হান ফেই

হান ফেই (Han Fei) (আনুমানিক ২৮০-২৩৩ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব), যাক হান ফেইজি বুলিও জনা যায়, আছিল যুদ্ধৰত ৰাজ্যসমূহৰ যুগৰ (Warring States period) এজন অন্যতম চীনা দাৰ্শনিক আৰু ৰাজনীতিবিদ। তেওঁ চীনৰ লীগেলাজিম বা ধৰ্মশাস্ত্ৰবাদৰ (Legalism/Fajia) সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সংশ্লেষক আছিল। হান ৰাজ্যৰ এজন ৰাজকোঁৱৰ হিচাপে জন্মগ্ৰহণ কৰিও তেওঁ পৰম্পৰাগত কনফুচীয়বাদ ত্যাগ কৰিছিল আৰু তাৰ পৰিৱেৰ্তে ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ এক ব্যৱহাৰিক তথা পদ্ধতিগত দৰ্শন গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁৰ ৰাজনৈতিক প্ৰবন্ধসমূহ 'হান ফেইজি' নামৰ গ্ৰন্থখনত সংৰক্ষিত হৈ আছে। এই লিখনিয়ে ৰজা ইং ঝেঙক (যি পিছলৈ চীনৰ প্ৰথম সম্ৰাট কিন চি হুয়াং নামেৰে জনাজাত হয়) গভীৰভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল আৰু চীনক একত্ৰিত কৰি কিন বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ তাত্ত্বিক ভেটি প্ৰদান কৰিছিল।^১

দৰ্শন

হান ফেইৰ মূল দৰ্শনসমূহঅন্যান্য সমসাময়িক চিন্তাবিদসকলৰ দৰে হান ফেইয়ে এই কথা বিশ্বাস কৰা নাছিল যে এখন ৰাষ্ট্ৰ কেৱল নৈতিক গুণ বা ঐতিহাসিক পৰম্পৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চলিব লাগে। তেওঁ যুক্তি দিছিল যে মানুহৰ স্বভাৱ প্ৰকৃতিগতভাৱেই স্বাৰ্থপৰ আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ অৰ্থনৈতিক আৰু ভৌতিক পৰিস্থিতিৰ সৈতে সলনি হ’ব লাগে। ^২

তেওঁৰ ৰাজনৈতিক তত্ত্বই তিনিটা মূল উপাদানক একত্ৰিত কৰিছিল:

• ফা (法 - আইন): স্পষ্ট আৰু ৰাজহুৱাভাৱে প্ৰচাৰিত আইন, যি সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰ বাবে সমানে প্ৰযোজ্য। হান ফেইয়ে লিখিছিল, "আইনে কোনো অভিজাতক পক্ষপাতিত্ব নকৰে, আৰু শাস্তিৰ পৰা কোনো উচ্চ পদস্থ বিষয়াও সাৰি নাযায়।
• "চু (术 - পদ্ধতি/কৌশল): প্ৰশাসনিক কৌশল যাৰ সহায়ত ৰজাই আমোলাসকলক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ কামৰ মূল্যায়ন কৰে আৰু মন্ত্ৰীসকলক ক্ষমতা কাঢ়ি লোৱাত বাধা দিয়ে।
• চি (势 - ক্ষমতা/কৰ্তৃত্ব): ৰজাৰ পদবীটোৰ সৈতে জড়িত থকা বিশেষ ক্ষমতা। শাসন চলাবলৈ ৰজাৰ ব্যক্তিগত নৈতিকতাতকৈ এই পদবীৰ ক্ষমতাহে বেছি প্ৰয়োজনীয়।এই ব্যৱস্থাসমূহৰ জৰিয়তে হান ফেইয়ে এনে এখন ৰাষ্ট্ৰৰ কল্পনা কৰিছিল য’ত ৰজাই কেৱল দুটা মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰি (যাক তেওঁ ক্ষমতাৰ "দুটা হেণ্ডেল" বুলিছিল)—পুৰস্কাৰ আৰু শাস্তি—গোটেই প্ৰশাসন যন্ত্ৰটোক সুচাৰুৰূপে পৰিচালনা কৰিব পাৰে।^৩

জীৱন আৰু মৃত্যু

হান ফেইয়ে বিখ্যাত কনফুচীয় পণ্ডিত শুনজিৰ (Xunzi) অধীনত ৰাজনীতিৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁৰ সতীৰ্থ আছিল লি চি (Li Si)। হান ফেই অতি চোকা বুদ্ধিসম্পন্ন আছিল যদিও তেওঁৰ এটা ডাঙৰ সমস্যা আছিল—তেওঁ তোঁতোৱাই কথা কৈছিল। এই শাৰীৰিক দুৰ্বলতাৰ বাবে হান ৰাজ্যৰ ৰজাই তেওঁৰ ৰাজনৈতিক পৰামৰ্শসমূহক গুৰুত্ব দিয়া নাছিল।তাৰ পিছত তেওঁ "দা ফাইভ ভাৰমিন" (The Five Vermin) আদিৰ দৰে কেইবাটাও প্ৰভাৱশালী ৰাজনৈতিক প্ৰবন্ধ লিখে। যেতিয়া এই লেখাসমূহ প্ৰতিৱেশী শত্ৰু ৰাজ্য 'কিন'-ৰ ৰজা ইং ঝেঙৰ হাতত পৰে, তেওঁ হান ফেইৰ ধাৰণাসমূহৰ ইমান প্ৰশংসক হৈ পৰে যে হান ফেইক নিজৰ ৰাজ্যলৈ আনিবলৈ তেওঁ হান ৰাজ্যৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰে। অৱশেষত ২৩৩ খ্ৰীষ্টপূৰ্বত হান ফেই এজন কূটনীতিবিদ হিচাপে কিন ৰাজ্যত উপস্থিত হয়। কিন্তু তেওঁৰ পুৰণি সতীৰ্থ লি চিয়ে হান ফেইৰ বুদ্ধিমত্তাক লৈ ইৰ্ষা কৰিছিল আৰু তেওঁক ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহৰ মিছা গোচৰত ফান্দত পেলাই কাৰাগাৰত বন্দী কৰে। কাৰাগাৰতে হান ফেইক বিষপান কৰি আত্মহত্যা কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয়।উত্তৰাধিকাৰকিন বংশৰ কঠোৰ শাসনৰ বাবে পৰৱৰ্তী শতিকাবোৰত ধৰ্মশাস্ত্ৰবাদ বা লীগেলাজিমক সমালোচনা কৰা হৈছিল যদিও হান ফেইৰ ৰাজনৈতিক ধাৰণাসমূহ চীনা ইতিহাসত সদায় প্ৰভাৱশালী হৈ থাকিল। পৰৱৰ্তী সময়ৰ প্ৰায় প্ৰতিটো চীনা ৰাজবংশই বাহিৰত কনফুচীয় নৈতিকতা প্ৰদৰ্শন কৰিলেও, ভিতৰত হান ফেইৰ এই ব্যৱহাৰিক ৰাজনীতিৰ আৰ্হিয়েই ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ক্ষমতাৰ এনে নিৰ্দয় আৰু ব্যৱহাৰিক মূল্যায়নৰ বাবে আধুনিক ইতিহাসবিদসকলে প্ৰায়ে হান ফেইক চীনৰ নিকোলো মেকিয়াভেলি (Niccolò Machiavelli) বুলি অভিহিত কৰে।^৪

হান ফেইজি

প্ৰতিৱেশী ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে, কিন ৰাজ্যৰ চাং য়াং আৰু হান ৰাজ্যৰ চেন বুহাই-ৰ সৈতে জড়িত মতবাদসমূহ সাম্ৰাজ্যবাদী একত্ৰীকৰণৰ পূৰ্বেই পৰস্পৰ সংযোগ হ'লহেঁতেন। কিন ৰাজ্যৰ বাহিৰত চাং য়াঙৰ সৈতে জড়িত লিখনীসমূহৰ প্ৰথম সংৰক্ষিত উল্লেখ হ'ল হান ফেইজি; য’ত বুক অৱ লৰ্ড চাং গ্ৰন্থখন সম্ভৱতঃ যুদ্ধৰত ৰাজ্যসমূহৰ যুগৰ শেষৰ পিনে গুৱানজি-ৰ সৈতে বহুলভাৱে প্ৰচাৰিত হৈছিল।