এ পেছেজ টু ইণ্ডিয়া (উপন্যাস)

এ পেছেজ টু ইণ্ডিয়া (A Passage to India) হৈছে ১৯২০ চনত ব্ৰিটিছ ৰাজ আৰু ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সময়ৰ বিষয় হিচাপে লৈ ইংৰাজ লেখক ই এম ফৰ্ষ্টাৰৰ ১৯২৪ চনত প্ৰকাশিত এখন উপন্যাস। এ পেচেজ টু ইণ্ডিয়া এইগ্ৰন্থখন আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰকাশন গোষ্ঠী মডাৰ্ণ লাইব্ৰেৰীয়ে ২০ শতিকাৰ ইংৰাজী সাহিত্যৰ ১০০খন শ্ৰেষ্ঠ গ্ৰন্থৰ ভিতৰত অন্যতম হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰে ^১ আৰু ১৯২৪ চনত কল্পকাহিনীৰ বাবে জেমছ টেইট ব্লেক মেম'ৰিয়েল বঁটা লাভ কৰে।^২ টাইম আলোচনীয়ে উপন্যাসখনক "সকলো সময়ৰ ১০০খন শ্ৰেষ্ঠ উপন্যাস"ৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল।^৩ ভাৰতবষৰ বিষয়ে ফৰ্ষ্টাৰৰ অভিজ্ঞতাৰ আধাৰত ৰচনা কৰা উপন্যাসখনৰ শিৰোনাম ৱাল্ট হুইটমেনৰ ১৮৭০ চনৰ লিভছ অৱ গ্ৰাছৰ কবিতা সংকলনৰ পেচেজ টু ইণ্ডিয়া কবিতাটোৰপৰা লোৱা হৈছে।^৪৫

কাহিনীৰ সাৰাংশ

এগৰাকী যুৱতী ইংৰাজ স্কুল শিক্ষয়িত্ৰী এডেলা কুৱেষ্টেড আৰু তেওঁৰ বয়সিয়াল বান্ধৱী মিচেছ মূৰে ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ কাল্পনিক চহৰ চন্দ্ৰপুৰলৈ যাত্ৰা কৰে, যিখন চহৰ বিহাৰৰ পাটনাৰ উপকণ্ঠ অঞ্চল বাংকীপুৰৰ প্ৰতিৰূপ বুলি কোৱা হয়। এডেলাই সিদ্ধান্ত ল’বলৈ আহে যে তাই মিচেছ মূৰৰ পুত্ৰ চহৰৰ দণ্ডাধীশ ৰনি হিছলপক বিয়া কৰাব নে নকৰে।

ইফালে ভাৰতীয় মুছলমান যুৱ চিকিৎসক ডা° আজিজে ভাৰতীয় বন্ধু দুজনৰ সৈতে খাদ্য গ্ৰহণ কৰি ইংৰাজৰ সৈতে তেওঁলোকৰ বন্ধুত্বৰ সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি আছে। এই সময়ত আজিজক মেজৰ কেলেণ্ডাৰে মাতি আনে। মেজৰ কেলেণ্ডাৰ হৈছে আজিজৰ উচ্চপদস্থ বিষয়া, যাক আজিজে বিৰক্তিকৰ বুলি ভাবে। নিৰ্দেশ অনুসৰি আজিজে খৰধৰকৈ কেলেণ্ডাৰৰ বাংলোলৈ যায়, কিন্তু টংগা (এবিধ বাহন) পোৱাত পলম হয় আৰু টায়াৰৰ বিকলতাই আজিজৰ আগমনত পলম কৰে, যাৰ ফলত মেজৰজন খঙত গুচি যায়।

আজিজ হতাশ হৈ ৰেল ষ্টেচনৰফালে আগবাঢ়ি যায়। নিজৰ মৰমৰ মছজিদটো দেখিলেই তাত প্ৰৱেশ কৰে, যদিও সেয়া জৰাজীৰ্ণ যদিও সুন্দৰকৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। এগৰাকী ইংৰাজী মহিলাক দেখি তেওঁ এই পৱিত্ৰ স্থানক অপৱিত্ৰ নকৰিবলৈ চিঞৰি উঠে। মিচেছ মূৰ নামৰ মহিলাগৰাকীয়ে ভাৰতীয় প্ৰথাক সন্মান জনাই মছজিদত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে জোতা খুলি লয় আৰু স্বীকাৰ কৰে যে মছজিদতো এজন ভগৱান আছে। আজিজ তাইৰ আচৰণত আপ্লুত হৈ তাইৰ লগত কথা পাতে আৰু দুয়ো বন্ধুত্ব কৰে।

তাৰপৰা ব্ৰিটিছ ক্লাবলৈ উভতি আহি মিচেছ মূৰে পুত্ৰ ৰনি হিছলপক মছজিদত হোৱা অভিজ্ঞতাৰ কথা কয়। ৰনি হিছলপে প্ৰথমে ভাবে যে মাকে ইংৰাজৰ কথা কৈছে, কিন্তু পিছত যেতিয়া তেওঁ সত্য গম পায় তেতিয়া তেওঁৰ খং উঠে। ৰনিয়ে ভাবে যে মাকে তাক আগতেই জনাই দিব লাগিছিল যে তাই এজন মুছলমানৰ কথা কৈছে। ভাৰতীয়ৰ প্ৰতি আদেলাও কৌতূহলী হৈ পৰে।

যিহেতু এডেলাই ভাৰতীয়সকলক চাবলৈ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰে, সেয়েহে কৰ সংগ্ৰাহক মিষ্টাৰ টাৰ্টনে তেওঁৰ ঘৰত পাৰ্টিলৈ কেইবাজনো ভাৰতীয় ভদ্ৰলোকক মাতে। কিন্তু দলটো বিশৃংখল প্ৰসংগলৈ পৰিণত হয়। তাতে এডেলাই চন্দ্ৰপুৰৰ চৰকাৰীভাৱে পৰিচালিত ভাৰতীয় মহাবিদ্যালয়খনৰ প্ৰধান শিক্ষক চাইৰিল ফিল্ডিংক লগ পায়। ফিল্ডিঙে এডেলা আৰু মিচেছ মূৰক চাহ পাৰ্টিলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰে, য’ত কলেজখনৰ অধ্যাপক হিন্দু-ব্ৰাহ্মণ নাৰায়ণ গডবোলেও থাকিব। এডেলাৰ অনুৰোধত ফিল্ডিঙেও আজিজক পাৰ্টিলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰে।

ফিল্ডিঙৰ চাহ পাৰ্টিত সকলোৱে ভাৰতৰ কথা কয় আৰু আজিজ আৰু ফিল্ডিং আৰু অধিক ঘনিষ্ঠ বন্ধু হৈ পৰে। আজিজে আনন্দৰে প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে যে এডেলা আৰু মিচেছ মূৰক মাৰাবাৰ গুহা দেখুৱাম, যিটো এটা দূৰৱৰ্তী গুহা কমপ্লেক্সৰ কথা বহুত চৰ্চিত কিন্তু যেন কোনেও ভ্ৰমণ কৰা নাই। আজিজৰ মাৰাবাৰ ভ্ৰমণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি মানুহে কেৱল দিয়া কিন্তু পালন কৰাৰ কোনো উদ্দেশ্য নাথাকে সেই ধৰণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি। ৰনি হিছলপে তেওঁলোকৰ মাজত আহি অভদ্ৰভাৱে তেওঁলোকৰ দলটো ভাঙি পেলায়।

আজিজে ভুলকৈ বিশ্বাস কৰে যে এই মহিলা দুগৰাকী আচলতে ক্ষতিকাৰক আৰু তেওঁৰ প্ৰতিশ্ৰুতি সঠিকভাৱে পালন কৰা উচিত নহয় আৰু গুহাটোৰ ভিতৰলৈ যোৱাটো তেওঁৰ বাবে এক বৃহৎ খৰচ। ফিল্ডিং আৰু গডবোলেও তেওঁলোকৰ লগত যাব লাগিছিল যদিও তেওঁলোকে সময়মতে ৰেল ধৰিব নোৱাৰে।

আজিজ আৰু ইংৰাজ মহিলা দুগৰাকীৰ লগত গুহা ভ্ৰমণ আৰম্ভ কৰে। প্ৰথম গুহাটোত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত মিচেছ মূৰে কেনেবাকৈ নিজৰ ক্লাষ্ট্ৰ’ফ’বিয়া দমন কৰিবলৈ সক্ষম হয় কাৰণ গুহাটো আন্ধাৰ আৰু আজিজৰ অনুগামীসকলে তাইৰ পিছে পিছে ভিতৰলৈ সোমাই গৈছে। ভিৰৰ নিৰ্মল হেঁচাই তাইক প্ৰায় শ্বাসৰুদ্ধ কৰি পেলায়। কিন্তু প্ৰতিধ্বনিবোৰ ক্লাষ্ট্ৰ’ফ’বিয়াতকৈও বেয়া। প্ৰতিধ্বনিবোৰ সদায় "বুম"ৰ শব্দৰ দৰে শুনা যায়। প্ৰতিধ্বনিবোৰে বিচলিত হৈ মিচেছ মূৰে গুহাটোৰ ভিতৰলৈ আৰু অধিক সোমাবলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে। গতিকে আজিজ আৰু এডেলাই স্থানীয় গাইড এজনৰ সৈতে পৰৱৰ্তী গুহাবোৰলৈ আগবাঢ়ি গ’ল।

আজিজে এডেলাক পাহাৰৰ ওপৰলৈ উঠিবলৈ সহায় কৰি থকাৰ সময়তে এডেলাই আকস্মিকভাৱে আজিজক সুধিলে যে তেওঁৰ এগৰাকীতকৈ অধিক পত্নী আছে নেকি? এডেলাৰ অভাৱনীয় মন্তব্যত বিভ্ৰান্ত হৈ আজিজে নিজকে শান্ত কৰিবলৈ আন এটা গুহালৈ পিছুৱাই গ’ল। ওলাই আহোঁতে গাইডজনক গুহাৰ বাহিৰত অকলে বহি থকা দেখিলে। গাইডজনে আজিজক ক’লে যে এডেলা নিজেই এটা গুহাত প্ৰৱেশ কৰিছে। আজিজে তাইক বিচাৰিলে যদিও বিফল হ’ল। এডেলা হেৰাই গৈছে বুলি সিদ্ধান্ত লৈ তেওঁ গাইডজনক প্ৰহাৰ কৰিলে, যাৰ ফলত গাইডজন পলায়ন কৰিলে। আজিজে তাইক আকৌ বিচাৰিলে আৰু দেখিলে যে এডেলাৰ টেলিস্কোপটো ভাঙি গৈছে। পকেটত লৈ গ’ল।

তাৰ পিছত আজিজে পাহাৰৰ তললৈ চাই দেখিলে যে এডেলাই মিচেছ ডেৰেকৰ লগত কথা পাতি আছে। মিচেছ ডেৰেক আছিল ফিল্ডিঙৰ লগত গাড়ীত উঠি অহা এগৰাকী ইংৰাজী মহিলা। আজিজে দৌৰি গৈ পাহাৰৰপৰা নামি আহি হঠাতে ফিল্ডিঙক সম্ভাষণ জনালে, কিন্তু মিছ ডেৰেক আৰু এডেলা কোনো বুজা-বুজি নোহোৱাকৈ গাড়ীত উঠি গুচি গ’ল। ফিল্ডিং, মিচেছ মূৰ আৰু আজিজ ৰেলযোগে চন্দ্ৰপুৰ পালেহি।

তাৰ পিছত ট্ৰেজেডীয়ে আঘাত হানিলে। ডা° আজিজক গ্ৰেপ্তাৰ কৰি গুহাটোত এডেলাক অশ্লীলভাৱে আক্ৰমণ কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰা হয়। এই সন্দৰ্ভত এডেলাই ব্ৰিটিছ কৰ্তৃপক্ষৰ ওচৰত অভিযোগ দাখিল কৰে।

আজিজৰ বিচাৰৰ সময়ত ব্ৰিটিছ আৰু ভাৰতীয়ৰ মাজত বৰ্ণবাদী উত্তেজনা বাঢ়ি গৈ থাকিল। এডেলাই আজিজক কেৱল "তাইক স্পৰ্শ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা" বুলি অভিযোগ কৰে। এডেলাই কয় যে আজিজে তাইৰ পিছে পিছে গৈ তাইক ধৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তাই টেলিস্কোপটো আজিজৰফালে দলিয়াই তাক প্ৰতিহত কৰে। এডেলাৰ মনত আছে যে আজিজে ভঙা গ্লাছটো তুলি লৈছিল আৰু এডেলাই ওলাই আহিবলৈ সক্ষম হৈছে। ভঙা কাঁচটোৰ একমাত্ৰ প্ৰমাণ এতিয়া আজিজৰ হাতত আছে ইংৰাজৰ হাতত। ইংৰাজসকলেও বিশ্বাস কৰে যে আজিজেই প্ৰকৃত দোষী। সকলো বৃটিছে বিশ্বাস কৰে যে সকলো কৃষ্ণাংগ লোকৰ বগা মহিলাৰ প্ৰতি যৌন আকাংক্ষা থাকে। ফিল্ডিঙে আজিজক নিৰ্দোষী বুলি দাবী কৰিলে তেওঁলোক স্তম্ভিত হৈ পৰে। ফিল্ডিংক পৰিত্যক্ত কৰি দেশদ্ৰোহী বুলি অভিহিত কৰা হয়। কিন্তু ভাৰতীয়সকলে ফিল্ডিঙক আদৰণি জনাইছে কাৰণ তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে যে আজিজৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত অভিযোগ সম্পূৰ্ণ মিছা আৰু তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ৰ সুনাম ধ্বংস কৰিবলৈ ৰচনা কৰা হৈছে।

বিচাৰৰ এসপ্তাহৰ পাছত মিচেছ মূৰ অভাৱনীয়ভাৱে উদাসীন আৰু খিংখিঙীয়া হৈ পৰে। যেন গুহাত তাইৰ অভিজ্ঞতাই যেন তাইৰ মানৱতাৰ প্ৰতি থকা বিশ্বাস ধ্বংস কৰি পেলাইছে। যদিও ফিল্ডৰ দৰেই তায়ো আজিজক নিৰ্দোষী বুলি বিশ্বাস কৰে, তথাপি তাই তেওঁৰ বাবে একো কৰিব নোৱাৰে। যেতিয়া ৰনিয়ে গম পায় যে তাইৰ মাকৰ আজিজৰ প্ৰতি ইতিবাচক মতামত আছে, তেতিয়া তাই মাকক জাহাজেৰে ইংলেণ্ডলৈ যোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰে যাতে তাই আজিজৰ হৈ সাক্ষ্য দিব নোৱাৰে। বাটতে মিচেছ মূৰৰ মৃত্যু হয়। মিচেছ মূৰৰ অনুপস্থিতি আজিজৰ বিচাৰৰ অন্যতম কাৰণ। আজিজৰ অধিবক্তাই যুক্তি আগবঢ়ায় যে যদি মিচেছ মূৰ উপস্থিত থাকিলহেঁতেন তেন্তে কেৱল তেওঁৰ সাক্ষীয়েই আজিজৰ নিৰ্দোষতা প্ৰমাণ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন।

জ্বৰ আৰু চকুলো টুকি এডেলাই আজিজৰ অপৰাধবোধ মানি ল’বলৈ দ্বিধাবোধ কৰে। বিচাৰত অৱশেষত এডেলাক সোধা হয় যে আজিজে তেওঁক যৌন নিৰ্যাতন চলাইছিল নেকি? উত্তৰ দিয়াৰ আগতে তাই কিছুসময় উলিয়াই চিন্তা কৰে। সেই মুহূৰ্ততে এডেলাই গুহাৰপৰা এটা দৃশ্য দেখি উপলব্ধি কৰে যে মিচেছ মূৰৰ দৰেই তায়ো একে আঘাত পাইছে। গুহাৰ প্ৰতিধ্বনিয়ে তাইক ইমানেই বিভ্ৰান্ত কৰে যে তাই সাময়িকভাৱে বিচলিত হৈ পৰে। তাৰ পিছত তাই গুহাটো এৰি পাহাৰৰপৰা নামি যায়, শেষত মিছ ডেৰেকৰ সৈতে গাড়ীলৈ উভতি যায়। সেই মুহূৰ্ততে এডেলাই ভুলতে নিজৰ আঘাতৰ কাৰণ আজিজৰ আক্ৰমণৰ বাবেই বুলি কয়। তাই স্বীকাৰ কৰে যে তাইৰ ভুল হৈছিল। ইয়াৰ পিছত গোচৰ খাৰিজ কৰা হয় আৰু আজিজক নিৰ্দোষী বুলি ধৰা পৰে।

ৰনি হিছলপে তেওঁলোকৰ এংগেজমেণ্ট ভাঙি পেলায়। সাগৰীয় পথেৰে ইংলেণ্ডলৈ উভতি যোৱাৰ ব্যৱস্থা নোহোৱালৈকে এডেলা ফিল্ডিঙৰ ঘৰত থাকে। গুহাৰ প্ৰতিধ্বনিয়েই এই ঘটনাৰ মূল কাৰণ, ফিল্ডিঙক বুজাই দিয়ে, আৰু এডেলা ভাৰত এৰি যায় আৰু কেতিয়াও ঘূৰি নাহে।

যদিও আজিজক এতিয়া দোষমুক্ত কৰা হৈছে, তথাপি তেওঁৰ বন্ধু ফিল্ডিঙৰ ওপৰত এডেলাৰ লগত বন্ধুত্ব কৰাৰ বাবে খং উঠিছে। ফিল্ডিঙে আজিজক পতিয়ন নিয়াই যে এডেলাৰপৰা জৰিমনা লোৱাটো ভদ্ৰতা নহ’ব। দুয়োজনৰ মাজৰ বন্ধুত্বই অৰ্থহীনতাত ভোগে, তাৰ পিছত ফিল্ডিঙে ভাৰত এৰি ইংলেণ্ডলৈ যায়। আজিজে বিশ্বাস কৰে যে এডেলাৰ ধনৰ বাবেই তেওঁ ভাৰত এৰি আদেলাক বিয়া কৰাইছিল। বন্ধুৰ অনুভূত বিশ্বাসঘাতকতাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই আজিজে কেতিয়াও বগা মানুহৰ লগত বন্ধুত্ব নকৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। আজিজে হিন্দু শাসিত চহৰ মাউলৈ গুচি যায় আৰু নতুন জীৱন আৰম্ভ কৰে।

দুবছৰৰ পাছত ফিল্ডিং ভাৰতলৈ উভতি আহে আৰু আজিজক লগ পায়। ফিল্ডিঙৰ পত্নী ষ্টেলা, মিচেছ মূৰৰ কন্যা। বৰ্তমান ৰজাৰ প্ৰধান চিকিত্‍সক আজিজ আজিও পুৰণি বন্ধুৰ লগত আঁকোৱালি লৈ আছে। কিন্তু কিছুসময়ৰ পাছত তেওঁ পুনৰ আগৰ দৰেই ফিল্ডিঙক ভাল পাবলৈ আৰম্ভ কৰে। তথাপি স্বাধীন আৰু ঐক্যবদ্ধ ভাৰতৰ সপোনক তেওঁ এতিয়াও এৰি দিয়া নাই। উপন্যাসখনৰ শেষৰ শাৰীবোৰত আজিজে কৈছে যে যেতিয়ালৈকে ভাৰত ব্ৰিটিছ শাসনৰপৰা মুক্ত নহয় তেতিয়ালৈকে তেওঁ আৰু ফিল্ডিঙৰ বন্ধুত্ব হ’ব নোৱাৰে। আনকি পৃথিৱী আৰু আকাশেও যেন "এতিয়াও নহয়" বুলি কয়।

চৰিত্ৰসমূহ

• ডা° আজিজঃ চন্দ্ৰপুৰৰ ব্ৰিটিছ হস্পিতালত কৰ্মৰত ভাৰতীয় যুৱ চিকিৎসক।
• চাইৰিল ফিল্ডিংঃ ভাৰতীয়ৰ বাবে চৰকাৰী মহাবিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক ৪৫বছৰীয়া অবিবাহিত ব্ৰিটিছ ব্যক্তি।
• এডেলা কুৱেষ্টেড° এগৰাকী যুৱতী ব্ৰিটিছ স্কুল শিক্ষয়িত্ৰী। এডেলাই মিচেছ মূৰৰ পুত্ৰ চিটি মেজিষ্ট্ৰেট ৰনি হিছলপক বিয়া কৰাব নে নকৰে সেইটো সিদ্ধান্ত ল’বলৈ আহে।
• মিচেছ মূৰঃ এগৰাকী বৃদ্ধ আৰু চিন্তাশীল মহিলা। তাই ৰনি হিছলপৰ মাতৃ।
• ৰনি হিছলপঃ চন্দ্ৰপুৰৰ ব্ৰিটিছ চিটি মেজিষ্ট্ৰেট, আৰু মিচেছ মূৰৰ পুত্ৰ।
• অধ্যাপক নাৰায়ণ গডবোলেঃ জগতখনক সমকক্ষ হিচাপে চোৱা এজন বৃদ্ধ, নম্ৰ আৰু চিন্তাশীল ব্ৰাহ্মণ।
• মিষ্টাৰ টাৰ্টন: চন্দ্ৰপুৰৰ এজন ব্ৰিটিছ চিটি কলেক্টৰ।
• মিচেছ টাৰ্টন: মিষ্টাৰ টাৰ্টনৰ পত্নী আৰু ভাৰতীয়ৰ প্ৰতি শত্ৰুতাপূৰ্ণ এগৰাকী স্পষ্টবাদী বৰ্ণবাদী।
• মেজৰ কেলেণ্ডাৰ: ব্ৰিটিছ মুখ্য চিকিৎসক আৰু আজিজৰ উৰ্ধতন বিষয়া।
• মিষ্টাৰ মেকব্ৰাইড: চন্দ্ৰপুৰত ব্ৰিটিছ আৰক্ষী অধীক্ষক।
• মিছ ডেৰেক: হিন্দু ৰাজ পৰিয়ালত নিয়োজিত ইংৰাজী মহিলা।
• নবাব বাহাদুৰঃ চন্দ্ৰপুৰৰ এজন ধনী মুছলমান সম্ভ্ৰান্ত ব্যক্তি।
• হামিদুল্লাঃ আজিজৰ ককা আৰু বন্ধু। কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ত আইন অধ্যয়ন কৰিছিল।
• অমৃতৰাওঃ আজিজৰ হৈ যুঁজ দিয়া কলিকতাৰ এজন বিশিষ্ট অধিবক্তা।
• মাহমুদ আলী: এজন মুছলমান ভাৰতীয় বেৰিষ্টাৰ যিয়ে মুকলিকৈ ইংৰাজক ঘৃণা কৰে।
• ডা° পান্না লালঃ হিন্দু চিকিৎসক আৰু চিকিৎসালয়ত আজিজৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী।
• ৰালফ মূৰ: মিচেছ মূৰৰ দ্বিতীয় পুত্ৰ।
• ষ্টেলা মূৰ: মিচেছ মূৰৰ ছোৱালী। উপন্যাসখনৰ শেষৰফালে তাই আৰু ফিল্ডিঙৰ বিবাহ হয়।