অনিৰ্বাণ (সন্ন্যাসী)

শ্ৰী অনিৰ্বাণ (Anirvan; ৮ জুলাই ১৮৯৬ – ৩১ মে' ১৯৭৮) জন্মৰ সময়ত নাম আছিল নৰেন্দ্ৰ চন্দ্ৰ ধৰ, তেখেত এজন ভাৰতীয় হিন্দু সন্ন্যাসী, লেখক আৰু দাৰ্শনিক।^১ পণ্ডিত হিচাপে বহুলভাৱে পৰিচিত।^১২ তেওঁৰ প্ৰধান গ্ৰন্থসমূহ আছিল শ্ৰীঅৰবিন্দৰ দ্য লাইফ ডিভাইনৰ বাংলা অনুবাদ আৰু তিনি খণ্ডত বেদ মীমাংসা।^১

আৰম্ভণি জীৱন আৰু সন্ন্যাস

শ্ৰী অনিৰ্ভানৰ জন্ম হৈছিল ১৮৯৬ চনৰ ৮ জুলাইত তেতিয়াৰ ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ অংশ আৰু বৰ্তমান বাংলাদেশত থকা ময়মনসিংহ চহৰত।^১ তেখেতৰ জন্ম নাম আছিল নৰেন্দ্ৰ চন্দ্ৰ ধৰ। পিতৃ চিকিৎসক ৰাজচন্দ্ৰ ধৰ আৰু মাতৃ সুশীলা দেৱী।^৩ তেখেত আধ্যাত্মিক আৰু বৌদ্ধিকভাৱে প্ৰবল মেধাৱী শিশু আছিল যিয়ে মাত্ৰ ১১ বছৰ বয়সতে‍ পাণিনিৰ অষ্টাধ্যায়ী আৰু ভাগৱত মুখস্থ কৰিছিল।^১ পৱি‍ত্ৰ অনুষ্ঠানৰ মাধ্যমত তেখেতৰ নাম বৰদা ব্ৰহ্মচাৰী হৈছিল। কিশোৰ অৱস্থাত ৰাজ্যিক বৃত্তি লাভ কৰি ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আই এ আৰু বি এ ডিগ্ৰী আৰু কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সংস্কৃত মহাবিদ্যালয়ৰপৰা এম এ ডিগ্ৰী লাভ কৰিছিল।^১

১৬ বছৰ বয়সতে তেখেত অসমৰ যোৰহাটৰ ওচৰৰ ককিলামুখ গাঁৱত অৱস্থিত অসম বঙ্গীয় সাৰস্বত মঠ (আশ্ৰম)ত যোগদান কৰে।^১ তেখেত আশ্ৰমৰ প্ৰতিষ্ঠাপক পৰমহংস শ্ৰীমত স্বামী নিগমানন্দ সৰস্বতী দেৱৰ শিষ্য আছিল, যিয়ে তেখেতক সন্ন্যাসৰ দীক্ষা দিছিল। অনিৰ্বাণৰ নতুন মঠীয় নাম আছিল নিৰ্বাণানন্দ সৰস্বতী।^১ তেখেতে আশ্ৰমৰ বিদ্যালয়ত অধ্যাপনা কৰিছিল আৰু ইয়াৰ মাহেকীয়া আলোচনী আৰ্যদৰ্পণ সম্পাদনা কৰিছিল।

পণ্ডিত আৰু সাহিত্যিক

১৯৩০ চনৰ কিছুসময়ৰ পাছত নিৰ্বাণানন্দই নিজৰ নাম সলনি কৰি অনিৰ্বাণ কৰি স্বামীৰ গেৰুৱা পোছাক পিন্ধা বন্ধ কৰি দিয়ে।^১ তেখেতে‍ উত্তৰ ভাৰতত বহু ঠাই ভ্ৰমণ কৰিছিল,^১ অৱশেষত অসমলৈ উভতি আহি গুৱাহাটীৰ ওচৰৰ কামাখ্যাত আশ্ৰম স্থাপন কৰিছিল।^১ অৱশ্যে তেখেতে‍ ভ্ৰমণ অব্যাহত ৰাখিছিল। ১৯৪০ চনত তেখেত লোহাঘাট আৰু আলমোৰাত বাস কৰিছিল। মেডাম লিজেল ৰেইমণ্ডে এই সময়ৰ কিছু অংশ মাই লাইফ উইথ এ ব্ৰাহ্মণ ফেমিলি (১৯৫৮) আৰু টু লাইভ উইথিন (১৯৭১)ত নথিভুক্ত কৰিছে।^১২ এই সময়ছোৱাতে শ্ৰী অনিৰ্বাণে শ্ৰী অৰবিন্দৰ দ্য লাইফ ডিভাইন বাংলা ভাষালৈ অনুবাদ কৰে; এই গ্ৰন্থখন প্ৰথম ১৯৪৮ চনৰপৰা ১৯৫১ চনৰ ভিতৰত দুটা খণ্ডত প্ৰকাশ পাইছিল।^১

১৯৫৩ চনত শ্ৰী অনিৰ্বাণ অসমৰ শ্বিলভলৈ‍ গুচি যায়।^১ বৈদিক পণ্ডিত হিচাপে তেখেতৰ সুনাম বাঢ়ি আহিল;^১২ আৰু তেখেতে হিন্দু দৰ্শনৰ বিভিন্ন দিশ (বিশেষকৈ সাংখ্য, উপনিষদ, গীতা আৰু বেদান্ত) আৰু ঋগবৈদিক, পুৰাণ, তান্ত্ৰিক আৰু বৌদ্ধ চিন্তাধাৰাৰ সাদৃশ্যৰ বিষয়ত বাংলা (মূলতঃ) আৰু ইংৰাজী (তেখেত ফৰাচী ভাষাতো সাৱলীল আছিল) দুয়োটা ভাষাতে লিখিছিল।^১২ তেখেতৰ বেদ মীমাংসা ১৯৬১, ১৯৬৫ আৰু ১৯৭০ চনত তিনিটা খণ্ডত প্ৰকাশ পাইছিল।^১ এই কৰ্মৰ বাবে তেখেতে‍ ৰবীন্দ্ৰ পুৰস্কাৰ লাভ কৰে।

মৃত্যু

১৯৭৮ চনৰ ৩১ মে’ত ছবছৰীয়া অসুস্থতাৰ অন্তত তেখেতৰ মৃত্যু হয়।^১২

ৰচনা

1. অদিতি (বাংলা: অন্তৰ্যোগ)। কলকাতা: শ্ৰী গৌতম ধৰ্মপাল, হৈমবতী প্ৰকাশনী ট্ৰাষ্ট।
2. অনিৰ্বাণ আলোয় পতঞ্জল যোগ-প্ৰসঙ্গ; সম্পাদনা আৰু অনুবাদ - সুদীপ্ত মুন্সী; কলকাতা: প্ৰাচী পাবলিকেশ্বন। (বাংলা). ২০০৬ চনত প্ৰকাশিত।
3. অন্তৰ্যোগ। কলকাতা: হৈমবতী প্ৰকাশনী ট্ৰাষ্ট, ১৯৯৭ (বাংলা বছৰ ১৪০৪), ৩য় সংস্কৰণ।
4. অৰণ্যক। নাগমানন্দ আশ্ৰম পত্ৰিকাৰ সম্পাদক হিচাপে‍ লেখা-মেলা। হালিশৰ: আসাম বঙ্গীয় সাৰস্বত মঠ।
5. বিচিত্ৰা। কলকাতা: শ্ৰীমতি ৰমা চৌধুৰী, হৈমবতী-অনিৰ্বাণ ট্ৰাষ্ট, ১৯৯৩।
6. গীতাৰ বুদ্ধ যোগ আৰু অন্যান্য প্ৰবন্ধ। (ইংৰাজীত মূল। ) বিব্লিয়া ইম্পেক্স প্ৰাইভেট লিমিটেড। ১৯৯১, মাদ্ৰাজ, সমতা বই।
7. দক্ষিণামূৰ্তি। ১৯৬৯। শ্ৰীৰামপুৰ, হুগলি: শ্ৰী ৰবীন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়,।
8. দিব্য জীৱন (শ্ৰী অৰবিন্দৰ "দ্য লাইফ ডিভাইন"-ৰ বাংলা ভাষাত অনুবাদ। দিব্য জীৱন প্ৰসঙ্গ)। পণ্ডিচেৰি: শ্ৰী অৰবিন্দ আশ্ৰম (মূলত প্ৰকাশিত ১৯৪৮-৫১)।
9. দিব্য জীৱন প্ৰসঙ্গ। কলকাতা: শ্ৰী অৰবিন্দ পাঠমন্দিৰ, ২০০০ (চতুৰ্থ সংস্কৰণ)। (মূলত প্ৰকাশিত ১৯৫৮)।
10. গায়ত্ৰী মণ্ডল খণ্ড ১-৬। (বাংলা). তাৰিখবিহীন।
11. গীতানুবচন। খণ্ড ১ – ১৯৬৮, খণ্ড ২ – ১৯৬৯, খণ্ড ৩ – ১৯৭০। শ্ৰীৰামপুৰ, হুগলি: শ্ৰী ৰবীন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়।
12. অন্তৰ যোগ; আভ্যন্তৰীণ যোগ (ইংৰাজী) - সিমন্ত নাৰায়ণ চ্যাটাৰ্জিয়ে‍ ইংৰাজী অনুবাদ কৰিছে‍। নতুন দিল্লি: ভয়েস অফ ইণ্ডিয়া।
13. কাবেৰী (কবিতাৰ সংগ্ৰহ)। ১৯৭৬। কলকাতা: শ্ৰী অৰবিন্দ পাঠমন্দিৰ
14. শ্ৰী অৰবিন্দৰ যোগত দেহৰ অমৰত্বৰ বিষয়ত বক্তৃতা (বাংলা:)। ১৯৭০। কলকাতা: শ্ৰী অৰবিন্দ পাঠমন্দিৰ
15. একটি বাউল থেকে চিঠি, জীৱনেৰ মধ্যে জীৱন. (ইংৰাজীত মূল)। ১৯৮৩। কলকাতা: শ্ৰী অৰবিন্দ পাঠমন্দিৰ।
16. পথেৰ কথা (বাংলা)। ২০০৮ চনত প্ৰকাশিত।
17. পথেৰ সাথী। হালিশৰ: শ্ৰীমৎ স্বামী জ্ঞানানদা সৰস্বতী, অসম বঙ্গীয় সাৰস্বত মঠ, ১৯৮০। (তিন খণ্ড)। কলকাতা: হৈমবতী অনিৰ্বাণ ট্ৰাষ্ট।
18. চিঠিলেখা। প্ৰথম খণ্ড – ১৯৬৮, দ্বিতীয় খণ্ড – ১৯৬৯, শ্ৰীৰামপুৰ, হুগলি: ঋতম্ভৰা। তৃতীয় খণ্ড – ১৯৮০, কলকাতা: হৈমবতী অনিৰ্বাণ ট্ৰাষ্ট।
19. পাত্ৰম পুষ্পম। ১৯৮২। কলকাতা: হৈমবতী প্ৰকাশনী ট্ৰাষ্ট।
20. প্ৰশ্নোত্তৰী। ১৯৭৩। শ্ৰীৰামপুৰ, হুগলি: শ্ৰী ৰবীন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়। হালিশৰ: শ্ৰীমৎ স্বামী জ্ঞানানদা সৰস্বতী, অসম বঙ্গীয় সাৰস্বত মঠ, ২০০১ (বাংলা বছৰ ১৪০৮), ২য় সংস্কৰণ।
21. প্ৰবচন। খণ্ড ১ – ১৯৬২, খণ্ড ২ – ১৯৬৩, খণ্ড ৩ – ১৯৬৬, খণ্ড ১ – ১৯৬১, খণ্ড ৪ – ১৯৭৩। শ্ৰীৰামপুৰ, হুগলি: শ্ৰী ৰবীন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়। পাছত – হালিশৰ: শ্ৰীমৎ স্বামী জ্ঞানানদা সৰস্বতী, অসম বঙ্গীয় সাৰস্বত মঠ, ২০০২ (বাংলা বছৰ ১৪০৯)।
22. পুৰুৰভা (বাংলা)। ১৯৮৯ চনত প্ৰকাশিত।
23. সাহিত্য প্ৰসঙ্গ। ১৯৮০। কলকাতা: হৈমবতী প্ৰকাশনী ট্ৰাষ্ট
24. শিক্ষা। খণ্ড ১ - ১৯৬২, খণ্ড ২ - ১৯৭৪। অসম বঙ্গীয় সাৰস্বত মঠ।
25. স্নেহাশিস। খণ্ড ১ – ১৯৭১, খণ্ড ২ – ১৯৭১, খণ্ড ৩ – ১৯৭২। শ্ৰীৰামপুৰ, হুগলি: ঋতম্ভৰা।
26. উপনিষৎ প্ৰসঙ্গ – ঐতৰেয় উপনিষদৰ ভাষ্য। ১৯৬৯। বৰ্ধমান বিশ্ববিদ্যালয়।
27. উপনিষৎ প্ৰসঙ্গ – ঈশোপনিষদৰ ভাষ্য। ১৯৬৭। বৰ্ধমান বিশ্ববিদ্যালয়।
28. উপনিষৎ প্ৰসঙ্গ – কঠ উপনিষদৰ ভাষ্য। ২০০৯। কলকাতা:
29. উপনিষৎ প্ৰসঙ্গ – কৌষিতকী উপনিষদৰ ভাষ্য। ২০০৯। কলকাতা:
30. উপনিষৎ প্ৰসঙ্গ – কেনোপনিষদৰ ভাষ্য। ১৯৬৯। কলকাতা: হৈমবতী প্ৰকাশনী ট্ৰাষ্ট
31. উপনিষৎ প্ৰসঙ্গ – মাণ্ডুক্য উপনিষদৰ ভাষ্য। ২০০৯। কলকাতা:
32. উপনিষৎ প্ৰসঙ্গ – তৈত্তিৰীয় উপনিষদৰ ভাষ্য। ২০০৯। কলকাতা:
33. উত্তৰায়ণ। কলকাতা: শ্ৰীমতি ৰমা চৌধুৰী, হৈমবতী-অনিৰ্বাণ ট্ৰাষ্ট, ১৯৯৫।
34. বেদ মীমাংসা। খণ্ড ১ – ১৯৬১, খণ্ড ২ – ১৯৬৫, খণ্ড ৩ – ১৯৭০। ৰবীন্দ্ৰ পুৰস্কাৰ বিজয়ী। কলকাতা: চৰকাৰী সংস্কৃত কলেজ।
35. বেদান্ত জিজ্ঞাসা। শ্ৰীৰামপুৰ, হুগলি: শ্ৰী ৰবীন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়, ১৯৬৫ (বাংলা বছৰ ১৩৭২)।
36. যোগসামন্বয় প্ৰসঙ্গ। ১৯৬৭। কলকাতা: শ্ৰী অৰবিন্দ পাঠমন্দিৰ।