দীক্ষাভূমি

দীক্ষাভূমি যাৰ বানান দীক্ষভূমি বুলিও কোৱা হয়, ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যৰ নাগপুৰ চহৰত অৱস্থিত নৱায়ন বৌদ্ধ ধৰ্মৰ এক পৱিত্ৰ কীৰ্তিচিহ্ন য'ত বি আৰ আম্বেদকাৰে তেওঁৰ প্ৰায় ৪ লাখ অনুগামীৰ সৈতে,^১ বেছিভাগেই দলিত, ১৯৫৬ চনৰ ১৪ অক্টোবৰত অশোক বিজয়ৰ দিনত বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে দশমী।^২ ভাৰতত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পুনৰুজ্জীৱনত আম্বেদকাৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল, আৰু এনে বহুতো গণ বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণৰ প্ৰেৰণা যোগাইছিল। ^৩৪

মহাৰাষ্ট্ৰৰ নাগপুৰত অৱস্থিত দীক্ষাভূমি এখন পৱিত্ৰ স্থান, সামাজিক বিপ্লৱৰ অনুঘটক, য'ত নাস্তিকতা আৰু জাতি সংঘাত, বৈষম্য, বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে সামাজিক কাম প্ৰস্তুত কৰা হয়, লগতে ই ভাৰতৰ আম্বেদকাৰিত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰথম তীৰ্থকেন্দ্ৰ। প্ৰতি বছৰে লাখ লাখ তীৰ্থযাত্ৰী দীক্ষভূমিলৈ যায়।^৫ বিশেষকৈ ধম্মা চক্ৰ প্ৰৱৰ্তন দিন অৰ্থাৎ সম্ৰাট অশোক বিজয় দশমী ("গণ ধৰ্মান্তৰকৰণ অনুষ্ঠান দিৱস")^৬ আৰু ১৪ অক্টোবৰত, যিটো স্মৰণীয় দিনত বি.আৰ. আম্বেদকাৰে ইয়াত বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁৰ চূড়ান্ত ধৰ্মীয় কাৰ্য্য আছিল বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা আৰু তেওঁ ভাৰতক বৌদ্ধ জাতি, জ্ঞানপ্ৰাপ্ত ভাৰত হিচাপে কল্পনা কৰিছিল।^৫ আজি এই স্থানত তেওঁৰ স্মৃতিত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ স্তুপ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ^৭৮

নাগভূমি হৈছে এখন প্ৰাচীন ঠাই য’ত বেছিভাগ নাগবংশী বংশৰ লোকে বুদ্ধৰ শিক্ষা অনুসৰণ কৰিছিল আৰু বৰ্তমান ভাৰত গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্যৰ মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যত অৱস্থিত।

দীক্ষাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'দীক্ষাৰ কাৰ্য্য'^৯ আৰু ভূমিৰ অৰ্থ হৈছে 'ভূমি'।^১০ দীক্ষভূমি বুলিলে বৌদ্ধ ধৰ্মত মানুহক দীক্ষা দিয়া ভূমিক বুজোৱা হয়। এটা স্থানত এনে বৃহৎ পৰিসৰৰ ধৰ্মান্তৰকৰণ ইতিহাসৰ প্ৰথমটো আছিল এই ধৰণৰ।^১১ আম্বেদকাৰৰ জীৱনত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি বিবেচিত দুখন স্থানৰ ভিতৰত দীক্ষাভূমি অন্যতম, আনখন হ’ল মুম্বাইৰ চৈত্যভূমি। ^১২

ইতিহাস

ড° আম্বেদকাৰে ১৯৩৫ চনত ঘোষণা কৰিছিল যে যদিও তেওঁ হিন্দু হিচাপে জন্ম লৈছিল, তথাপি তেওঁ এজন হিন্দু হিচাপে মৃত্যুবৰণ নকৰে,^১৩ কাৰণ ধৰ্মান্তৰকৰণেই জাতি ব্যৱস্থা পৰিত্যাগ কৰাৰ সমাধান।^১৪ এই ঘোষণাৰ পিছত আৰু বিশ্বৰ সকলো প্ৰধান ধৰ্মৰ মতবাদৰ বিষয়ে বিস্তৃত আৰু বিস্তৃতভাৱে অধ্যয়ন কৰি ড° আম্বেদকাৰে নিজৰ আৰু অনুগামীসকলৰ বাবে বৌদ্ধ ধৰ্ম বাছি ল'ব।^১৪

১৯৫৬ চনত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বয়স আছিল ২৫৫০ বছৰ, গতিকে বিশ্বজুৰি বৌদ্ধ ধৰ্মীয় জগতৰ বাবে ই এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপনৰ বছৰ আছিল আৰু ১৪ অক্টোবৰ আছিল ভাৰতীয় বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মহান ৰজা সম্ৰাট অশোকৰ ধৰ্মান্তৰকৰণৰ পৰম্পৰাগত তাৰিখ আৰু এই দিনটো অশোক বিজয়া দশমী নামেৰে পালন কৰা হয়।^১৫ তেওঁ ধৰ্মান্তৰকৰণ অনুষ্ঠানৰ বাবে নাগপুৰক বাছি লৈছিল, যিদৰে তেওঁ সেই উপলক্ষ্যে তেওঁৰ ভাষণত বুজাই দিছিল, কাৰণ নাগপুৰ আছিল বৌদ্ধ ধৰ্মক আঁকোৱালি লোৱা, প্ৰাৰম্ভিক কালত বহু প্ৰচেষ্টাৰে সমৰ্থন কৰা আৰু সমগ্ৰ ভাৰতত প্ৰচাৰ কৰা ‘নাগ’ লোকৰ গৃহভূমি।^১৬১৭ নাগপুৰৰ ৰামদাসপেঠ অঞ্চলৰ সমীপৰ খেলপথাৰখন এই অনুষ্ঠানৰ বাবে বাছনি কৰা হয়।

১৯৫৬ চনৰ ১৪ অক্টোবৰত ড° আম্বেদকাৰ আৰু তেওঁৰ পত্নীয়ে কুশীনগৰৰপৰা বাৰ্মিজ সন্ন্যাসী মহাস্থবীৰ চন্দ্ৰমণিৰপৰা তিনি ৰত্ন আৰু পাঁচ উপদেশৰ শপত গ্ৰহণ কৰে। ^১৮১৯ তাৰ পিছত ড° আম্বেদকাৰে তেওঁৰ হাজাৰ হাজাৰ অনুগামীক তিনিটা মণি, পাঁচটা উপদেশ আৰু ২২টা ব্ৰতৰ শপত গ্ৰহণ কৰে।^১৮ এইদৰেই নাগপুৰ নৱ বৌদ্ধ আন্দোলনৰ জন্মস্থান হৈ পৰিল। ^৮

দীক্ষা অনুষ্ঠানৰ ডেৰ মাহৰ পাছত ১৯৫৬ চনৰ ৬ ডিচেম্বৰত ডা° আম্বেদকাৰৰ মৃত্যু হয়। কিন্তু তেওঁৰ মৃত্যুৰ পাছতো এই আনুষ্ঠানিক ধৰ্মান্তৰকৰণ অব্যাহত আছিল, ১৯৫৯ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ১৫-২ কোটি লোক ধৰ্মান্তৰিত হৈছিল।^২০ তেওঁৰ মৃত্যুৰ পাছত ড° দীক্ষাভূমি পৰিচালনাৰ বাবে বাবাছাহেব আম্বেদকাৰ দীক্ষাভূমি স্মাৰক সমিতি (ড° এই অনুষ্ঠানৰ স্মৃতিসৌধ হিচাপে আৰু লোকক বৌদ্ধ ধৰ্মলৈ গণ ধৰ্মান্তৰকৰণৰ স্মৃতি হিচাপে সেই স্থানত এটা স্তুপ নিৰ্মাণৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে সমিতিয়ে। আৰ্য ভদন্ত ছুৰাই সাছাই নাগপুৰৰ ড° বাবাছাহেব আম্বেদকাৰ দীক্ষাভূমি স্মাৰক সমিতিৰ সভাপতি। ^২১

স্থাপত্য

in a group photograph, during his visit to Deeksha Bhoomi, at Nagpur, in Maharashtra.]]

নিৰ্মাণ

দীক্ষভূমি চহৰৰ চাৰি একৰ উল্লেখযোগ্য মাটিত বিস্তৃত। ^১১ এই স্তুপটোৰ ডিজাইন কৰিছিল স্থপতি শ্বেও ডেন মালে।^২২ ১৯৬৮ চনত সন্ন্যাসীৰ বাবে আৱাসিক ঘৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হয়, পিছলৈ পি/জি কলেজত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯৭৮ চনৰ জুলাই মাহৰপৰা এই স্তুপ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হয় যদিও ইয়াৰ কাম শেষ হ'বলৈ বহু সময় লাগিছিল।^২৩ ২০০১ চনৰ ১৮ ডিচেম্বৰত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি কে আৰ নাৰায়ণনে এই স্তুপ উদ্বোধন কৰে। ^৭

স্তুপ

ইয়াত এটা বৃহৎ দুমহলীয়া অৰ্ধগোলাকাৰ অট্টালিকা আছে যাৰ দুৱাৰবোৰ ছাঞ্চিৰ দৰেই।^১১ প্ৰতিটো মহলাত পাঁচ হাজাৰ সন্ন্যাসী থাকিব পাৰে। দীক্ষাভূমিৰ স্তুপৰ ডিজাইন সাঁচীৰ বিশ্ববিখ্যাত স্তুপৰ স্থাপত্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছে।^২৪ অৱশ্যে সাঁচীৰ স্তুপৰ দৰে নহয়, দীক্ষাভূমিৰ স্তুপটো ভিতৰৰপৰা সম্পূৰ্ণ ফুটা।^{৮২৫২৬২৭} বিশ্বৰ সকলো বৌদ্ধ স্তুপৰ ভিতৰত ই আটাইতকৈ ডাঙৰ বৌদ্ধ স্তুপ।^২৩ ভিতৰৰ বৃত্তাকাৰ হলটো ৪০০০ বৰ্গফুট জুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াৰ নিৰ্মাণত গ্ৰেনাইট, মাৰ্বল আৰু ঢোলপুৰ বেলেগ শিল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।^২৩

বিহাৰ আৰু বোধি গছ

স্তুপৰ সন্মুখত সোঁফালে বুদ্ধ বিহাৰ, য’ত বুদ্ধৰ ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি আছে।

বিহাৰৰ কাষতে বোধি গছ: পৱিত্ৰ ডিমৰু গছ। এই বোধি গছ শ্ৰীলংকাৰ অনুৰাধাপুৰাত থকা বোধি গছৰ তিনিটা ডালৰপৰা দীক্ষা ভূমিত ৰোপণ কৰা হৈছিল। ভদন্ত আনন্দ কৌছালায়নে বুদ্ধৰ জ্ঞান লাভৰ স্মৃতি হিচাপে শ্ৰীলংকাৰপৰা এই শাখাবোৰ আনিছিল। ^২৮

পৰ্য্যটন

দীক্ষা ভূমিত আম্বেদকাৰৰ স্মৃতিসৌধৰ আয়োজন কৰা হৈছে আৰু মহাৰাষ্ট্ৰ চৰকাৰে ইয়াক এ শ্ৰেণীৰ পৰ্যটন আৰু তীৰ্থস্থান হিচাপে গ্ৰেড দিছে। ^{২৯৩০৩১} স্থাপত্যৰ সৌন্দৰ্য্য আৰু ঐতিহাসিক গুৰুত্বৰ বাবে বিখ্যাত দীক্ষভূমি। ই ভাৰতৰ পৰ্যটনৰ অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ। ^৫ প্ৰতি বছৰে বিশেষকৈ ধৰ্মান্তৰকৰণ অনুষ্ঠানৰ বৰ্ষপূৰ্তিত হাজাৰ হাজাৰ পৰ্যটকে দীক্ষাভূমি ভ্ৰমণ কৰে।^৩২ ধম্মা চক্ৰ প্ৰৱৰ্তন দিৱসত দীক্ষাভূমিত আম্বেদকাৰ, আম্বেদকাৰ আন্দোলন, বুদ্ধৰ গীতৰ হাজাৰ হাজাৰ কম্পেক্ট কেছেট বিক্ৰী কৰা হয়। বিভিন্ন ভাষাৰ কেইবা কোটি টকাৰ কিতাপ একেদিনাই বিক্ৰী হয়, যাৰ ফলত দীক্ষাভূমি বিশ্বৰ এক অনন্য স্থানত পৰিণত হয়।^৩৩ বিদেশী পৰ্যটক মূলতঃ জাপান আৰু থাইলেণ্ডৰ দৰে বৌদ্ধ দেশৰপৰা আহে।

সাহিত্য

• Special issue of Lokrajya, the publication of Govt. of মহাৰাষ্ট্ৰ on silver jubilee of 1956 ceremony.
• Deeksha, Special issue of Daily Sakaal in October 2005
• "दीक्षाभूमी'चा भूखंड आवळेबाबूंच्या संघर्षाचे फलित