই জ্ঞানী হোৱাৰ অধ্যয়নতকৈ বৌদ্ধিক অধ্যয়নক ভুলকৈ অধিক গুৰুত্ব দিছিল।^১৫

চেং–ঝু বিদ্যালয়

ঝু শিৰ নব্য কনফুচিয়াছবাদী বিশ্বদৃষ্টিৰ ব্যাখ্যা এনেধৰণৰ আছিল। তেওঁৰ মতে তিয়ানৰ তাও নীতি বা লি ৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়, কিন্তু ই পদাৰ্থ বা ছি ৰ আৱৰণেৰে আৱৃত হৈ থাকে। এই ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ ব্যৱস্থা সেই সময়ৰ বৌদ্ধ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল, য'ত বস্তুসমূহক নীতি আৰু কাৰ্যত ভাগ কৰা হৈছিল। নব্য কনফুচিয়াছবাদী ব্যাখ্যাত লি নিজে বিশুদ্ধ আৰু প্ৰায় সম্পূৰ্ণ, কিন্তু ছি যোগ হোৱাৰ ফলত মৌলিক অনুভূতি আৰু সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়। নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলে মেংজিৰ অনুসৰণ কৰি কৈছিল যে মানুহৰ স্বভাৱ মূলতঃ ভাল, কিন্তু কোনো কাৰ্য গ্ৰহণ নকৰিলে ই বিশুদ্ধ হৈ নাথাকে। সেয়েহে নিজৰ লি বিশুদ্ধ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। অৱশ্যে বৌদ্ধ আৰু তাওবাদীসকলৰ বিপৰীতে নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলে পদাৰ্থৰ জগতৰ সৈতে সম্পৰ্কহীন কোনো বাহ্যিক জগতৰ অস্তিত্বত বিশ্বাস কৰা নাছিল। তদুপৰি নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলে সাধাৰণতে পুনৰ্জন্ম আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত কৰ্মৰ ধাৰণা প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল।

বিভিন্ন নব্য কনফুচিয়াছবাদীৰ ইয়াক কেনেদৰে কৰিব লাগে সেই বিষয়ে ভিন্ন মত আছিল। ঝু শিয়ে গেউউ, অৰ্থাৎ বস্তুৰ অনুসন্ধানৰ ওপৰত বিশ্বাস কৰিছিল। ই পৰ্যবেক্ষণভিত্তিক বিজ্ঞানৰ একপ্ৰকাৰৰ শৈক্ষিক পদ্ধতি আছিল আৰু লি জগতৰ ভিতৰতেই নিহিত হৈ থাকে বুলি ধাৰণাটোৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল।

লু–ৱাং বিদ্যালয়

ৱাং ইয়াংমিং (ৱাং শৌৰেন) সম্ভৱতঃ দ্বিতীয়গৰাকী আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী নব্য কনফুচিয়াছবাদী আছিল। তেওঁ আন এক সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছিল। তেওঁৰ মতে যদি লি সকলো বস্তুতে আছে আৰু লি মানুহৰ হৃদয়-মনত আছে, তেন্তে ইয়াক বিচাৰিবলৈ নিজৰ ভিতৰতকৈ ভাল ঠাই আন একো নাই। ইয়াৰ বাবে তেওঁৰ পছন্দৰ পদ্ধতি আছিল জিংজুও, চান (জেন) ধ্যান বা জুওছান (座禅; )ৰ সৈতে যথেষ্ট মিল আছিল। ৱাং ইয়াংমিঙে জন্মগত জ্ঞানৰ ধাৰণা বিকাশ কৰিছিল। তেওঁৰ মতে প্ৰতিজন মানুহে জন্মৰপৰাই ভাল আৰু বেয়াৰ পাৰ্থক্য জানে। এই জ্ঞান অন্তৰ্দৃষ্টিমূলক, যুক্তিনিৰ্ভৰ নহয়। ৱাং ইয়াংমিংৰ এই বিপ্লৱী ধাৰণাসমূহে পিছলৈ মটোৰি নৰিনাগাৰ দৰে বিশিষ্ট জাপানী চিন্তাবিদক প্ৰভাবিত কৰিছিল। তেওঁ যুক্তি দিছিল যে শ্বিণ্ট' দেৱতাসকলৰ বাবে জাপানী লোকসকলৰেই জটিল যুক্তিবাদৰ অবিহনে ভাল আৰু বেয়াৰ পাৰ্থক্য বুজিব পৰা অন্তৰ্দৃষ্টিগত ক্ষমতা আছে। ৱাং ইয়াংমিংৰ বিদ্যালয়ে, জাপানী ভাষাত ওয়োমেই-গাকু বুলি কোৱা হয়, কিছুমান সামুৰাইৰ বাবে আংশিকভাৱে এনে এক মতাদৰ্শগত ভিত্তিও প্ৰদান কৰিছিল, যিসকলে পাণ্ডিত্যৰ পৰিৱৰ্তে অন্তৰ্দৃষ্টিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কাৰ্য সম্পাদন কৰিব বিচাৰিছিল। ইয়াৰ ফলত মেইজি পুনৰুদ্ধাৰৰ (১৮৬৮) পূৰ্বৰ দশকসমূহত নিম্নপদস্থ সামুৰাইসকলৰ উগ্ৰ ৰাজনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে বৌদ্ধিক ভিত্তিও সৃষ্টি হৈছিল। সেই সময়ত টোকুগাৱা শোগুনতন্ত্ৰ (১৬০০–১৮৬৮) উৎখাত কৰা হৈছিল।

কোৰিয়া

জোছন ৰাজবংশৰ কোৰিয়াত নব্য কনফুচিয়াছবাদক ৰাষ্ট্ৰীয় মতাদৰ্শ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। য়ুয়ান ৰাজবংশৰ কোৰিয়া উপদ্বীপ দখলে ঝু শিৰ নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ বিদ্যালয় কোৰিয়ালৈ লৈ আহিছিল।^১৬১৭ গোৰিয়ো ৰাজবংশৰ সময়ত আন হিয়াঙে কোৰিয়াত নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। তেওঁ নব্য কনফুচিয়াছবাদ প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ সময়ত গোৰিয়ো ৰাজবংশৰ অস্তিত্বৰ শেষ শতিকা চলি আছিল আৰু মংগোল য়ুয়ান ৰাজবংশৰ প্ৰভাৱত আছিল।

য়ুয়ান যুগত বহুতো কোৰিয়ান পণ্ডিতে চীন ভ্ৰমণ কৰিছিল আৰু আন তেওঁলোকৰ মাজৰ এজন আছিল। ১২৮৬ চনত তেওঁ ইয়ানজিংত ঝু শিৰ এখন গ্ৰন্থ পঢ়ি ইমানেই প্ৰভাবিত হৈছিল যে তেওঁ গ্ৰন্থখন সম্পূৰ্ণৰূপে নকল কৰি কোৰিয়ালৈ লৈ আহিছিল। ইয়াৰ ফলত সেই সময়ৰ কোৰিয়ান বুদ্ধিজীৱীসকল গভীৰভাৱে প্ৰভাবিত হৈছিল আৰু বহুতো লোক, বিশেষকৈ মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ লোক আৰু সংগঠিত ধৰ্ম, বিশেষকৈ বৌদ্ধধৰ্মৰ অত্যাচাৰত হতাশ হোৱা লোকসকলে, নব্য কনফুচিয়াছবাদ গ্ৰহণ কৰিছিল। নৱউদীয়মান নব্য কনফুচিয়াছবাদী বুদ্ধিজীৱীসকলে পুৰণি আৰু ক্ৰমাৎ বিদেশী প্ৰভাৱাধীন হৈ পৰা গোৰিয়ো ৰাজবংশ উৎখাত কৰাৰ উদ্দেশ্যে গোটসমূহৰ নেতৃত্ব দিছিল।

গোৰিয়োৰ পতন আৰু ই ছংগেৰদ্বাৰা ১৩৯২ চনত জোছন ৰাজবংশ প্ৰতিষ্ঠাৰ পিছত নব্য কনফুচিয়াছবাদক ৰাষ্ট্ৰীয় মতাদৰ্শ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। বৌদ্ধধৰ্ম আৰু সাধাৰণভাৱে সংগঠিত ধৰ্মক নব্য কনফুচিয়াছবাদী ব্যৱস্থাৰ বাবে বিষাক্ত বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। সেই অনুসৰি জোছন শাসনত বৌদ্ধধৰ্ম সীমিত কৰা হৈছিল আৰু কেতিয়াবা নিৰ্যাতনো চলোৱা হৈছিল। নব্য কনফুচিয়াছবাদে শিক্ষাক উৎসাহিত কৰাৰ ফলত দেশজুৰি বহুতো নব্য কনফুচিয়াছবাদী বিদ্যালয়, যেনে ছেওৱন আৰু হ্যাংগিয়ো প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। এই বিদ্যালয়সমূহে চো কোৱাংজো (১৪৮২–১৫২০), ই হোৱাং (উপনাম ট'গ্যে; ১৫০১–১৫৭০) আৰু ই ই (১৫৩৬–১৫৮৪)কে ধৰি বহুতো পণ্ডিত সৃষ্টি কৰিছিল।

১৬শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে জোৱে একাধিক উগ্ৰ সংস্কাৰৰ জৰিয়তে জোছনক এক আদৰ্শ নব্য কনফুচিয়াছবাদী সমাজলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু ১৫২০ চনত তেওঁক মৃত্যুদণ্ড দিয়াৰ পাছত এই প্ৰচেষ্টা শেষ হয়। তথাপি নব্য কনফুচিয়াছবাদে অতি সোনকালেই জোছন ৰাজবংশত আৰু অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল। শীঘ্ৰেই নব্য কনফুচিয়াছবাদী পণ্ডিতসকলে কেৱল মূল চীনা নীতিসমূহ পঢ়ি মনত ৰখাত সন্তুষ্ট নথকা হৈ নতুন নব্য কনফুচিয়াছবাদী তত্ত্ব বিকাশ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ই হোৱাং আৰু ই ই এই নতুন তত্ত্ববিদসকলৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিশিষ্ট আছিল।

ই হোৱাঙৰ আটাইতকৈ বিশিষ্ট শিষ্যসকল আছিল কিম ছংগিল (১৫৩৮–১৫৯৩), ইউ ছংনিয়ং (১৫৪২–১৬০৭) আৰু জিয়ং গু (১৫৪৩–১৬২০), যিসকলক "তিনিজন বীৰ" বুলি জনা গৈছিল। তেওঁলোকৰ পিছত দ্বিতীয় প্ৰজন্মৰ পণ্ডিতসকলৰ ভিতৰত চাং হিয়নগুৱাং (১৫৫৪–১৬৩৭) আৰু চাং হুংহিয়ো (১৫৬৪–১৬৩৩) আছিল। তৃতীয় প্ৰজন্মৰ পণ্ডিতসকলৰ ভিতৰত হো মোক, ইউন হিউ, ইউন ছনডো আৰু ছং ছি-ইয়ল আছিল। তেওঁলোকৰ জৰিয়তে বিদ্যালয়খন ১৮শ শতিকালৈকে আগবাঢ়িছিল। ^১৮

কিন্তু নব্য কনফুচিয়াছবাদ তুলনামূলকভাৱে অতি সোনকালেই এক কঠোৰ মতবাদত পৰিণত হোৱাত অতি প্ৰয়োজনীয় আৰ্থ-সামাজিক বিকাশ আৰু পৰিৱৰ্তনত বাধা আহিছিল। ইয়াৰ ফলত অভ্যন্তৰীণ বিভাজন সৃষ্টি হৈছিল আৰু বহুতো নতুন তত্ত্বৰ জনপ্ৰিয়তা থাকিলেও সেইবোৰৰ সমালোচনা কৰা হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, চীনা মিং ৰাজবংশত জনপ্ৰিয় ৱাং ইয়াংমিঙৰ তত্ত্বসমূহক মতবিৰোধী বুলি গণ্য কৰি কোৰিয়ান নব্য কনফুচিয়াছবাদীসকলে কঠোৰভাৱে নিন্দা কৰিছিল। তদুপৰি ঝু শিৰপৰা পৃথক যিকোনো কনফুচিয়াছবাদী মূলগ্ৰন্থৰ টীকাও বাদ দিয়া হৈছিল। জোছন শাসনত নৱউদীয়মান শাসক শ্ৰেণী, যাক ছাৰিম বুলি কোৱা হৈছিল, নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ ৰাজনীতি সম্পৰ্কীয় মতৰ বৈচিত্ৰ্য অনুসৰি ৰাজনৈতিক দলত বিভক্ত হৈছিল। দুটা বৃহৎ দল আৰু বহুতো উপদল গঠন হৈছিল।

কোৰিয়াত জাপানী আক্ৰমণ (১৫৯২–১৫৯৮)ৰ সময়ত বহুতো কোৰিয়ান নব্য কনফুচিয়াছবাদী গ্ৰন্থ আৰু পণ্ডিতক জাপানলৈ লৈ যোৱা হৈছিল। তেওঁলোকে ফুজিৱাৰা ছেইকাৰ দৰে জাপানী পণ্ডিতক প্ৰভাবিত কৰিছিল আৰু জাপানী নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ বিকাশতো প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

ভিয়েটনাম

১০৭০ চনত সম্ৰাট লি থান টঙেে হানয়ত ভান মিয়েউ নামৰ প্ৰথম কনফুচিয়াছ বিশ্ববিদ্যালয় মুকলি কৰিছিল। লি আৰু চেন দৰবাৰে বাৰ্ষিক পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে ভিয়েটনামত কনফুচিয়াছবাদৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি কৰিছিল আৰু ১৪০৭ চনত মিং আক্ৰমণকাৰীয়ে দেশখন দখল নকৰালৈকে টাং ৰাজবংশৰ আৰ্হি অনুসৰণ কৰি গৈছিল। ১৪৬০ চনত লে ৰাজবংশৰ সম্ৰাট লে থান টঙে নব্য কনফুচিয়াছবাদক দাই ভিয়েটৰ মৌলিক মূল্যবোধ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল।

আমোলাতান্ত্ৰিক পৰীক্ষা

মিং ৰাজবংশৰ সময়ত আমোলাতান্ত্ৰিক পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ'বলৈ কনফুচিয়াছবাদৰ যি ব্যাখ্যা আয়ত্ত কৰা প্ৰয়োজন আছিল, সেই ব্যাখ্যা নব্য কনফুচিয়াছবাদে প্ৰদান কৰিছিল। ১৯০৫ চনত সাম্ৰাজ্যিক পৰীক্ষা ব্যৱস্থা শেষ নোহোৱালৈকে ছিং ৰাজবংশতো এই পৰম্পৰা চলি আছিল। কিন্তু বেনজামিন এলমেনৰ দৰে বহুতো পণ্ডিতে প্ৰশ্ন তুলিছে যে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰীক্ষাত নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ প্ৰামাণিক ব্যাখ্যা হিচাপে থকা ভূমিকা প্ৰকৃততে আমোলা আৰু চীনা অভিজাত শ্ৰেণীয়ে সেই ব্যাখ্যাসমূহ কিমান বিশ্বাস কৰিছিল তাৰ প্ৰতিফলন কৰে নে নকৰে। তেওঁলোকে এই কথাও উল্লেখ কৰিছে যে হান শিক্ষণৰ দৰে অতি সক্ৰিয় বিদ্যালয় আছিল, যিয়ে কনফুচিয়াছবাদৰ বিকল্প ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছিল।

কনফুচিয়াছবাদৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী বিদ্যালয়খনক প্ৰমাণভিত্তিক বিদ্যালয় বা হান শিক্ষণ বুলি কোৱা হৈছিল। এই বিদ্যালয়ে যুক্তি দিছিল যে নব্য কনফুচিয়াছবাদৰ ফলত বৌদ্ধ চিন্তাৰদ্বাৰা কনফুচিয়াছবাদৰ শিক্ষা ইমানেই দূষিত হৈছিল যে সেই শিক্ষা প্ৰায় অৰ্থহীন হৈ পৰিছিল। এই বিদ্যালয়ে নব্য কনফুচিয়াছবাদক বাস্তৱৰ সৈতে সম্পৰ্কহীন শূন্য দাৰ্শনিক অনুমানৰ প্ৰতি অত্যধিক গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবেও সমালোচনা কৰিছিল।

কনফুচিয়াছবাদী মূলগ্ৰন্থ

বৰ্তমানৰ কনফুচিয়াছবাদী মূলগ্ৰন্থসমূহ মূলতঃ ঝু শিয়ে সংকলন কৰিছিল। ঝুয়ে চাৰি গ্ৰন্থ—মহান শিক্ষা, মধ্যমাৰ মতবাদ, কনফুচিয়াছৰ বচনামৃত আৰু মেংজি গ্ৰন্থ—ক্ৰমবদ্ধ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী মিং আৰু ছিং ৰাজবংশত এই গ্ৰন্থসমূহ অসামৰিক সেৱাৰ পৰীক্ষাৰ চৰকাৰী পাঠ্যক্ৰমৰ মূল অংশ হৈ পৰিছিল।

বিশিষ্ট নব্য কনফুচিয়াছবাদী পণ্ডিত

চীন

• চেং ই (১০৩৩–১১০৭) আৰু চেং হাও (১০৩২–১০৮৫)
• লু শিয়াংশান, লু জিউয়ুৱান নামেৰেও জনাজাত (১১৩৯–১১৯৩)
• ওয়াং ইয়াংমিং (১০০৭–১০৭২)
• শাও ইয়ং (১০১১–১০৭৭)
• ছু শি, ছু দংপো নামেৰেও জনাজাত (১০৩৭–১১০১)
• ৱাং ইয়াংমিং, ৱাং শৌৰেন নামেৰেও জনাজাত
• উ চেং (১২৪৯–১৩৩৩)
• য়ে শি (১১৫০–১২২৩)
• ঝাং শি (১১৩৩–১১৮০)
• ঝাং জাই (১০২০–১০৭৭)
• ঝৌ দুনিই (১০১৭–১০৭৩)
• ঝু শি (১১৩০–১২০০)
• চেং দুয়ানলি (১২৭১–১৩৪৫)

কোৰিয়া

• আন হিয়াং (১২৪৩–১৩০৬)
• উ তাক (১২৬৩–১৩৪২)
• ই ছেক (১৩২৮–১৩৯৬)
• জিয়ং মং-জু (১৩৩৭–১৩৯২)
• জিয়ং তোজিয়ন (১৩৪২–১৩৯৮)
• গিল জে (১৩৫৩–১৪১৯)
• হা ৰিয়ুন
• কোৱন গুণ
• জিয়ং ইনজি (১৩৯৬–১৪৭৮)
• কিম ছুকজা
• কিম জং-জিক (১৪৩১–১৪৯২)
• নাম হিয়োউন
• কিম গোয়েংপিল
• চো কোৱাংজো (১৪৮২–১৫১৯)
• ছো কিয়ংদক
• ই অনজক
• ই হোৱাং (উপনাম টোৱেগ্যে) (১৫০১–১৫৭০)
• ছো ছিক (১৫০১–১৫৭২)
• ইউ ছংনিয়ং
• ই হাং (১৪৯৯)
• কিম ইনহু
• কি তায়েছুং (১৫২৭–১৫৭২)
• ছং ইকপিল (১৫৩৪–১৫৯৯)
• ছং হন (১৫৩৫–১৫৯৮)
• ই ই (উপনাম ইউলগোক) (১৫৩৬–১৫৮৪)
• কিম জাংছেং (১৫৪৮–১৬৩১)
• ছং ছি-ইয়ল (১৬০৭–১৬৮৯)
• ই কান (১৬৭৭–১৭২৭)
• ই ইক (১৬৮১–১৭৬৩)
• হান ৱনজিন (১৬৮২–১৭৫১)
• হং তায়েয়ং (১৭৩১–১৭৮৩)
• পাক চিৱন (১৭৩৭–১৮০৫)
• পাক জেগা (১৭৫০–১৮১৫)
• জিয়ং ইয়াগিয়ং (১৭৬২–১৮৩৬)

জাপান

• ফুজিৱাৰা ছেইকা (১৫৬১–১৬১৯)
• হায়াশি ৰাজান (১৫৮৩–১৬৫৭)
• নাকায়ে তোজু (১৬০৮–১৬৪৮)
• য়ামাজাকি আনছাই (১৬১৯–১৬৮২)
• কুমাজাৱা বানজান (১৬১৯–১৬৯১)
• য়ামাগা ছোকো (১৬২২–১৬৮৫)
• ইতো জিনছাই (১৬২৭–১৭০৫)
• কাইবাৰা এক্কেন (একিকেন নামেৰেও জনাজাত) (১৬৩০–১৭১৪)
• আৰাই হাকুছেকি (১৬৫৭–১৭২৫)
• ওগিউ ছোৰাই (১৬৬৬–১৭২৮)
• নাকাই চিকুঁজান (১৭৩০–১৮০৪)
• ওছিও হেইহাচিৰো (১৭৯৩–১৮৩৭)

ভিয়েটনাম

• লে ভান থিন (১০৫০–১০৯৬)
• বুই কুওক খাই (১১৪১–১২৩৪)
• চেন থাই টং (১২১৮–১২৭৭)
• চুয়ং হান ছিউ (১২৭৪–১৩৫৪)
• চু ভান আন (১২৯২–১৩৭০)
• লে কোৱাট (১৩১৯–১৩৮৬)
• নগুয়েন ত্ৰাই (১৩৮০–১৪৪২)
• নগো ছি লিয়েন (১৪০০–১৪৯৮)
• লে থান টং (১৪৪২–১৪৯৭)
• নগুয়েন বিন খিয়েম (১৪৯১–১৫৮৫)
• লে কুই দুন (১৭২৬–১৭৮৪)
• নগুয়েন খুয়েন (১৮৩৫–১৯০৯)
• ফান দিন ফুং (১৮৪৭–১৮৯৬)
• মিন মাং (১৭৯১–১৮৪১)
• টু ডুক (১৮২৯–১৮৮৩)

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Chan, Wing-tsit. (1963). A Sourcebook of Chinese Philosophy. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-07137-4
• Chan, Wing-tsit. (1946). China. University of California Press
• Craig, Edward. (1998). Routledge Encyclopedia of Philosophy, Volume 7. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-07310-3
• de Bary, William Theodore. (1989). The Message of the Mind in Neo-Confucianism. Columbia University Press. ISBN 0231068085
• Huang, Siu-chi. (1999). Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods. Greenwood Press
• (2002). Encyclopedia of Modern Asia. Charles Scribner's Sons. পৃ. 302–307
• Mair. (2001). ((The Columbia History of Chinese Literature)). Columbia University Press. ISBN 0-231-10984-9 (আমাজন কিণ্ডল edition).

অতিৰিক্ত পঠন

• Chan, Wing-tsit, trans. Instructions for Practical Living and Other Neo-Confucian Writings by Wang Yang-ming. New York: Columbia University Press, 1963.
• Daehwan, Noh. "The Eclectic Development of Neo-Confucianism and Statecraft from the 18th to the 19th Century". Korea Journal (Winter 2003).
• (1989). Neo-confucian Education: The Formative Stage. University of California Press. পৃ. 455–. ISBN 978-0-520-06393-8
• (2008). Sources of East Asian Tradition. Columbia University Press (Vol. 1 ) (Vol. 2 )
• Ebrey, Patricia Buckley. Chinese Civilization: A Sourcebook. New York: Free, 1993. Print.
• Henderson, John B. (1998). The Construction of Orthodoxy and Heresy: Neo-Confucian, Islamic, Jewish, and Early Christian Patterns. State University of New York Press. ISBN 9780791437599
• Tu Weiming. Neo-Confucian Thought in Action: Wang Yang-ming’s Youth (1472–1509). Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1976.
• Tu Weiming. Confucian Thought: Selfhood as Creative Transformation. New York: State University of New York Press, 1985.

বাহ্যিক সংযোগ

• Neo-Confucian Philosophy
• Writings of the Orthodox School from the ছং ৰাজবংশ