ইবন খালদুন

ইবন খালদুন (আৰবী ভাষা: ابن خلدون‎‎, পূৰ্ণ নাম: আবু জাইদ আব্দ আৰ-ৰাহমান ইবন মহম্মদ ইবন খালদুন আল-হাদৰামী) (জন্ম: ২৭ মে ১৩৩২ – মৃত্যু: ১৭ মাৰ্চ ১৪০৬) এগৰাকী প্ৰসিদ্ধ আৰব দাৰ্শনিক, ইতিহাসবিদ, সমাজ বিজ্ঞানী, ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ আৰু অধ্যাপক আছিল। তেওঁক সাধাৰণতে সমাজবিজ্ঞান আৰু ইতিহাস-চিন্তাৰ আধুনিক যুগৰ পথপ্ৰদৰ্শক হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^১

জীৱনৰ আৰম্ভণি

ইবন খালদুন ১৩৩২ চনৰ ২৭ মে তাৰিখে উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ টিউনিছৰ এটা শিক্ষিত আৰব পৰিয়ালত জন্ম গ্ৰহণ কৰে। তেওঁৰ পৰিয়াল আল-আন্দালুসৰ (বৰ্ত্তমানৰ স্পেইনৰ দক্ষিণ অঞ্চল) পৰা উৎপত্তি হোৱা ব’ৰ্ণানুৱা মিশ্ৰ পৰম্পৰাৰ অংশ আছিল^২।

শিক্ষা আৰু কৰ্মজীৱন

তেওঁ শৈশৱতে কুৰআন, আৰবী ভাষা ব্যাকৰণ, সাহিত্য, গণিত আৰু যুক্তিবিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰিছিল। পৰবৰ্তীকালে মাৰিনিদ আৰু হাফছিদ ৰাজসেৱাত কাম কৰি ৰাজনৈতিক পৰিচালনাৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰে।

১৩৭৫ চনত ৰাজনীতি এৰি তেওঁ আলজিৰিয়াৰ এটা পৰ্বতীয়া অঞ্চলত স্ব-নিয়োজিত অধ্যয়নৰ বাবে অৱসান লৈ যায় আৰু তাতেই তেওঁ ৰচনা কৰে তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ Al-Muqaddimah (الْمُقَدِّمَة) অৰ্থাৎ "ভূমিকা।" এই গ্ৰন্থ মূলত তেওঁৰ বৃহৎ ইতিহাস গ্ৰন্থ Kitāb al-ʻIbar (كتاب العبر)-ৰ প্ৰথম খণ্ড হিচাপে লিখা হৈছিল^৩।

ভূমিকা আৰু সমাজ বিজ্ঞান

তেওঁৰ গ্ৰন্থ Muqaddimah-ক বহু পণ্ডিতে সমাজ বিজ্ঞানৰ প্ৰথম বিজ্ঞানসম্মত ভিত্তিভূমি হিচাপে গণ্য কৰিছে। এই গ্ৰন্থত ইবন খালদুনে ইতিহাসৰ কাৰণমূলক বিশ্লেষণ, ৰাজনৈতিক শক্তি, ৰাজনৈতিক চক্ৰ, শিক্ষা, অৰ্থনীতি আৰু সমাজৰ গঠন আদিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছে। তেওঁ asabiyyah (عصبية‎‎) — অৰ্থাৎ গোট-সচেতনতা বা সামাজিক সংহতি — নামৰ এক মৌলিক তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল, যি সমাজ উন্নয়ন আৰু পতনৰ এটা মুখ্য কাৰক হিচাপে ব্যাখ্যা কৰে।^৪

তেওঁৰ মতে, ৰাজনৈতিক শাসন ব্যৱস্থা এজন সজাগ নেতা আৰু শক্তিশালী সামাজিক একতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। যেতিয়া “asabiyyah” ক্ষয় পায়, তেতিয়া ৰাজত্বৰ পতন হয়। এই চক্ৰাকাৰ চিন্তা-ধাৰা পিচত নিক্কোলো মাকিয়াভেল্লি, জঁ বদ্ৰিয়াৰ, অগাষ্ট কোম্ট আদি চিন্তাবিদৰ ওপৰতো প্ৰভাৱ পেলাইছে^২।

শিক্ষা আৰু বৌদ্ধিক অবদান

ইবন খালদুনক কেবল এজন ইতিহাসবিদ হিচাপে নহয়, এজন সমাজ বিজ্ঞানী, ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানী আৰু অৰ্থনীতিবিদ হিচাপেও সমাদৃত কৰা হয়। তেওঁ Muqaddimah গ্ৰন্থত বৰ্ণনা কৰা কিছু আধুনিক ধাৰণা হ’ল:

• ৰাজনৈতিক চক্ৰ তত্ত্ব
• সমাজ উন্নয়নৰ পৰ্যায়
• ৰাজনীতি-অৰ্থনীতি আন্তঃসংযোগ
• শিক্ষা প্ৰণালীৰ বিকাশ

মৃত্যুৰ অন্তিম কাল

তেওঁ ১৪০৬ চনৰ ১৭ মাৰ্চ তাৰিখে কাইৰো, ইজিপ্তত মৃত্যুবৰণ কৰে। তেতিয়া তেওঁ আল-আজহাৰ বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যাপক হিচাপে কৰ্মৰত আছিল।^১

প্ৰভাৱ আৰু ঐতিহাসিক মূল্য

ইবন খালদুনৰ চিন্তাধাৰাৰ প্ৰভাৱ আধুনিক সমাজ বিজ্ঞান, ইতিহাস, আৰু ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানত দৃঢ়ভাৱে অনুভৱ কৰা যায়। আৰ্নল্ড টয়নবিৰ দৰে ইতিহাসবিদে তেওঁক "বিশ্ব ইতিহাসৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ চিন্তাশীল ইতিহাসবিদ" বুলি অভিহিত কৰিছে^৫।

উদ্ধৃতি

• "History is a science; its content is instruction." (Muqaddimah)
• "The past resembles the future more than one drop of water resembles another." (Muqaddimah)