ঝৰোখা

।]]

ঝৰোখা বা ঝাৰোকা হৈছে অট্টালিকাৰ মূল বেৰৰ বাহিৰৰফালে ওলাই থকা শিলৰ খিৰিকী। সাধাৰণতে ইয়াৰপৰা কোনো ৰাস্তা, বজাৰ, আদালত বা আন যিকোনো ঠাই দেখা যায়। ধ্ৰুপদী ভাৰতীয় স্থাপত্যত ই এক সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য, ৰাজপুত স্থাপত্যত ইয়াক আটাইতকৈ বেছি দেখা যায়। ইয়াক দুটা বা তাতকৈ অধিক বন্ধনী বা কৰ্বেলিঙৰদ্বাৰা মজপুত কৰা হয়, আৰু ইয়াত দুটা স্তম্ভ, বেলুষ্ট্ৰেড আৰু এটা কুপোলা বা পিৰামিডৰ দৰে চালি থাকে। যদিও কাৰিকৰীভাৱে ইয়াক জালিৰে বন্ধ কৰি দিয়া হয়, সাধাৰণতে ইয়াৰ আংশিকভাৱে ৰাজহুৱা অনুষ্ঠান চাবলৈ মানুহে মুকলি কৰি ৰাখে। ইংৰাজী বা ফৰাচী অৰিয়েল খিৰিকীতকৈ ঝৰোকা বা ঝাৰোখা অধিক আনুষ্ঠানিক আৰু অলংকাৰিক, আৰু ১৯ শতিকালৈকে মধ্যযুগীয় ৰাজপুত স্থাপত্যৰ ফেচেডৰ অন্যতম স্বকীয় বৈশিষ্ট্য।

পটভূমি

প্ৰথমে ৰাজপুতসকলৰ পূৰ্বৰ অট্টালিকাসমূহত ঝাৰোখা পোহৰ আৰু বায়ুৰ বাবে আদিম অৰিয়েল খিৰিকী হিচাপে দেখা গৈছিল। ষোড়শ-অষ্টাদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত ৰাজপুত স্থাপত্য আৰু মোগল স্থাপত্যৰ প্ৰভাৱত এইবোৰ বিশৃংখল স্থাপত্যৰ ট্ৰেডমাৰ্কলৈ পৰিণত হয়। প্ৰথম অৱস্থাত বিশুদ্ধ উপযোগিতামূলক কাম কৰা ঝৰোখাবোৰ ক্ৰমান্বয়ে সজ্জাগত খোদিত, জালি আৰু ছত্ৰ শৈলীৰ গম্বুজ গ্ৰহণ কৰে আৰু পৰ্দাৰ মাজত ৰাজকীয় দৰ্শক (ঝৰোখা দৰ্শন) আৰু বিচক্ষণ পৰ্যবেক্ষণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১

শাসকৰ ঝৰোখা দৰ্শন আছিল ৰাজপ্ৰাসাদৰ বাসিন্দাসকলক অদৃশ্য হৈ থাকি বাহিৰলৈ চাবলৈ দিয়াতকৈ শাসকক তেওঁৰ দৰবাৰ বা মানুহৰ আগত প্ৰদৰ্শনৰ ব্যৱস্থাৰ এক গাঁথনি। সেয়েহে ই অধিক মুকলি আছিল, আৰু ইয়াৰ বেৰৰপৰা ওলাই থকাকৈ নিৰ্মাণ কৰাটো বাধ্যতামূলক নাছিল।^২

স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্য

ঝৰোখাবোৰ সাধাৰণতে মূল বেৰৰপৰা অলংকৃতভাৱে খোদিত কৰ্বেল বা বন্ধনীত ওলাই থাকে, যাৰ ফলত এটা সৰু কোঠা বা বেলকনিৰ সৃষ্টি হয়। ইহঁতৰ তিনিফালৰ ঘেৰাও শিল, কাঠ বা এলাবাষ্টাৰৰ সূক্ষ্ম জালি জালিৰ পৰ্দাৰে ভৰি থাকে; এইবোৰত জ্যামিতিক, ফুলৰ আৰু ধৰ্মীয় আৰ্হি ফুটাই তোলা থাকে।^৩ বহুতো সৰু গম্বুজ বা ছত্ৰিত শেষ হয় আৰু মোগলৰ ডিজাইনৰপৰা ধাৰ কৰা স্কেলপড বা কাস্পেড আৰ্চৰ বৈশিষ্ট্য থাকে। গভীৰ ওলমি থকা ছাজ্জা (সূৰ্য্যৰ ছাঁ বাধা দিয়া)ই অবিৰত অনুভূমিক ছাঁ প্ৰদান কৰাৰ লগতে ইহঁতৰ সম্মুখভাগ শক্তিশালী কৰে।^৪ স্থানীয়ভাৱে খনন কৰা শিল আৰু ৰাজকীয় গঠনত ব্যৱহৃত মকৰানা মাৰ্বলৰপৰা আৰম্ভ কৰি কাঠলৈকে সামগ্ৰী নিৰ্মিত সৰু বাসগৃহত প্ৰাকৃতিক বায়ু চলাচল অনুকূল কৰি আৰু আদালত বা শোভাযাত্ৰাৰ দৃশ্য চাবলৈ পথৰ সন্মুখত থকা অংশত স্থাপন কৰা হয়।^১৫

ঝৰোখা সৃষ্টিৰ বাবে উপযুক্ত সামগ্ৰী বাছনি কৰা, স্থানীয় প্ৰচলিত প্ৰতীক সমৃদ্ধ ডিজাইনৰ ধাৰণা প্ৰস্তুত কৰা আৰু পৰম্পৰাগত শিল্পী (সুথাৰ)ৰ জটিল খোদিত শিল্পকৰ্ম নিৰ্মাণ কৰা আদি কাম কৰা হৈছিল। খোদিত কৰাৰ পাছত প্ৰস্তুত কৰা উপাদানসমূহ ঠাইতে একত্ৰিত কৰা হৈছিল, স্থিৰতাৰ বাবে জোখ-মাখ কৰা হৈছিল আৰু শেষত ইয়াৰ দেখাত আকৰ্ষণীয় কৰিবলৈ প্ৰায়ে পলিচিং বা গিল্ডিং কৰি শেষ কৰা হৈছিল।^১

সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্য

কাৰ্যকৰী ভূমিকাৰ বাহিৰেও ঝৰোখাবোৰ ৰাজকীয় ক্ষমতা আৰু প্ৰতিপত্তিৰ প্ৰতীক আছিল, শাসকসকলে প্ৰজাক সম্বোধন কৰা মঞ্চ হিচাপে কাম কৰিছিল আৰু ৰাজকীয় মহিলাৰ বাবে নিৰ্জন দৃশ্য-দৰ্শনৰ স্থান হিচাপে কাম কৰিছিল। এইবোৰত খোদিত মটিফ পদুম, ময়ূৰ, স্বস্তিকা আৰু মহাকাব্যিক দৃশ্যই ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক মূল্যবোধক শক্তিশালী কৰি তুলিছিল, আনহাতে জালিৰ কামে অভ্যন্তৰীণ আৱহাৱা মধ্যমীয়া কৰিছিল, ৰাজস্থানৰ উষ্ণ পৰিৱেশৰ সৈতে অট্টালিকাসমূহক খাপ খুৱাইছিল। ৰাজস্থানৰ স্থাপত্য ঐতিহ্যত ঝৰোখাৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণৰ প্ৰাচুৰ্য আছে।^১ জয়পুৰত হাৱা মহল বা "বতাহৰ প্ৰাসাদ"ত ৯৫৩টা সৰু সৰু ঝাৰোখাক মৌচাকৰ আৰ্হিত সজাই থোৱা আছে যাতে ভিতৰৰ অংশটো ঠাণ্ডা হয় আৰু ৰাজকীয় মহিলাসকলে ৰাজপথৰ উৎসৱ নিৰ্বিঘ্নে উপভোগ কৰিব পাৰে। উদয়পুৰৰ চিটি পেলেচত কেইবাটাও চহকীভাৱে খোদিত বেলেগ বেলেগ শিলৰ বেলকনি আছে যিবোৰ পিচোলা হ্ৰদৰ নিস্তব্ধ পানীৰফালে মুখ কৰি আছে। জয়ছালমেৰৰ পাটৱন কি হাৱেলীত ইয়াৰ প্ৰক্ষেপিত খিৰিকীবোৰত জ্যামিতিক আৰু ৰূপক জালিৰ প্ৰাচুৰ্য প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে, আনহাতে বিকানেৰৰ জুনাগড় দুৰ্গত ইয়াৰ ভিতৰৰ চোতালসমূহৰ ওপৰেৰে বিস্তৃত ৰঙা বেলেগ বেলেগ শিলৰ ঝৰোখাসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। চিত্তোৰগড় দুৰ্গত কৌশলগতভাৱে স্থাপন কৰা ঝৰোখাসমূহে চোৰাংচোৱাগিৰিৰ স্থান হিচাপে কাম কৰিছিল, যাৰপৰা চাৰিওফালৰ সমভূমিৰ বিশাল দৃশ্য দেখা গৈছিল।^৬