দক্ষিণ-পূব এছিয়াত হিন্দু ধৰ্ম

দক্ষিণ-পূব এছিয়াত হিন্দু ধৰ্মৰ এক গভীৰ প্ৰভাৱ আছিল, যিয়ে এই অঞ্চলটোৰ সাংস্কৃতিক বিকাশ আৰু ইতিহাসক এক নতুন ৰূপ দিছিল।^১ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰপৰা ইণ্ডিক (ভাৰতীয়) লিপিসমূহৰ আগমনৰ লগে লগে, প্ৰথমৰপৰা পঞ্চম শতিকাৰ ভিতৰত এই অঞ্চলৰ লোকসকলে নিজৰ প্ৰথমবোৰ শিলালিপি বা লিখনী প্ৰস্তুত কৰি ঐতিহাসিক যুগত প্ৰৱেশ কৰে।^২ বৰ্তমান সময়ত দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ হিন্দুসকলৰ ভিতৰত প্ৰধানকৈ প্ৰৱাসী ভাৰতীয় আৰু বালিলীয়া লোকসকল অন্যতম। ইয়াৰ উপৰি জাভানীজ (ইণ্ডোনেছিয়াৰ অন্যান্য সংখ্যালঘু জনগোষ্ঠী) আৰু দক্ষিণ-মধ্য ভিয়েটনামৰ 'বালামন চাম' সংখ্যালঘু জনগোষ্ঠীৰ মাজতো হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰচলন দেখা যায়।^৩

ভাৰতীয় সভ্যতা—যি নিজে বিভিন্ন স্বতন্ত্ৰ সংস্কৃতি আৰু জনগোষ্ঠী, বিশেষকৈ দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক 'মন খমেৰ' প্ৰভাৱৰ সংমিশ্ৰণত গঢ়ি উঠিছিল—দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ আঞ্চলিক ৰাজ্যসমূহৰ থলুৱা সামাজিক গাঁথনি আৰু শাসন-ব্যৱস্থাৰ সৈতে খাপ খাই পৰিছিল আৰু বিলীন হৈ গৈছিল। এই ভাৰতীয়কৰণ হোৱা ৰাজ্যসমূহৰ গঠনৰ জৰিয়তে, সৰু সৰু জনজাতীয় মুৰব্বী বা মুখিয়ালৰ নেতৃত্বত থকা থলুৱা শাসনবোৰ ভাৰতীয় শাসনপ্ৰণালীৰ দৰে 'মহাৰজা'ৰ নেতৃত্বত ডাঙৰ ডাঙৰ ৰাজ্য আৰু সাম্ৰাজ্যলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল। ইয়াৰ ফলতেই দক্ষিণ-মধ্য ভিয়েটনামত চম্পা সভ্যতা, দক্ষিণ ভিয়েটনামত ফুনান ৰাজ্য, ইণ্ডোচীনত খমেৰ সাম্ৰাজ্য, মালয় উপদ্বীপত লাংকাচুকা ৰাজ্য আৰু পুৰণি কেদাহ, সুমাত্ৰাত শ্ৰীৱিজয় ৰাজ্য, আৰু জাভা, বালি তথা ফিলিপাইন দ্বীপপুঞ্জৰ কিছু অংশ সামৰি গঢ়ি উঠা মাতাৰাম ৰাজ্য, সিংহসাৰী আৰু মজাপাহিত সাম্ৰাজ্যৰ জন্ম হৈছিল। ভাৰতীয় সভ্যতাই এই অঞ্চলৰ জাতি আৰু দেশসমূহৰ ভাষা, লিপি, লিখিত পৰম্পৰা, সাহিত্য, কেলেণ্ডাৰ (পঞ্জিকা), বিশ্বাসী ব্যৱস্থা আৰু কলাত্মক দিশসমূহক গভীৰভাৱে প্ৰভাবিত কৰিছিল।^৪৫

দক্ষিণ-পূব এছিয়াত ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মীয় পৰম্পৰাসমূহ আদৰি লোৱাৰ এটা অন্যতম কাৰণ আছিল এই যে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ সৈতে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ থলুৱা সংস্কৃতিৰ ইতিমধ্যে কিছুমান চকুত পৰা সাদৃশ্য আছিল। এই সাদৃশ্যসমূহক পূৰ্বৰ দক্ষিণ-পূব এছীয় (বিশেষকৈ অ’ষ্ট্ৰ’এছিয়াটিক, যেনে প্ৰাৰম্ভিক মুণ্ডা আৰু মন খমেৰ গোটসমূহ) আৰু হিমালয়ৰ (তিব্বতী) সাংস্কৃতিক তথা ভাষিক প্ৰভাৱে স্থানীয় ভাৰতীয় লোকসকলৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱৰদ্বাৰা ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি। অধ্যাপক প্ৰজিলুস্কি, জুলছ ব্লচ আৰু লেভি কে ধৰি কেইবাজনো পণ্ডিতে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছিল যে প্ৰাৰম্ভিক ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাৰ ওপৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ভাষিক আৰু ৰাজনৈতিক মন-খমেৰ (অ’ষ্ট্ৰ’এছিয়াটিক) প্ৰভাৱ আছিল। ভাৰতক পাশ্চাত্য, প্ৰাচ্য আৰু থলুৱা পৰম্পৰাৰ এক অপূৰ্ব মিলনভূমি হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^৬

প্ৰাচীন যুগ

প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০ শতিকাতে ভাৰতীয় পণ্ডিতসকলে জাভা আৰু সুমাত্ৰাৰ 'দ্বীপান্তৰ' বা 'জাভা দ্বীপ' হিন্দু ৰাজ্যৰ বিষয়ে লিখি থৈ গৈছিল। ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন মহাকাব্য 'ৰামায়ণ'তো "যৱদ্বীপ" নামৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ৰামৰ বানৰ সেনাৰ প্ৰধান সুগ্ৰীৱে সীতাৰ সন্ধানত তেওঁৰ দূতসকলক যৱদ্বীপ অৰ্থাৎ জাভা দ্বীপলৈ পঠিয়াইছিল।^৭ সেইবাবেই ইয়াক সংস্কৃত নাম "যাৱক দ্বীপ" (দ্বীপ = দ্বীপ বা চাৰিওফালে পানীৰে আগুৰা ভূমি) বুলি জনা গৈছিল। দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈ পূব ভাৰতৰ, বিশেষকৈ কলিংগৰ লগতে দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ বণিক বা ব্যৱসায়ীসকলৰ সঘনাই আহ-যাহ আছিল।^৮ প্ৰায় ৪০০ খ্ৰীষ্টাব্দত পশ্চিম জাভাত ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱত 'তাৰুমানগৰ' ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা হয়, যাৰ শিলালিপিসমূহ ইণ্ডোনেছিয়াৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন শিলালিপিৰ ভিতৰত অন্যতম। প্ৰায় ৪২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰপৰা এই অঞ্চলত এক স্পষ্ট বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ পৰিলক্ষিত হৈছিল। প্ৰায় ষষ্ঠ শতিকাত মধ্য জাভাৰ উত্তৰ উপকূলত ভাৰতীয় আৰ্হিৰ 'কলিংগ' ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা হয়। এই ৰাজ্যখনৰ নাম ভাৰতৰ পূব উপকূলৰ 'কলিংগ' ৰাজ্যৰ নামৰপৰা লোৱা হৈছিল।^৯ দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ এই সাগৰীয় যাত্ৰী বা নাৱিকসকলে ভাৰত আৰু চীন দেশৰ সৈতে ব্যাপক বাণিজ্যত লিপ্ত আছিল, যিয়ে মংগোল, চীনা আৰু জাপানীসকলৰ লগতে ইছলামিক ব্যৱসায়ীসকলৰো দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। এই ইছলামিক ব্যৱসায়ীসকলে দ্বাদশ শতিকাত সুমাত্ৰাৰ আচেহ অঞ্চলত উপস্থিত হৈছিল।^১০ আনহাতে, মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় পণ্ডিতসকলে ফিলিপাইনকো "পাণ্যুপায়ন" (যাৰ অৰ্থ হৈছে পানীৰে আগুৰা ভূ-খণ্ড) বুলি উল্লেখ কৰিছিল।^১১

ভাৰতীয় হিন্দু প্ৰভাৱ একাদশ শতিকাৰ আশে-পাশে হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰে যদিও ষোড়শ শতিকালৈকে জাভাৰ দৰে ঠাইত হিন্দু ধৰ্মৰ লেখ-জোখ আছিল, আনহাতে বালিয়ে আধুনিক যুগলৈকে এনে প্ৰভাৱ অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিল।^১২

বৰ্তমান সমগ্ৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়াত পোৱা হিন্দু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱৰ উদাহৰণ চোলা বংশৰ উত্তৰাধিকাৰৰ বাবে বহুখিনি ঋণী। উদাহৰণস্বৰূপে ইণ্ডোনেছিয়াৰ প্ৰম্বাননত থকা মহান মন্দিৰ কমপ্লেক্সত দক্ষিণ ভাৰতীয় স্থাপত্যৰ সৈতে কেইবাটাও সাদৃশ্য প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।^১৩

মালয় বুৰঞ্জী ছেজাৰা মেলায়ু অনুসৰি মালাকা চুলতান ৰাজ্যৰ শাসকসকলে নিজকে চোলা সাম্ৰাজ্যৰ ৰজাৰ বংশধৰ বুলি দাবী কৰিছিল। মালয়েছিয়াত আজি চোলা শাসনৰ কথা মনত আছে কাৰণ তাত থকা বহু ৰাজকুমাৰৰ নাম চোলান বা চুলানেৰে শেষ হয়, তেনে এজন হ’ল পেৰাকৰ ৰজা ৰাজা চুলান।^১৪

চোলা স্কুল অৱ আৰ্ট দক্ষিণ-পূব এছিয়াতো বিয়পি পৰিছিল আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ স্থাপত্য আৰু শিল্পকলাত প্ৰভাৱ পেলাইছিল।^১৫১৬

একাংশ পণ্ডিতে আঙুলিয়াই দিছে যে ইক্ষৱাকু আৰু সুমতিৰ কিংবদন্তিৰ উৎপত্তি হয়তো দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ মিথত মানৱতাৰ জন্মৰ তিতা গছৰপৰাই হ’ব পাৰে। ৰজা সাগৰৰ পত্নী সুমতিৰ কিংবদন্তিত কোৱা হৈছে যে তেওঁ এবিধ তিতা গছৰ সহায়ত সন্তান জন্ম দিছিল।^১৭

আধুনিক যুগ

আজি সমগ্ৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়াত সজীৱ আৰু বৈচিত্ৰ্যমজ় হিন্দু সম্প্ৰদায় বিয়পি পৰে, বিশেষকৈ মালয়েছিয়া, ছিংগাপুৰ, থাইলেণ্ড, মেডান (ইণ্ডোনেছিয়া) আৰু ফিলিপাইনছত থাকি যায়, মূলতঃ বিগত শতিকাবোৰত ভাৰত উপমহাদেশৰপৰা দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈ প্ৰব্ৰজন কৰা তামিল লোকসকলৰ উপস্থিতিৰ বাবে। তামিল হিন্দু ধৰ্মৰ এটা উল্লেখযোগ্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দিশ হ’ল থাইপুছম উৎসৱ, আনহাতে আন আন হিন্দু ধৰ্মীয় উৎসৱ যেনে দীপাৱলীও এই অঞ্চলৰ হিন্দুসকলে ভালদৰে পালন কৰে। থাইলেণ্ড আৰু কম্বোডিয়াত থাই আৰু খ্মেৰ লোকসকলে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ লগতে হিন্দু ৰীতি-নীতি আৰু পৰম্পৰাও পালন কৰিছিল আৰু ব্ৰহ্মৰ দৰে হিন্দু দেৱতাক আজিও বহুলভাৱে শ্ৰদ্ধা কৰা হয়।^১৮

ইণ্ডোনেছিয়াত কেৱল ভাৰতীয় বংশৰ লোকেই হিন্দু ধৰ্ম পালন কৰা নাই; হিন্দু ধৰ্ম এতিয়াও বালিৰ প্ৰধান ধৰ্ম হিচাপে জীয়াই আছে, য'ত স্থানীয় ইণ্ডোনেছিয়ান, বালি জনসাধাৰণে আগামা হিন্দু ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে, যিটো হিন্দু ধৰ্মৰ এটা ভিন্নতা যিটো দ্বীপটোত প্ৰায় দু সহস্ৰাব্দ ধৰি বিকশিত হোৱা প্ৰাচীন জাভা-বালি হিন্দু পৰম্পৰাৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, প্ৰায়ে থলুৱা আধ্যাত্মিক উপাদানসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^১৯বালিৰ বাহিৰেও জাভাত জাভা হিন্দু সংখ্যালঘুৰ সৰু সৰু এনক্লেভ পোৱা যায়, যেনে ব্ৰ'মো আৰু চেমেৰু আগ্নেয়গিৰিৰ ওচৰৰ টেংগাৰ পৰ্বতমালাৰ আশে-পাশে, মধ্য জাভাৰ কাৰাংগান্যাৰ ৰিজেন্সি আৰু যোগাকাৰ্টাৰ প্ৰম্বানানৰ ওচৰত। একেদৰে দক্ষিণ ভিয়েটনাম আৰু কম্বোডিয়াৰ চাম সংখ্যালঘুসকলৰ মাজতো হিন্দু ধৰ্ম পোৱা যায়: জাভানীসকলৰ দৰেই তেওঁলোকৰ অধিকাংশই মুছলমান কিন্তু সংখ্যালঘু হিন্দু। ইণ্ডোনেছিয়াৰ আন অঞ্চলত কালিমন্তনৰ দয়াকে স্বীকাৰ কৰা থলুৱা আধ্যাত্মিক বিশ্বাস আৰু হিন্দু কহাৰিংগানৰ দৰে থলুৱা ধৰ্ম চিনাক্ত কৰিবলৈ হিন্দু ধৰ্ম শব্দটো প্ৰায়ে ছাতিৰ শ্ৰেণী হিচাপে শিথিলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^২০

ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দু ধৰ্মৰ পুনৰুত্থান দেশৰ সকলো প্ৰান্ততে সংঘটিত হৈছে। ১৯৭০ চনৰ আৰম্ভণিতে চুলাৱেছিৰ টোৰাজা জনগোষ্ঠীক প্ৰথমে ‘হিন্দু ধৰ্ম’ৰ ছাতিত চিনাক্ত কৰা হৈছিল, তাৰ পিছত ১৯৭৭ চনত সুমাত্ৰাৰ কাৰো বাটক আৰু ১৯৮০ চনত কালিমন্তানৰ ঙাজু দয়াক। ১৯৯৯ চনত নেশ্যনেল ইণ্ডোনেছিয়ান ব্যুৰো অৱ ষ্টেটিষ্টিকছে এক অপ্ৰকাশিত প্ৰতিৱেদনত স্বীকাৰ কৰিছিল যে প্ৰায় ১০০,০০০ লোকে আনুষ্ঠানিকভাৱে ধৰ্মান্তৰিত হৈছিল বা বিগত দুটা দশকত ইছলামৰপৰা হিন্দু ধৰ্মলৈ ‘পুনৰ ধৰ্মান্তৰিত’।^২১

ধৰ্মীয় পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৭ চনলৈকে অনুমান কৰিছিল যে ইণ্ডোনেছিয়াত কমেও এক কোটি হিন্দু আছে।^২২

হিন্দু ধৰ্মৰ বৃদ্ধিৰ মূলতে হৈছে জাভাৰ বিখ্যাত ভৱিষ্যদ্বাণী সবদাপালন আৰু জয়াবায়া। শেহতীয়াকৈ হিন্দু ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা বহু লোক সুকৰ্ণোৰ পিএনআইৰ পৰিয়ালৰ সদস্য আছিল, আৰু এতিয়া মেগাৱতী সুকৰ্ণপুত্ৰীক সমৰ্থন কৰে। ‘মাজাপাহিতৰ ধৰ্ম’ (হিন্দু ধৰ্ম)লৈ এই প্ৰত্যাৱৰ্তন জাতীয়তাবাদী গৌৰৱৰ বিষয়।

ইণ্ডোনেছিয়ান বালিসকলৰ কাষত এতিয়া বালামন চামসকল দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ একমাত্ৰ জীয়াই থকা স্থানীয় (অভাৰতীয়) হিন্দু। ভিয়েটনামত চাম জনগোষ্ঠীয় সংখ্যালঘুৰ প্ৰায় ১ লাখ ৬০ হাজাৰ সদস্য আছে। ইয়াৰে অধিকাংশই ইছলাম ধৰ্ম পালন কৰাৰ বিপৰীতে কিছুমান হিন্দু। শতিকাজুৰি কিন (ভিয়েটনামী)ৰ আধিপত্য থকাৰ পিছত আজি চাম সংস্কৃতিক পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ কিছু প্ৰচেষ্টা চলিছে।^২৩

দেশসমূহ

হিন্দু ধৰ্ম দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সংখ্যালঘু ধৰ্ম আৰু ইয়াৰ জনসংখ্যা ইণ্ডোনেছিয়া, মালয়েছিয়া, ছিংগাপুৰ আৰু ম্যানমাৰত যথেষ্ট। ইণ্ডোনেছিয়া বিশ্বৰ চতুৰ্থ বৃহত্তম হিন্দু জনসংখ্যা, মূলতঃ বালি দ্বীপত।

ব্ৰুণেই

মাজাপাহিত সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতি আনুগত্যৰ জৰিয়তে হিন্দু ধৰ্ম ব্যাপকভাৱে প্ৰভাবিত হৈছিল আৰু স্থানীয় লোকে গ্ৰহণ কৰিছিল। পিছলৈ ১৫ শতিকাৰ সময়ছোৱাত আৰবসকলে ব্ৰুনাই আক্ৰমণ কৰে যাৰ ফলত নাগৰিকসকলৰ ওপৰত বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰকৰণ আৰু গণ নিৰ্যাতনৰ বাবে হিন্দু শাসনৰ অন্ত পৰে।

কম্বোডিয়া

মূল প্ৰবন্ধ: কম্বোডিয়াত হিন্দু ধৰ্ম

ফুনান ৰাজ্যৰ আৰম্ভণিতে কম্বোডিয়া প্ৰথমে হিন্দু ধৰ্মৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈছিল। হিন্দু ধৰ্ম খ্মেৰ সাম্ৰাজ্যৰ অন্যতম চৰকাৰী ধৰ্ম আছিল। বিশ্বৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ মন্দিৰ কমপ্লেক্স (বৰ্তমান বৌদ্ধ) আংকৰ ৱাট এসময়ত হিন্দু মন্দিৰ আছিল। খ্মেৰ ৰাজ্যত পালন কৰা প্ৰধান ধৰ্ম আছিল হিন্দু ধৰ্ম, তাৰ পিছত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ জনপ্ৰিয়তা। প্ৰথম অৱস্থাত ৰাজ্যখনে হিন্দু ধৰ্মক মূল ৰাষ্ট্ৰ ধৰ্ম হিচাপে অনুসৰণ কৰিছিল।

মহাদেৱৰ বিষ্ণু আৰু শিৱ খ্মেৰ হিন্দু মন্দিৰত পূজা কৰা আটাইতকৈ পূজনীয় দেৱতা আছিল। মৰণোত্তৰ ৰজা দ্বিতীয় সূৰ্য্যবৰ্মানক বিষ্ণু হিচাপে সন্মান জনাবলৈ অংকোৰ ৱাটৰ দৰে মন্দিৰবোৰক প্ৰকৃততে প্ৰেহ পিছনুলোক (সংস্কৃতত ভাৰ বিষ্ণুলোক) বা বিষ্ণুৰ ৰাজ্য বুলি জনা যায়। ব্ৰাহ্মণ (হিন্দু পুৰোহিত)দ্বাৰা কৰা হিন্দু অনুষ্ঠান আৰু অনুষ্ঠান, সাধাৰণতে ৰজাৰ পৰিয়ালৰ শাসক অভিজাত শ্ৰেণী, সম্ভ্ৰান্ত আৰু শাসক শ্ৰেণীৰ মাজতহে থাকিল।

খমেৰ সাম্ৰাজ্যই এখন জটিল সমাজ গঢ়ি তুলিছিল য'ত অত্যাধুনিক সংস্কৃতি, কলা আৰু স্থাপত্যৰ বিকাশ হৈছিল। খমেৰ ৰজা আৰু তেওঁৰ বিষয়াসকল জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাপনা আৰু পানী বিতৰণৰ দায়িত্বত আছিল, য'ত কেনেল, খাদ আৰু বৰায় নামৰ বিশাল জলাধাৰৰ দৰে জটিল জলসিঞ্চন আন্তঃগাঁথনিৰ এটা শৃংখলা অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। সমাজখন হিন্দু বৰ্ণ ব্যৱস্থাক প্ৰতিফলিত কৰা এটা শ্ৰেণী ব্যৱস্থাৰ ভিত্তিত সজ্জিত আছিল, য'ত সাধাৰণ মানুহ – ধানৰ কৃষক আৰু মাছমৰীয়াসকল – জনসংখ্যাৰ বৃহৎসংখ্যক অংশ গঠন কৰিছিল। ক্ষত্ৰিয়সকল – ৰাজবংশ, অভিজাতসকল, সেনাপতিসকল, সৈন্যসকল, আৰু যোদ্ধাসকল – এটা শাসনকাৰী অভিজাত শ্ৰেণী আৰু কৰ্তৃপক্ষ গঠন কৰিছিল। অন্যান্য সামাজিক শ্ৰেণীৰ ভিতৰত আছিল ব্ৰাহ্মণ (পুৰোহিত), ব্যৱসায়ী, কাঠমিস্ত্ৰী আৰু শিল্পকৰ্মী, কুমহৰ, ধাতুশিল্পী, সোণাৰ আৰু বয়নশিল্পী, আৰু সামাজিকভাৱে সৰ্বনিম্ন স্তৰত আছিল দাস-দাসী। বিস্তৃত জলসিঞ্চন প্ৰকল্পসমূহে অতিৰিক্ত ধান উৎপাদন কৰিছিল যাৰদ্বাৰা এক বিশাল জনসংখ্যাক জীৱন-ধাৰণ কৰিব পৰা হৈছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্ম আছিল হিন্দু ধৰ্ম কিন্তু দেৱৰাজৰ ধৰ্মীয় অনুশাসনৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈছিল, যি খেমাৰ ৰজাসকলক পৃথিৱীত জীৱিত দেৱতাসমূহৰ ঐশ্বৰিক গুণৰ অধিকাৰী হিচাপে উন্নীত কৰিছিল, যাক বিষ্ণু বা শিৱৰ অৱতাৰ বুলি কোৱা হৈছিল।^২৪ৰাজনীতিত, এই মৰ্যাদাক ৰজাৰ শাসনৰ ঐশ্বৰিক ন্যায্যতা হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। এই পূজাৰ ফলত খমেৰ ৰজাসকলে বিশাল স্থাপত্য প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰিব পাৰিছিল, ৰজাৰ পৃথিৱীত দৈবিক শাসন উদ্‌যাপন কৰিবলৈ অংকোৰ ৱাট আৰু বায়নৰ দৰে মহিমামণ্ডিত স্মৃতিস্তম্ভ নিৰ্মাণ কৰিছিল।^২৫

সাম্ৰাজ্যৰ আনুষ্ঠানিক ধৰ্মসমূহৰ ভিতৰত হিন্দুধৰ্ম আৰু মহাযান বৌদ্ধধৰ্ম অন্তৰ্ভুক্ত আছিল, যেতিয়ালৈকে ১৩ শতিকাত শ্ৰীলংকাৰপৰা প্ৰৱৰ্তনৰ পাছত থেৰাভাদা বৌদ্ধধৰ্ম প্ৰচলিত হোৱা নাছিল, এমনকি নিম্ন শ্ৰেণীৰ মাজতো।^২৬সেই সময়ৰ পৰা, কম্বোডিয়াত হিন্দু ধৰ্মৰ ক্ৰমশঃ পতন ঘটে আৰু অৱশেষত থেৰাৱাদান বৌদ্ধ ধৰ্মই ৰাজ্যৰ প্ৰধান ধৰ্ম হিচাপে স্থান লাভ কৰে। তাৰ সত্ত্বেও, হিন্দু ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানসমূহে ৰাজ্যত এতিয়াও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আছে। প্ৰতিবেশী থাইলেণ্ডৰ দৰে, ৰাজ্যাভিষেকৰ অনুষ্ঠান প্ৰধানত ৰাজকীয় ব্ৰাহ্মণসকলে পৰিচালনা কৰে, যাৰ সময়ত ৰজাই প্ৰাচীন ৰাষ্ট্ৰীয় পৰম্পৰা বজাই ৰাখিবলৈ দেৱতা বিষ্ণু আৰু শিৱৰ মূৰ্তিৰ সন্মুখত শপত গ্ৰহণ কৰে।^২৭

ইণ্ডোনেছিয়া

মূল প্ৰবন্ধ: ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দু ধৰ্ম

বৰ্তমান ইণ্ডোনেছিয়াত, মুঠ জনসংখ্যাৰ ১.৭% লোকে হিন্দু ধৰ্ম পালন কৰে। ২০১০ চনৰ জনগণনা অনুসৰি, হিন্দুসকলে বালিৰ জনসংখ্যাৰ ৮৩.২৯% আৰু মধ্য কালিমান্তানৰ জনসংখ্যাৰ ৫.৭৫% গঠন কৰে। যি কি নহওক, চতুৰ্থ শতিকাৰপৰা পোন্ধৰশ শতিকালৈকে, অধিকাংশ জনসংখ্যায় হিন্দুধৰ্ম আৰু বৌদ্ধধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল, লগতে স্থানীয় আদিবাসী এনিমিজম আৰু ডাইনামিজম বিশ্বাসৰ সৈতে প্ৰাকৃতিক আৰু পূৰ্বপুৰুষৰ আত্মাক সন্মান জনাইছিল। ১৫ ৰপৰা ১৬ শতিকাৰ ভিতৰত ইছলামে ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপপুঞ্জত সংখ্যাগৰিষ্ঠ ধৰ্ম হিচাপে হিন্দুধৰ্ম আৰু বৌদ্ধধৰ্মক প্ৰতিষ্থাপন কৰিছিল। হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰভাৱে বালি, জাভা আৰু ছুমাট্ৰাৰ সংস্কৃতিত গভীৰভাৱে নিজৰ ছাপ ৰাখিছে। বালি হৈছে এক সময়ত হিন্দু প্ৰভুত্বাধীন অঞ্চলৰ অন্তিম অৱশিষ্টাংশ।^২৮

ত পূজাৰ পিছত।]]

প্ৰথম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে হিন্দু প্ৰভাৱে ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱেশ কৰিছিল। চতুৰ্থ শতিকাত, পূব কালিমান্তানৰ কুটাই, পশ্চিম জাভাৰ তৰুমানগাৰা আৰু মধ্য জাভাৰ হ'লিং (কালিংগা) ৰাজ্যসমূহ এই অঞ্চলত প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰাৰম্ভিক হিন্দু ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত আছিল। উল্লেখযোগ্য প্ৰাচীন ইণ্ডোনেছিয়াৰ হিন্দু ৰাজ্যসমূহ হৈছে মাতাৰাম ৰাজ্য (নৱম শতিকাৰ ৰাজকীয় ত্ৰিমূৰ্তি প্ৰাম্বানন মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ বাবে বিখ্যাত) তাৰ পাছত কেদিৰি, সিংঘাসাৰী আৰু চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজাপাহিত, হিন্দু-বৌদ্ধ জাভানীয় সাম্ৰাজ্যৰ ভিতৰত অন্তিম আৰু বৃহত্তম। হিন্দু সভ্যতাসমূহে ইণ্ডোনেছিয়াৰ সংস্কৃতিত নিজৰ চিহ্ন ৰাখি গৈছে। মহাভাৰত আৰু ৰামায়ণ মহাকাব্যসমূহ, ইণ্ডোনেছিয়াৰ কলাৰ ধৰণসমূহৰ মাজত স্থায়ী পৰম্পৰা হৈ পৰিল, যি ৱায়াং ছায়া পুতলা আৰু নৃত্য অনুষ্ঠানত প্ৰকাশ পাইছিল। বহুতো ইণ্ডোনেছিয়ান নাম সংস্কৃত ভিত্তিক, আৰু বাহাসা ইণ্ডোনেছিয়াত সংস্কৃত উৎসৰ বহুতো ঋণ শব্দ আছে। বিষ্ণুৰ বাহন গৰুড়ক ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীক গৰুড় পঞ্চশীল আৰু গৰুড় ইণ্ডোনেছিয়া নামৰ পতাকা বহনকাৰী ৰাষ্ট্ৰীয় বিমান সংস্থা দুয়োটাৰে প্ৰতীক হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।^২৯

ৰ এটা নৃত্য পৰিৱেশন। এই নৃত্যবোৰৰ বহুতো হিন্দু মহাকাব্য আৰু অন্যান্য সাহিত্যৰ পৌৰাণিক বা আধ্যাত্মিক কাহিনী প্ৰতিফলিত কৰা অনুষ্ঠান।]]

বৰ্তমান, ইণ্ডোনেছিয়া চৰকাৰে ইছলাম, প্ৰটেষ্টাণ্ট, ৰোমান কেথলিক, বৌদ্ধ আৰু কনফুচিয়ানিজমৰ লগতে হিন্দু ধৰ্মক দেশৰ ছটা আনুষ্ঠানিকভাৱে অনুমোদিত ধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি দিছে। জাভাৰ হিন্দু সম্প্ৰদায়বোৰ সাধাৰণতে নিৰ্মিত মন্দিৰ (পুৰা) বা পুৰাতাত্ত্বিক মন্দিৰৰ স্থান (কান্দি)ৰ চাৰিওফালে কেন্দ্ৰীভূত হয় যিবোৰ হিন্দু ধৰ্মৰ উপাসনাৰ স্থান হিচাপে পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছে।^৩০

পূব জাভাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ হিন্দু মন্দিৰ হৈছে পূৰা মান্দাৰাগিৰি সুমেৰু আগুং, যি মাউণ্টৰ ঢালত অৱস্থিত। জাভাৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বত চেমেৰু। আন এটা হিন্দু মন্দিৰ, যাক জাভাৰ অন্তিম হিন্দু ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা ব্লাম্বাঙ্গান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে সংপৃক্ত ক্ষুদ্ৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষ থকা এটা স্থানত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, আৰু পূৰা লোকা মোক্ষা জয়াবায়া (কেদিৰিৰ ওচৰৰ মেনাং গাঁৱত), য'ত হিন্দু ৰজা আৰু ভৱিষ্যতবক্তা জয়াবায়াই আধ্যাত্মিক মুক্তি (মোক্ষ) লাভ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। আন এটা স্থান হৈছে পূব জাভাৰ নতুন পূৰা পুচাক ৰাউং, যাক বালিনীয় সাহিত্যত সেই স্থান হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে য'ৰপৰা মহৰ্ষি মাৰ্কণ্ডেয়ে ১৪ শতিকাত হিন্দু ধৰ্ম বালীলৈ লৈ গৈছিল।^৩১

প্ৰাচীন হিন্দু মন্দিৰ স্থানৰ প্ৰধান প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশিষ্টৰ আশে-পাশে পুনৰুত্থানৰ উদাহৰণ কিংবদন্তি হিন্দু সাম্ৰাজ্য মাজাপাহিতৰ ৰাজধানী মোজোকেৰ্ট’ৰ ওচৰৰ ট্ৰ’উলানত পোৱা গৈছিল। স্থানীয় হিন্দু আন্দোলনে নতুনকৈ খনন কৰা মন্দিৰ ভৱন এটাৰ নিয়ন্ত্ৰণ লাভৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰি আছে যিটো তেওঁলোকে সক্ৰিয় হিন্দু পূজাৰ স্থান হিচাপে পুনৰুদ্ধাৰ কৰা দেখিব বিচাৰে। সৰু হিন্দু ৰাজ্য মাজাপাহিটক সাম্ৰাজ্যলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰা ব্যক্তিজনৰ নামত এই মন্দিৰটো উছৰ্গা কৰা হৈছে। যদিও পূব জাভাত ইছলামকৰণৰ প্ৰতিৰোধৰ ইতিহাস অধিক স্পষ্ট হৈ পৰিছে, তথাপি প্ৰম্বাননৰ প্ৰাচীন হিন্দু কীৰ্তিচিহ্নৰ ওচৰত মধ্য জাভাতো হিন্দু সম্প্ৰদায়ৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটিছে। ২০১৯ চনৰ ৯ নৱেম্বৰৰপৰা ১২ নৱেম্বৰলৈ এই মন্দিৰ চৌহদত মহান অভিষেক পৱিত্ৰ অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত হয়। ৮৫৬ চনত প্ৰম্বনন মন্দিৰ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ ১১৬৩ বছৰৰ পাছত প্ৰথমবাৰৰ বাবে এই হিন্দু অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত হৈছিল।^৩২৩৩ অভিষেক অনুষ্ঠানৰ উদ্দেশ্য আছিল মন্দিৰটো পৰিষ্কাৰ, পৱিত্ৰ আৰু শুদ্ধ কৰা, এইদৰে ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল যে মন্দিৰটো কেৱল প্ৰত্নতাত্ত্বিক আৰু পৰ্যটনস্থলী নহয়, বৰঞ্চ হিন্দু ধৰ্মীয় কাৰ্যকলাপৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে ইয়াৰ মূল কাৰ্য্যকো পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছে।^৩৪

লাওছ

লাওছৰ জনসংখ্যাৰ ০.১%তকৈও কম হিন্দু ধৰ্ম। লাওছৰ প্ৰায় ৭,০০০ লোক হিন্দু।

প্ৰাচীন লাওছ হিন্দু খ্মেৰ সাম্ৰাজ্যৰ অংশ আছিল। ৱাট ফৌ সেই সময়ৰ অন্যতম শেষ প্ৰভাৱ। ৰামায়ণৰ লাওচীয়া অভিযোজনটোক ফ্ৰা লাক ফ্ৰা লম বুলি কোৱা হয়।

মালয়েছিয়া

মালয়েছিয়াৰ চতুৰ্থ বৃহত্তম ধৰ্ম হিন্দু ধৰ্ম। ২০১০ চনৰ মালয়েছিয়াৰ লোকপিয়ল অনুসৰি প্ৰায় ১৭.৮ লাখ মালয়েছিয়াৰ বাসিন্দা (মুঠ জনসংখ্যাৰ ৬.৩%) হিন্দু।^৩৫

অধিকাংশ মালয়েচিয়ান হিন্দু উপদ্বীপীয় মালয়েচিয়াৰ পশ্চিম অংশত বসবাস কৰে। প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় সময়ছোৱাত ভাৰতীয় হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বীসকল মালয়েচিয়ালৈ আহিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ১৯ আৰু ২০ শতিকাত ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক সাম্ৰাজ্যই কফি আৰু কুঁহিয়াৰ খেতিৰ লগতে টিন খনিৰ চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক হিচাপে দক্ষিণ ভাৰতৰপৰা বৃহৎসংখ্যক হিন্দুক মালয়েচিয়ালৈ আনিছিল; পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকক চীনা বৌদ্ধসকলৰ সৈতে ৰবৰ বাগানসমূহত বৃহৎ সংখ্যাত নিয়োজিত কৰা হৈছিল। শ্ৰমিকৰ পৰিৱৰ্তন হ্ৰাস কৰা আৰু শ্ৰমৰ স্থিৰতা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰস্তুত কৰা ব্ৰিটিছ ‘কাংগানী’ নিযুক্তি ব্যৱস্থাই হিন্দু শ্ৰমিকসকলক মালয়েচিয়াত ব্ৰিটিছ কাম-কাজত যোগ দিবলৈ ভাৰতৰপৰা তেওঁলোকৰ বন্ধু-বান্ধৱ আৰু পৰিয়ালৰ লোকক নিযুক্তি দিবলৈ উৎসাহিত কৰিছিল। ১৯০০ চনৰ আৰম্ভণিৰ ভাগত এই কাংগানী ব্যৱস্থাই মালয়েচিয়ালৈ বহুসংখ্যক তামিল হিন্দুক লৈ আহিছিল।^৩৬১৯৫০ চনৰ ভিতৰত মালয়েছিয়াৰ প্ৰায় ১২.৮% জনসংখ্যায় হিন্দু বুলি দাবী কৰিছিল।^৩৭

১৯৫৭ চনত মালয়েছিয়াই ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক সাম্ৰাজ্যৰপৰা স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পাছত মালয়েছিয়াই নিজৰ চৰকাৰী ৰাষ্ট্ৰ ধৰ্মক ইছলাম বুলি ঘোষণা কৰি বৈষম্যমূলক সংবিধানৰ লগতে ১৯৭১ চনৰ দেশদ্ৰোহ আইন গ্ৰহণ কৰে যিয়ে মালয়েছিয়াই ধৰ্ম, ভাষা আৰু নাগৰিকত্ব নীতিৰ প্ৰতি মালয়েছিয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত ৰাজহুৱা বিতৰ্ক সীমিত কৰি পেলায়।^{৩৮৩৯৪০} যোৱা দশকবোৰত মালয়েছিয়াৰ বিভিন্ন ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু ইয়াৰ শ্বৰীয়ত আদালতে আন সংখ্যালঘু ধৰ্মৰ লগতে হিন্দুসকলৰ ওপৰত ধৰ্মীয় নিৰ্যাতন চলোৱাৰ বাতৰি বাঢ়িছে।^৪১৪২ ব্যক্তিগত সম্পত্তিত নিৰ্মিত, আৰু মালয়েছিয়াৰ স্বাধীনতাৰ বহু আগতেই নিৰ্মাণ কৰা হিন্দু মন্দিৰসমূহ শেহতীয়া বছৰবোৰত মালয়েছিয়াৰ চৰকাৰী বিষয়াসকলে ভাঙি পেলাইছে।^৪৩ ১৯৭০ চনৰপৰা মালয়েছিয়াৰপৰা হিন্দুসকলৰ (বৌদ্ধ আৰু খ্ৰীষ্টানসকলৰ লগতে) বৃহৎ পৰিসৰৰ প্ৰব্ৰজন ঘটিছে।^{৪৪৪৫৪৬}

মালয়েছিয়াৰ হিন্দুসকলে দীপাৱলী (পোহৰৰ উৎসৱ), থাইপুছাম (ভগৱান মুৰুগান উৎসৱ), পংগল (চপোৱা উৎসৱ) আৰু নৱৰাত্ৰি (দুৰ্গা উৎসৱ) পালন কৰে।

ম্যানমাৰ

বাৰ্মাত (ম্যানমাৰ) প্ৰায় ৮,৪০,০০০ লোকে হিন্দু ধৰ্ম পালন কৰে, যদিও ইয়াৰ কোনো নিৰ্ভৰযোগ্য লোকপিয়লৰ তথ্য উপলব্ধ নাই। ম্যানমাৰৰ বেছিভাগ হিন্দুই হৈছে বাৰ্মীজ ভাৰতীয়। ^৪৭ আধুনিক ম্যানমাৰৰ বেছিভাগ হিন্দু ইয়াংগন আৰু মাণ্ডালেৰ দৰে চহৰীয়া কেন্দ্ৰসমূহত পোৱা যায়। বাৰ্মাৰ অন্যান্য অংশতো প্ৰাচীন হিন্দু মন্দিৰ আছে, যেনে বাগানত অৱস্থিত বিষ্ণুৰ নামত উৎসৰ্গিত ১১ শতিকাৰ নাথলাউং ক্যাউং মন্দিৰ। ম্যানমাৰৰ হিন্দু ধৰ্ম বৌদ্ধ ধৰ্মৰদ্বাৰাও প্ৰভাবিত হৈছে, যাৰ বাবে ম্যানমাৰৰ বহুতো হিন্দু মন্দিৰত বুদ্ধৰ মূৰ্তিও স্থাপন কৰা দেখা যায়।^৪৮৪৯

বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰধান সংস্কৃতি হোৱা সত্ত্বেও বৰ্তমানৰ বাৰ্মাত (ম্যানমাৰ) হিন্দু ধৰ্মৰ বিভিন্ন দিশ আজিও প্ৰচলিত হৈ আছে। উদাহৰণস্বৰূপ, তাত ‘থাগ্যামিন’ক পূজা কৰা হয়, যাৰ উৎপত্তি হিন্দু দেৱতা ইন্দ্ৰৰপৰা হৈছে। বাৰ্মীজ সাহিত্যও হিন্দু ধৰ্মৰদ্বাৰা সমৃদ্ধ হৈছে, যাৰ ভিতৰত ৰামায়ণৰ বাৰ্মীজ সংস্কৰণ ‘য়ামা জাতদ’ অন্যতম। একেদৰে, বহুবাৰ্মীজ লোকে বিভিন্ন হিন্দু দেৱ-দেৱীকো পূজা কৰে, যেনে— বিদ্যাৰ দেৱী সৰস্বতী (যাক বাৰ্মীজ ভাষাত ‘থুয়াথাদী’ বুলি জনা যায়), যাৰ সাধাৰণতে পৰীক্ষাৰ পূৰ্বে পূজা কৰা হয়; শিৱক ‘পাৰামিজৱা’ আৰু বিষ্ণুক ‘ৱিথানো’ বুলি কোৱা হয়। এইসমূহ ধাৰণাৰ বহুলাংশই বাৰ্মীজ সংস্কৃতিত পোৱা ৩৭ জন ‘নাট’ বা দেৱ-দেৱীৰ অংশ।^৫০

ফিলিপাইনছ

১৪৫০ চনত চুলুত ইছলাম আৰু ১৫২১ চনত স্পেইনৰপৰা জাহাজেৰে অহা ফাৰ্ডিনাণ্ড মেগেলানৰ সৈতে খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ আগমনৰ পূৰ্বে দ্বীপসমূহৰ বহু সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰধানসকলক ৰাজা বুলি কোৱা হৈছিল আৰু এই লিপি ব্ৰাহ্মীৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছিল। পৰম্পৰাগত বিশ্বদৃষ্টিভংগীৰ অংশ হিচাপে ফিলিপাইনছৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মাজত কৰ্মৰ ধাৰণাটো সহজেই বুজিব পৰা যায় আৰু ইয়াৰপৰা উৎপন্ন ধাৰণাসমূহ আছে যেনে পাম্পাংগান ভাষাত কলমা, আৰু ভিছায়ান ভাষাত গাবা। প্ৰাক-ঔপনিৱেশিক দেৱতাৰ নাম, যেনে বাথালা, শেষত হিন্দু ধৰ্মৰপৰা আহিছে যিদৰে আন বহুতো ধৰ্মীয় শব্দ আৰু ধাৰণাও আহিছে, আনকি আজিৰ বেছিভাগ ফিলিপাইনছ লোক খ্ৰীষ্টান। ফিলিপাইনছৰ সকলো ভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰত হিন্দু প্ৰভাৱৰ বিভিন্ন মাত্ৰা প্ৰতিফলিত হয়।

আজি হিন্দু ধৰ্ম অনুগামীৰ সংখ্যা ফিলিপাইনছৰ জনসংখ্যাৰ ০.৩% আৰু ৩৪,৬৩৪ জন।^৫১

আজি মহাত্মা গান্ধী ষ্ট্ৰীটত হিন্দু মন্দিৰ (বেছিভাগেই সিন্ধীসকলে উপস্থিত থাকে) আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এভিনিউত খালছা দিৱান ভাৰতীয় শিখ মন্দিৰৰ গুৰদ্বাৰা আছে। দুয়োখনেই পৰম্পৰাগতভাৱে ভাৰতীয় এনক্লেভ পাকো আৰু পাণ্ডকান, মেনিলা চহৰৰ দুখন জিলাত অৱস্থিত আৰু ইটোৱে সিটোৰপৰা খোজকাঢ়ি প্ৰায় ১৫ মিনিটৰ দূৰত্বত অৱস্থিত।^৫২ বৰ্তমান দেশজুৰি প্ৰায় ২২টা গুৰদ্বাৰ আছে, ইয়াৰে অধিকাংশমণ্ডলী ভাৰতীয়, শ্ৰীলংকা আৰু নেপালী। আনন্দ মাৰ্গা আৰু ব্ৰহ্ম কুমাৰী জনগোষ্ঠীৰ উপস্থিতিৰ লগতে বিভিন্ন হৰে কৃষ্ণ গোষ্ঠীয়েও জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছে।

ছিংগাপুৰ

ছিংগাপুৰত হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তন দশম শতিকাৰ আৰম্ভণিৰপৰাই, চোলা যুগত। দক্ষিণ ভাৰতৰপৰা অহা অনুপ্ৰৱেশকাৰীসকল, বেছিভাগেই তামিল, ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীত শ্ৰমিক হিচাপে আহিছিল, নিজৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি লৈ আহিছিল। তেওঁলোকৰ আগমনৰ লগে লগে সমগ্ৰ দ্বীপটোত দ্ৰাবিড় মন্দিৰ নিৰ্মাণ হ’ল, আৰু এক সজীৱ হিন্দু সংস্কৃতিৰ আৰম্ভণি হ’ল। প্ৰথম মন্দিৰটো হৈছে ছিংগাপুৰৰ চাইনাটাউনৰ শ্ৰী মৰিয়াম্মান মন্দিৰ। বৰ্তমান ছিংগাপুৰত প্ৰায় ত্ৰিছটা মূল মন্দিৰ আছে, যিবোৰ হিন্দু প্যান্থেয়নৰ বিভিন্ন দেৱ-দেৱীৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত। আজি দুটা চৰকাৰী সংস্থাই হিন্দু বিষয়ৰ সৈতে জড়িত: হিন্দু এনডাউমেণ্টছ ব’ৰ্ড আৰু দ্য হিন্দু এডভাইজাৰী ব’ৰ্ড।

ছিংগাপুৰত হিন্দু সংখ্যালঘু, ২০১০ চনত ইয়াৰ প্ৰায় ১০.১ শতাংশ নাগৰিক আৰু স্থায়ী বাসিন্দা। ১৫ বছৰ বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ জনসংখ্যাৰ ভিতৰত প্ৰায় ৫৫৮,০০০ হিন্দু আছিল; ছিংগাপুৰৰ ৩৭% হিন্দুৱে ঘৰত তামিল ভাষা কয়, আন ৪২% লোকে ইংৰাজী কয়।^৫৩ দীপাৱলী হিন্দুসকলৰ এটা প্ৰধান উৎসৱ আৰু ছিংগাপুৰত পালন কৰা ৰাজহুৱা বন্ধৰ দিন।^৫৪

থাইলেণ্ড

থাইলেণ্ডত এতিয়াও বহুসংখ্যক হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, যাৰ সৰহভাগেই চহৰসমূহত বসবাস কৰে। অতীতত এই দেশখন খমেৰ সাম্ৰাজ্যৰ (Khmer Empire) প্ৰভাৱাধীন আছিল, যাৰ শিপা হিন্দু ধৰ্মৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত আছিল। বৰ্তমান থাইলেণ্ড এখন বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰধান দেশ হোৱা সত্ত্বেও, থাই সংস্কৃতি আৰু প্ৰতীকসমূহৰ বহু উপাদানে হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ আৰু ঐতিহ্য প্ৰদৰ্শন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, ইয়াৰ জনপ্ৰিয় মহাকাব্য ‘ৰামাকিয়েন’ ৰামায়ণৰ ওপৰত আধাৰিত।^৫৫থাইলেণ্ডৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকটোত বিষ্ণুৰ বাহন গৰুড়ক চিত্ৰিত কৰা হৈছে।^৫৬

বেংককৰ সমীপৱৰ্তী থাই চহৰ ‘আয়ুথায়া’, ৰামৰ জন্মভূমি অযোধ্যাৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে। পৱিত্ৰ সূতাৰ ব্যৱহাৰ আৰু শংখৰপৰা পানী ঢলা আদি ব্ৰাহ্মণ্য ধৰ্মৰপৰা অহা বহুতো আচাৰ-অনুষ্ঠান তেওঁলোকৰ ৰীতি-নীতিত সংৰক্ষিত হৈ আছে। তদুপৰি, বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সমান্তৰালভাৱে বহু থাই লোকে হিন্দু দেৱ-দেৱীকো পূজা কৰে, যেনে বিখ্যাত ইৰাৱান মণ্ডপত ব্ৰহ্মাৰ পূজা, আৰু গণেশ, ইন্দ্ৰ আৰু শিৱৰ মূৰ্তিৰ লগতে হিন্দু দেৱ-দেৱীৰ সৈতে জড়িত বহুতো প্ৰতীক দেখিবলৈ পোৱা যায়, উদাহৰণস্বৰূপ, গৰুড়, যি ৰাজতন্ত্ৰৰ এক প্ৰতীক।^৫৭ দ্বাদশ শতিকাৰ চুৰিন প্ৰদেশৰ প্ৰসাত শিখোৰাফুমৰ দৰে মন্দিৰৰ দেৱালত থকা ৰিলিফত নৃত্য কৰা শিৱ দেখা গৈছে, য’ত পাৰ্বতী, বিষ্ণু, ব্ৰহ্ম আৰু গণেশৰ সৰু সৰু প্ৰতিমূৰ্তি আছে।^৫৮

১৭৮৪ চনত প্ৰথম ৰজা ৰাম দেৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হিন্দু মন্দিৰ থাইলেণ্ডৰ ব্ৰাহ্মণ ধৰ্মৰ কেন্দ্ৰস্থল এই মন্দিৰ। ৰাজদৰবাৰৰ ব্ৰাহ্মণসকলে মন্দিৰ পৰিচালনা কৰে, তেওঁলোকে বছৰি কেইবাটাও ৰাজকীয় অনুষ্ঠান কৰে।^৫৯

১৯৩৫ চনলৈকে থাইলেণ্ডৰ প্ৰধান চহৰসমূহত ত্ৰিয়ম্পভাই-ত্ৰিপাভাই নামেৰে জনাজাত বাৰ্ষিক জায়েণ্ট ছুইং অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু নিৰাপত্তাৰ কাৰণে ইয়াক বিলুপ্ত কৰা হৈছিল।^৬০ তামিল ভাষাৰ দুটা হিন্দু গীত তিৰুভেম্পাৱৈ আৰু থিৰুপভাই নামৰ দুটি গীতৰ নামৰপৰাই এই অনুষ্ঠানৰ নাম উলিয়ায়। জনা যায় যে থিৰুভেম্পৱাইৰপৰা তামিল পদ — কবি প্ৰতু শিৱলাই ("শিৱৰ ঘৰৰ দুৱাৰ মুকলি কৰা") — এই অনুষ্ঠানত আবৃত্তি কৰা হৈছিল, লগতে থাইলেণ্ডৰ ৰজাৰ ৰাজ অভিষেক অনুষ্ঠানতো আবৃত্তি কৰা হৈছিল।^৬১ টি.পি.ৰ মতে। মীনাক্ষীসুন্দৰম, এই উৎসৱৰ নামটোৱে বুজায় যে থিৰুপভায়ো হয়তো আবৃত্তি কৰা হৈছিল।^৬২ দোলনা অনুষ্ঠানত দেৱতাই পৃথিৱীখন কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিছিল সেই বিষয়ে এক কিংবদন্তি চিত্ৰিত কৰা হৈছিল। দোকানৰ বাহিৰত বিশেষকৈ চহৰ আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলত ধন, সৌভাগ্য আৰু সমৃদ্ধিৰ দেৱতা হিচাপে নাং কোৱাকৰ মূৰ্তি (লক্ষ্মীৰ সংস্কৰণ) পোৱা যায়।^৬৩৬৪

অভিজাত শ্ৰেণী, আৰু ৰাজগৃহই প্ৰায়ে ব্ৰাহ্মণক নিয়োগ কৰি অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া আৰু ৰাজ্যিক অনুষ্ঠান যেনে ৰজাৰ হাল বোৱা অনুষ্ঠান চিহ্নিত কৰি ভাল শস্য নিশ্চিত কৰে। হিন্দু ধৰ্মৰ গুৰুত্ব অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি, যদিও বহুতো ৰীতি-নীতি বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।^৬৫

২০০৫ চনৰ থাইলেণ্ডৰ লোকপিয়ল অনুসৰি থাইলেণ্ডত ৫২,৬৩১ জন হিন্দু বাস কৰে, যিটো মুঠ জনসংখ্যাৰ মাত্ৰ ০.০৯%।^৬৬

ভিয়েটনাম

চম্পাৰ প্ৰথম লিপিবদ্ধ ধৰ্ম আছিল শৈৱ হিন্দু ধৰ্মৰ এক ৰূপ, যি ভাৰতৰপৰা সাগৰীয় পথেৰে অনা হৈছিল। ষোড়শ শতিকালৈকে চাম লোকসকলৰ মাজত হিন্দু ধৰ্ম এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্ম আছিল (বৌদ্ধ ধৰ্ম, ইছলাম আৰু থলুৱা বিশ্বাসসমূহৰ সৈতে)। বৰ্তমানৰ ভিয়েটনামৰ কেন্দ্ৰীয় অংশত শিৱৰ নামত উৎসৰ্গিত বহুতো মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। দক্ষিণ ভিয়েটনামৰ মেকং নদীৰ বদ্বীপত অৱস্থিত মূলতঃ হিন্দু ধৰ্মীয় ওচ ইঅ’ পুৰাতাত্ত্বিক স্থানখন সপ্তম শতিকা আৰু তাৰো পূৰ্বৰ। চম্পা সভ্যতা বৰ্তমানৰ কেন্দ্ৰীয় ভিয়েটনামৰ অধিক দক্ষিণ অংশত অৱস্থিত আছিল, আৰু ই আছিল এক অত্যন্ত ভাৰতীয়কৰণ হোৱা হিন্দু ৰাজ্য, যিয়ে ভাৰতৰপৰা সাগৰীয় পথেৰে অনা শৈৱ হিন্দু ধৰ্মৰ এক ৰূপ চৰ্চা কৰিছিল। চাম লোকসকলে নিৰ্মাণ কৰা কেন্দ্ৰীয় ভিয়েটনামৰ এক হিন্দু মন্দিৰৰ শৈলশ্ৰেণী ‘মি চন’ এতিয়াও বৰ্তি আছে, যদিও ই ভিয়েটনামৰ কুয়াং নাম প্ৰদেশত ধ্বংসাৱশেষ অৱস্থাত আছে। পোন্ধৰ শতিকাৰপৰা উত্তৰ দিশৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ভিয়েটনামি ৰাজ্যৰ অধীনত, চম্পাক জয় কৰা হৈছিল আৰু এক ৰাজনৈতিক সত্তা হিচাপে হ্ৰাস কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত চামসকল ভিয়েটনামি সমাজৰ সৈতে বিলীন হৈ পৰে আৰু আজি তেওঁলোকক ভিয়েটনামৰ বহুতো জাতিগত সংখ্যালঘুসকলৰ অন্যতম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়।^৬৭

ভিয়েটনামৰ চাম জনসংখ্যাৰ ভিতৰত চাম বালামোন (হিন্দু ব্ৰাহ্মণ চাম) সংখ্যালঘু গঠন কৰে আনহাতে চামসকলৰ অধিকাংশই ইছলাম অনুসৰণ কৰা বুলি জনা যায় আৰু চাম বানি নামেৰে জনাজাত। বালামন শব্দটো ব্ৰাহ্মণৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি ধৰা হয়,^৬৮ অৱশ্যে আন এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ৭০% লোকক নাগবমশী ক্ষত্ৰিয় জাতিৰ^৬৯ (চাম(?) ভাষাত "সত্ৰীয়া" বুলি উচ্চাৰণ কৰা হয়)ৰ বংশধৰ বুলি ধৰা হয়, আৰু নিজকে চম্পা সাম্ৰাজ্যৰ বংশধৰ বুলি দাবী কৰা হয়।^৭০ যিকোনো ক্ষেত্ৰতে বালামন হিন্দু চামৰ যথেষ্ট অংশক ব্ৰাহ্মণ বুলি গণ্য কৰা হয়।

হিন্দু মন্দিৰক চাম ভাষাত বিমং আৰু পুৰোহিতসকলক হালাউ তামুনায় আহিয়েৰ বুলি কোৱা হয়।

ভিয়েটনামত হিন্দূৰ সঠিক সংখ্যা চৰকাৰী লোকপিয়লত প্ৰকাশ পোৱা নাই যদিও ইয়াত কমেও ১০,০০০ বালামন হিন্দু আছে বুলি অনুমান কৰা হৈছে, হো চি মিন চহৰত আৰু ৪,০০০ হিন্দু বাস কৰে; ইয়াৰে অধিকাংশই ভাৰতীয় (তামিল) বা মিশ্ৰ ভাৰতীয়-ভিয়েটনামী বংশৰ। মৰিয়াম্মান মন্দিৰ হো চি মিন চহৰৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য তামিল হিন্দু মন্দিৰ। যোৱা জনসংখ্যাৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভিয়েটনামৰ অধিকাংশ চাম জনগোষ্ঠীৰ (≈৬৫%) বাসস্থান হৈছে নিন থুয়ান আৰু বিন থুয়ান প্ৰদেশ। নিন থুয়ানৰ চাম বালামন (হিন্দু চাম)ৰ সংখ্যা আছিল ২০০২ চনত ৭,০০০ জন আৰু ৩৪খন চাম গাঁৱৰ ভিতৰত ৬খন গাঁৱত বাস কৰিছিল।^৭১যদি এই জনসংখ্যাৰ গঠন সামগ্ৰিকভাৱে ভিয়েটনামৰ বালামন চাম জনসংখ্যাৰ বাবে সাধাৰণ হয় তেন্তে ভিয়েটনামৰ বালামন চামৰ প্ৰায় ১০% হিন্দু।

ভিয়েটনামৰ বালামন চাম লোকসকলে বিশেষকৈ নিন থুয়ান প্ৰদেশত (১০.৪%) আৰু বিন থুয়ান (৪.৮%) হিন্দু ধৰ্ম পালন কৰে।^৭২