উদয়গিৰি আৰু খণ্ডগিৰি গুহা

উদয়গিৰি আৰু খণ্ডগিৰি গুহা, যাক পূৰ্বতে কট্টকা গুম্ফা বা কটক গুহা বুলি কোৱা হৈছিল, ভাৰতৰ ওড়িশাৰ ভুবনেশ্বৰ চহৰৰ পৰা ৩ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে থকা প্ৰত্নতাত্ত্বিক, ঐতিহাসিক আৰু ধৰ্মীয় গুৰুত্বৰ আংশিকভাৱে প্ৰাকৃতিক আৰু আংশিকভাৱে কৃত্ৰিম গুহা। এই গুহাসমূহ হাতীগম্ফা শিলালিপিত কুমাৰী পাৰ্বত বুলি উল্লেখ কৰা উদয়গিৰি আৰু খণ্ডগিৰি নামৰ কাষৰীয়া দুটা পাহাৰত অৱস্থিত।^১ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ সময়ছোৱাত তেওঁলোকৰ কেইবাটাও মিহি আৰু অলংকৃতভাৱে খোদিত গুহা আছে।^২৩ ৰজা খৰাভেলাৰ ৰাজত্বকালত জৈন সন্ন্যাসীসকলৰ বাবে আৱাসিক ব্লক হিচাপে গুহা খোদিত কৰা হৈছিল।^৪ উদয়গিৰিৰ অৰ্থ হৈছে "সূৰ্য্য উদয় পাহাৰ" আৰু ইয়াত ১৮টা গুহা আছে আনহাতে খাণ্ডাগিৰিত ১৫টা গুহা আছে।^৫

শিলালিপিত লেনা বুলি কোৱা উদয়গিৰি আৰু খণ্ডগিৰিৰ গুহাবোৰ বেছিভাগেই খৰাভেলাৰ দিনত জৈন তপস্বীৰ বাসস্থানৰ বাবে উলিয়াই অনা হৈছিল। এই গোটৰ আটাইতকৈ গুৰুত্ব আছিল উদয়গিৰিৰ ৰানিগুম্ফা যিটো দুমহলীয়া মঠ। আন আন গুৰুত্বপূৰ্ণ গুহাসমূহৰ ভিতৰত হাতী গুম্ফা, অনন্ত গুম্ফা, গণেশ গুম্ফা, জয়া বিজয়া গুম্ফা, মানচাপুৰী গুম্ফা, বাঘা/ব্যঘ্ৰা/ব্যঘ্ৰ গুম্ফা আৰু সৰ্পা গুম্ফা।^৬

ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে (ASI) তালিকাভুক্ত কৰিছে যে উদয়গিৰি আৰু খণ্ডগিৰি গুহা ভাৰতীয় ঐতিহ্যৰ তালিকাত আছে।^৩

উদয়গিৰি আৰু খণ্ডগিৰি গুহাক এ এছ আইয়ে আদৰ্শ স্মাৰক স্মৃতিসৌধৰ ভিতৰত অন্যতম হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰিছে।^৭

গুহাবোৰৰ গণনা

বি এম বৰুৱাই হাতী গুম্ফা শিলালিপিৰ ১৪ নং শাৰীৰ পঠনৰ ভিত্তিত ঘোষণা কৰিছিল যে কুমাৰী পাহাৰত (উদয়গিৰি) খৰাবেলা আদিয়ে মুঠ ১১৭টা গুহা খনন কৰিছিল। মাৰ্শ্বলে দুয়োটা পাহাৰতে ৩৫টাতকৈও অধিক গুহা গণনা কৰিছে, আনহাতে এম.এম. গাংগুলীয়ে মাত্ৰ ২৭টা গুহাহে গণনা কৰিছে।^৮

উদয়গিৰিত বৰ্তমানৰ গুহাৰ সংখ্যা ১৮টা, আনহাতে খণ্ডগিৰিত ১৫টা।^৯ বৰ্তমানৰ গুহাসমূহৰ স্থানীয় নামসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হৈছে, ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ গণনা অনুসৰি সংখ্যাযুক্ত।

বিখ্যাত গুহাবোৰ

উদয়গিৰিত হাতী গুম্ফা (১৪ নং গুহা) আৰু গণেশ গুম্ফা (১০ নং গুহা) ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভাস্কৰ্য্য আৰু ৰিলিফৰ বাবে বিশেষভাৱে পৰিচিত। ৰানিংকা না'আৰা (কুইনছ পেলেচ গুহা, গুহা ১)ও এটা বিস্তৃতভাৱে খোদিত গুহা আৰু ভাস্কৰ্য্যৰ ফ্ৰিজেৰে বিশৃংখলভাৱে সজাই তোলা হৈছে।^১০ খণ্ডগিৰিৰ শিখৰৰ পৰা ভুৱনেশ্বৰৰ ওপৰেৰে উভতি যোৱাৰ সুন্দৰ দৃশ্য দেখা যায়। অনন্ত গুহাত (গুহা ৩) ফুল কঢ়িয়াই অনা মহিলা, হাতী, খেলুৱৈ আৰু হাঁহৰ খোদিত মূৰ্তি দেখুওৱা হৈছে।^১১

উদয়গিৰি গুহা

ভুৱনেশ্বৰৰ পৰা দৰ্শনাৰ্থী আহিলে সোঁফালে উদয়াগিৰি পাহাৰ। খাণ্ডাগিৰিৰ তুলনাত উদয়াগিৰিত অধিক ধুনীয়া আৰু উন্নত ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা গুহাৰ মন্দিৰ আছে। উদয়াগিৰিত ১৮টা গুহা আছে:^১২

১) ৰাণী গুম্ফা "ৰাণীৰ গুহা" উদয়াগিৰি আৰু খাণ্ডাগিৰি গুহাৰ ভিতৰত ৰাণী গুম্ফা হৈছে আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু জনপ্ৰিয় গুহা।^১৩ ৰাণী শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "ৰাণী"।^১৪ যদিও ই কোনো স্থাপত্যৰ আশ্চৰ্য্য নহয়, তথাপিও ইয়াত কিছুমান প্ৰাচীন সুন্দৰ ভাস্কৰ্য্য আছে।

এই গুহাটো দুমহলীয়া। প্ৰতিটো মহলাত তিনিটা ডেউকা থাকে আৰু তিনিওটা ডেউকাৰ মাজত কেন্দ্ৰীয় ডেউকাটো ডাঙৰ। তলৰ মহলাত মাজৰ ডেউকাত সাতটা প্ৰৱেশদ্বাৰ থকাৰ বিপৰীতে ওপৰৰ মহলাত নটা স্তম্ভ আছে। কেন্দ্ৰীয় শাখাৰ ওপৰৰ অংশত এজন ৰজাৰ বিজয় যাত্ৰাৰ চিত্ৰ অংকন কৰা ৰিলিফ ছবি আছে। বহুতো কোষত দ্বাৰ পালাৰ প্ৰতিমূৰ্তি খোদিত কৰা হৈছে;^১৫ ইয়াৰে কিছুমানৰ অৱনতি ঘটিছে। ২) বজাঘৰা গুম্ফা বজাঘৰা গুম্ফা অতি সহজ আৰু সৰু। ইয়াত শিলৰ বিচনা আৰু আঠুৱা আছে আৰু ইয়াক প্ৰাচীন কালত জৈন সন্ন্যাসীৰ বাসস্থান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সাধাৰণ আয়তাকাৰ আকৃতিৰ স্তম্ভবোৰৰ বাহিৰে এই গুহাটোত আন কোনো ভাস্কৰ্য্য নাই। ৩) ছোটা হাতী গুম্ফা ছোটা হাতী গুম্ফা আকাৰত সৰু। ইয়াৰ সন্মুখত ছটা সৰু সৰু হাতীৰ মূৰ্তি আৰু এটা ৰক্ষক মূৰ্তি আছে।^১৬ ৪) অলকাপুৰী গুম্ফা৫) জয় বিজয় গুম্ফা৬) পনাছা গুম্ফা৭) ঠাকুৰানী গুম্ফা৮) পাতালপুৰী গুম্ফা৯) মনকাপুৰী আৰু স্বৰ্গপুৰী গুম্ফা১০) গণেশ গুম্ফা১১) জম্বেশ্বৰ গুম্ফা১২) ব্যাঘ্ৰ গুম্ফা১৩) সৰ্পা গুম্ফা১৪) হাতী গুম্ফা১৫) ধনঘৰা গুম্ফা ধনঘৰা গুম্ফা এটা সৰু গুহা যাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰত দুটা বহল খুঁটা আৰু দ্বাৰা পালাৰ ভাস্কৰ্য্য খোদিত কৰা হৈছে। ১৬) হৰিদাস গুম্ফা হৰিদাস গুম্ফা এটা সৰু গুহা, তিনিটা প্ৰৱেশদ্বাৰ আৰু সন্মুখৰ ফালে এটা বাৰাণ্ডা।^১৭ ইয়াত এটা শিলালিপি পোৱা গৈছে। ১৭) জগন্নাথ গুম্ফা জগন্নাথ গুম্ফা হৈছে তিনিটাকৈ প্ৰৱেশদ্বাৰ থকা মোটামুটিকৈ কাটি লোৱা গুহা। ১৮) ৰছুই গুম্ফা ৰছুই গুম্ফা অস্বাভাৱিকভাৱে অতি সৰু গুহা।

শিলালিপি

হাথীগুম্ফা শিলালিপি

মূল প্ৰবন্ধ: হাথীগুম্ফা শিলালিপি

হাথীগুম্ফা শিলালিপিৰ আৰম্ভণিতে জৈন ধৰ্মত অৰিহন্ত আৰু সিদ্ধসকলক পূজা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা শুভ জৈন নমোকাৰ মন্ত্ৰৰ এটা সংস্কৰণ।

হাথীগুম্ফা গুহা ("হাতী গুহা")ত ভাৰতৰ কলিংগৰ ৰজা খাৰভেলাই খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাত লিখা হাথীগুম্ফা শিলালিপি আছে।^১৮

খণ্ডগিৰি গুহা

ভুৱনেশ্বৰৰ পৰা এই অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰিলে খণ্ডগিৰি পাহাৰ বাওঁফালে পৰে। খণ্ডগিৰিত ১৫টা গুহা আছে।^১২ সোমবংশ বংশৰ উদ্দ্যোতাকেশৰী (Uddyotakeshari) ৰাজত্বকালত এই গুহাসমূহ সংস্কাৰ কৰা হৈছিল।^১৯ ১) টটোৱা গুম্ফা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ তোৰণৰ ওপৰত কপৌবোৰ খোদিত কৰা হৈছে আৰু সেয়েহে ইয়াক টটোৱা গুম্ফা বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ দুটা দ্বাৰপাল মূৰ্তিও আছে। গুহাৰ ভিতৰত কালাছাৰ সৈতে ফ্ৰিজ, ৰেলিং,তোৰণ আৰু কলহ আদিৰ ভাস্কৰ্য্য আছে।^২০

২) টটোৱা গুম্ফা গুহাটো নায়িকা, গন্ধ্ৰ্ব, বিভিন্ন প্ৰাণী আৰু চৰাই, চৈত্য তোৰণ, পিলাষ্টাৰ ডিজাইন, ৰাফ্টাৰ আৰু গুম্ফাযুক্ত চালৰ দৰে ভাস্কৰ্য্যৰ ফ্ৰিজেৰে সজাই তোলা হৈছে।^২১

৩) অনন্ত গুম্ফা গুহাটোত মহিলা, হাতী, হাঁহ আদিৰ ভাস্কৰ্য্য আছে।^২২

৪) টেণ্টুলি গুম্ফা ই এটা সৰু শিল কাটি লোৱা কোঠা, মাত্ৰ এটা স্তম্ভ।

৫) খাণ্ডাগিৰি গুম্ফা ই মোটামুটিকৈ কাটি লোৱা কোঠা আৰু ইয়াৰ দুমহলীয়া।

৬) ধ্যান গুম্ফা ই মোটামুটিকৈ কাটি লোৱা কোষ।

৭) নৱমুনি গুম্ফা নৱমুনি গুম্ফা হৈছে নজন জৈন তীৰ্থংকৰ আৰু সাসনা দেৱীৰ ভাস্কৰ্য্যৰে মোটামুটিকৈ কটা কোঠা। এই ভাস্কৰ্য্যসমূহ একাদশ শতিকাত সোমবমশী বংশই গুহাসমূহত সংযোজন কৰিছিল।^২৩২৪

৮) বৰাভুজী গুম্ফা তিনিওফালে কোষৰ বেৰত মুঠতে পঁচিশটা তীৰ্থংকৰৰ মূৰ্তি আছে,^২৫ পাৰ্শ্বনাথ দুবাৰকৈ পুনৰাবৃত্তি কৰা হৈছে।

৯) ত্ৰিশুলা গুম্ফা ইয়াত কায়োৎসৰ্গ ভংগীমাত ঋষভা দেৱৰ তিনিটা ভাস্কৰ্য্য পোৱা যায়।[38] এই ভাস্কৰ্য্যসমূহৰ উপৰিও ২৪ টা জৈন তীৰ্থংকৰৰ মূৰ্তিও আছে, যিবোৰ কিছু ৰুক্ষ যেন লাগে।^২৬

১০) অম্বিকা গুম্ফা ইয়াত শাসক দেৱী আমৰাৰ সৈতে তিনিটা ৰিলিফ ভাস্কৰ্য্য, দুটা ঋষভানাথৰ আৰু এটা নেমিনাথৰ।^২৭২৮

১১) লালতেন্দু কেশৰী গুম্ফা ১ নং কোষত ঋষভানাথৰ দুটা মূৰ্তি আৰু পাৰ্শ্বনাথৰ তিনিটা মূৰ্তি আৰু ২ নং কোষত পাৰ্শ্বনাথৰ দুটা মূৰ্তি আৰু ঋষভানাথৰ এটা মূৰ্তি আছে। এই ভাস্কৰ্য্যসমূহ একাদশ শতিকাত সোমবংশী বংশই গুহাসমূহত সংযোজন কৰিছিল।^২৯৩০

১২, ১৩, আৰু ১৫ নং গুহাবোৰৰ নাম উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। ১৪ নং গুহাটো অতি সহজ আৰু ইয়াক একাদশী গুম্ফা বুলি কোৱা হয়।^৩১