আলবেৰুণী

আবু ৰায়হান আল-বিৰুনি বা আবু ৰায়হান মহম্মদ ইবনে আহমদ আলবিৰুণী (৯৭৩–১০৪৮), সাধাৰণতে আলবেৰুণী নামেৰে জনাজাত, ইছলামিক সোণালী যুগৰ এজন খোৱাৰেজমিয়ান ইৰাণী পণ্ডিত ^১ আৰু বহুবিদ্যাবিশাৰদ আছিল। তেওঁক বিভিন্ন ধৰণে "ইণ্ড'লজীৰ প্ৰতিষ্ঠাপক", "তুলনামূলক ধৰ্মৰ পিতৃ", "আধুনিক ভূ-বিজ্ঞানৰ পিতৃ", আৰু প্ৰথম নৃতত্ত্ববিদ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে। ^২

তেওঁ আছিল অতি মৌলিক আৰু গভীৰ চিন্তাধাৰাৰ ব্যক্তি। তেওঁক সাধাৰণতে আল-বিৰুনি বুলি জনা যায় কাৰণ তেওঁ চহৰৰ বাহিৰত বাস কৰিছিল। ৰাছিয়াৰ তুৰ্কেস্তানৰ খিভাত অৱস্থিত আছিল। খোৱাৰেজমৰ ৰাজধানীৰ ওচৰতে চহৰখন আছিল। এতিয়া নদীৰ মাজত হেৰাই গৈছে মহানগৰ। এতিয়া এই ঠাইখনক আল-বেৰুনি চহৰ বুলি কোৱা হয়। তেওঁ গণিত, জ্যোতিৰ্পদাৰ্থবিজ্ঞান, ৰসায়ন বিজ্ঞান আৰু প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ বিশেষজ্ঞ আছিল। তদুপৰি তেওঁ আছিল ভূগোলবিদ, ইতিহাসবিদ, ৰসায়নবিদ, দাৰ্শনিক আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান, ভাষাবিদ আৰু ধৰ্মৰ নিৰপেক্ষ বিশ্লেষক। ^৩ স্বতন্ত্ৰ চিন্তা, মুকলি মন, সাহস, নিৰ্ভীক সমালোচনা আৰু শুদ্ধ মতামতৰ বাবে যুগটো শ্ৰেষ্ঠ বুলি স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। হিজৰী চতুৰ্থৃ শতিকাৰ শেষৰ অৰ্ধ আৰু হিজৰী পঞ্চম শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধক আল-বেৰুনীৰ সময় বুলি কোৱা হয়। তেওঁ প্ৰথমে মুছলমান পণ্ডিতসকলৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল পূবৰ বিজ্ঞান বিশেষকৈ ভাৰতৰ বিজ্ঞানৰ প্ৰতি। অধ্যাপক মাপাই কৈছিল, "আল-বেৰুনী কেৱল মুছলমান বিশ্বৰেই নহয়, সমগ্ৰ বিশ্বৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ বুদ্ধিজীৱী আছিল।"

আলবেৰুণী পদাৰ্থ বিজ্ঞান, গণিত, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ বিশেষজ্ঞ আছিল আৰু ইতিহাসবিদ, কালক্ৰমবিদ আৰু ভাষাবিদ হিচাপেও নিজকে বিশিষ্ট আছিল। তেওঁ নিজৰ দিনৰ প্ৰায় সকলো বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু জ্ঞানৰ বহু ক্ষেত্ৰত কৰা অক্লান্ত গৱেষণাৰ বাবে তেওঁ অতিশয় পুৰস্কৃত হৈছিল। ৰজা আৰু সমাজৰ অন্যান্য শক্তিশালী উপাদানে আল-বেৰুনিৰ গৱেষণাৰ বাবে ধন আগবঢ়াইছিল আৰু নিৰ্দিষ্ট প্ৰকল্পৰ কথা মনত ৰাখি তেওঁক বিচাৰিছিল। নিজৰ অধিকাৰত প্ৰভাৱশালী আল-বিৰুনি নিজেই গ্ৰীকসকলৰ দৰে অন্য জাতিৰ পণ্ডিতসকলৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈছিল, যাৰপৰা তেওঁ দৰ্শন অধ্যয়নত মনোনিৱেশ কৰাৰ সময়ত প্ৰেৰণা লাভ কৰিছিল। এজন মেধাৱী ভাষাবিদ, তেওঁ খোৱাৰেজমিয়ান, পাৰ্চী, আৰবী, সংস্কৃত, লগতে গ্ৰীক, হিব্ৰু আৰু চিৰিয়াক ভাষাও জানিছিল। জীৱনৰ বেছিভাগ সময় তেওঁ আধুনিক কালৰ মধ্য-পূব আফগানিস্তানৰ তেতিয়াৰ গাজনাৱীসকলৰ ৰাজধানী গাজনীত কটায়। ১০১৭ চনত তেওঁ ভাৰতীয় উপমহাদেশ ভ্ৰমণ কৰি ভাৰতত প্ৰচলিত হিন্দু ধৰ্মৰ বিষয়ে অন্বেষণ কৰাৰ পাছত তাৰিক আল-হিন্দ (ভাৰতৰ ইতিহাস) শীৰ্ষক ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ওপৰত এখন গ্ৰন্থ লিখে। তেওঁ নিজৰ সময়ৰ বাবে বিভিন্ন জাতিৰ ৰীতি-নীতি আৰু ধৰ্মৰ ওপৰত প্ৰশংসনীয়ভাৱে নিৰপেক্ষ লেখক আছিল; তেওঁৰ বিদ্বান বস্তুনিষ্ঠতাই একাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতৰ বিষয়ে তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক অসাধাৰণ বৰ্ণনাৰ স্বীকৃতি স্বৰূপে তেওঁক আল-উস্তাদ ("মাষ্টৰ") উপাধি প্ৰদান কৰে।

ইৰাণত আবু ৰায়হান আল-বিৰুনিৰ জন্মদিনটো জৰীপকাৰী দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয়।

নাম

আল-বিৰুনিৰ নামটো পাৰ্চী শব্দ বেৰুন বা বিৰুণ ("উপকণ্ঠ অঞ্চল" বা বাহিৰৰ অঞ্চল)ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, কাৰণ তেওঁৰ জন্ম হৈছিল আফ্ৰিগিদ সাম্ৰাজ্যৰ খোৱাৰাজমৰ ৰাজধানী কাথৰ এখন দুৰ্গম জিলাত।^৪ বৰ্তমান বেৰুনি নামেৰে জনাজাত এই চহৰখন উত্তৰ-পশ্চিম উজবেকিস্তানৰ কাৰাকালপাকস্তান স্বায়ত্তশাসিত গণৰাজ্যৰ অংশ।^৫

তেওঁৰ নাম সাধাৰণতে লেটিন ভাষাত আলবেৰনিয়াছ বুলি লিখা হৈছিল। ^৬

জীৱনী

আলবেৰুণীয়ে জীৱনৰ প্ৰথম পঁচিছ বছৰ খোৱাৰেজমত কটায়,খোৱাৰেজমতে তেওঁ ইছলামিক ন্যায়বিজ্ঞান, ধৰ্মতত্ত্ব, ব্যাকৰণ, গণিত, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, চিকিৎসা, আৰু দৰ্শন অধ্যয়ন কৰে আৰু কেৱল পদাৰ্থ বিজ্ঞানেই নহয়, আন বেছিভাগ বিজ্ঞানৰো অনুশীলন কৰে।^৭৮ আলবেৰুণীৰ মাতৃভাষা ইৰাণী খোৱাৰেজমিয়ান ইছলামৰ পিছত কেইবা শতিকালৈকে এই অঞ্চলৰ তুৰ্কীকৰণৰপৰা ৰক্ষা পৰিল। প্ৰাচীন খোৱাৰেজমৰ সংস্কৃতিৰ অন্ততঃ কিছু অংশ বাচি থাকিল। গতিকে আলবেৰুণীৰ দৰে প্ৰভাৱশালী ব্যক্তি, জ্ঞানৰ ভঁৰাল, সাংস্কৃতিক শূন্যতাৰপৰা ওলাই আহিব পাৰিলেহেঁতেন বুলি কল্পনা কৰাটো কঠিন। ৯৯৫ চনত প্ৰতিদ্বন্দ্বী মামলুক বংশই ওফৰাই পেলোৱা আফ্ৰিগীসকলৰ প্ৰতি তেওঁৰ সহানুভূতিশীল আছিল। তেওঁ নিজৰ গৃহভূমি এৰি বুখাৰালৈ যায়, যিখন বুখাৰাত তেতিয়া নোহৰ পুত্ৰ দ্বিতীয় মনছুৰৰ অধীনত সামানীসকলে শাসন কৰিছিল। তেওঁ ইবনে চিনাৰ সৈতে চিঠি-পত্ৰ লিখিছিল ^৯ আৰু দুয়োজন পণ্ডিতৰ মাজত ধাৰণা বিনিময়ৰ প্ৰমাণ এতিয়াও আছে।

৯৯৮ চনত তেওঁ টাবাৰিষ্টানৰ জিয়াৰীদ আমিৰ কাবুছৰ দৰবাৰলৈ যায় (ৰাজ্য ৯৭৭–৯৮১, ৯৯৭–১০১২)। তাত তেওঁৰ প্ৰথম গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ আল-আথাৰ আল-বাকিয়া উন আল-কোৰুণ আল-খালিয়া লিখিছিল। ঐতিহাসিক আৰু বৈজ্ঞানিক কালক্ৰমৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি লিখা এইখন সম্ভৱতঃ ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আশে-পাশে লিখা হৈছিল যদিও পিছলৈ তেওঁ গ্ৰন্থখনৰ কিছু সংশোধন কৰিছিল। তেওঁ বাভাণ্ডিদ শাসক আল-মাৰ্জুবানৰ আদালততো উপস্থিত হয়। মামুনিদসকলৰ হাতত আফ্ৰিজিডসকলৰ অনিবাৰ্য পতন উপলব্ধি কৰি তেওঁ মামুনিদসকলৰ সৈতে শান্তি স্থাপন কৰিছিল, যিসকলে তেতিয়া খোৱাৰাজমত শাসন কৰিছিল। খোৱাৰাজমৰ গোৰ্গাঞ্জত অৱস্থিত তেওঁৰ দৰবাৰখন প্ৰতিভাৱান বিজ্ঞানীৰ সমাৱেশৰ বাবে বিখ্যাত আছিল।

১০১৭ চনত গাজনৱীৰ মাহমুদে ইৰানৰ ৰেই দখল কৰে। আবেৰুণীকে ধৰি অধিকাংশ ইৰানৰ পণ্ডিতক গাজনাভিদৰ ৰাজধানী গজনীলৈ লৈ যোৱা হৈছিল। ^১০ আলবেৰুণীক দৰবাৰ জ্যোতিষী^১১ নিযুক্তি দিয়া হয় আৰু মাহমুদৰ লগত ভাৰত ভ্ৰমণৰ সময়ত তেওঁ কেইবাবছৰ ধৰি থাকে। এই অভিযানত গজনীৰ মাহমুদৰ লগত তেওঁৰ বয়স আছিল ৪৪ বছৰ।^১২ বিৰুণীয়ে ভাৰতৰ বিষয়ে যিমান পাৰে জানিলে। এই সময়ছোৱাত তেওঁ ভাৰতৰ ওপৰত তেওঁৰ গ্ৰন্থ লিখিছিল আৰু প্ৰায় ১০৩০ চনত তেওঁ সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।^১৩ লেখাৰ উপৰি আল-বিৰুণীয়েও এই অভিযানসমূহৰ সময়ত তেওঁৰ বৈজ্ঞানিক গৱেষণা অব্যাহত ৰাখিছিল। তেওঁ সূৰ্য্যৰ উচ্চতা জুখিব পৰা উপায় বিচাৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল আৰু ইয়াৰ বাবে তেওঁ এটা অস্থায়ী চতুৰ্থ অংশ নিৰ্মাণ কৰিছিল।^১৪ ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ সঘনাই ভ্ৰমণৰ সময়ত আল-বিৰুণীয়ে গৱেষণাত যথেষ্ট অগ্ৰগতি লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

বাহ্যিক সংযোগ

• The works of Abu Rayhan (al-)Biruni – manuscripts, critical editions, and translations compiled by Jan Hogendijk
• Digitized facsimiles of works by al-Biruni at the British Library:
• the al-Qanūn al-Masʿūdī
• the Kitāb al-tafhīm li-awā’īl ṣinā‘at al-tanjīm
• the Kitāb istī‘āb al-wujūh al-mumkinah fī ṣan‘at al-asṭurlāb