সুগৌলী সন্ধি

সুগৌলী সন্ধি ১৮১৪–১৬ চনৰ এংলো-নেপালী যুদ্ধৰ পিছত ১৮১৬ চনৰ ৪ মাৰ্চত বৃটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু গুৰু গজৰাজ মিশ্ৰৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হয়।^১২

পটভূমি

পৃথ্বী নাৰায়ণ শ্বাহৰ অধীনত নেপালৰ একত্ৰীকৰণৰ পিছত নেপালে নিজৰ ভূখণ্ড সম্প্ৰসাৰণৰ চেষ্টা কৰে, পূবে ছিক্কিমৰ বহু অংশ আৰু পশ্চিমে গণ্ডাকি আৰু কৰ্ণালী নদীৰ অৱবাহিকা, আৰু উত্তৰাখণ্ড গড়ৱাল আৰু কুমাওন অঞ্চল দখল কৰে। ইয়াৰ ফলত দিল্লী আৰু কলিকতাৰ মাজৰ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ সমতল অঞ্চল প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্ৰিটিছৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়। ১৮১৪ চনৰ পৰা ১৮১৬ চনলৈকে এংলো-নেপালী যুদ্ধ নামেৰে জনাজাত ধাৰাবাহিক অভিযান সংঘটিত হয়।১৮১৫ চনত ব্ৰিটিছ জেনেৰেল ডেভিদ অচটাৰলনিয়ে গড়ৱাল আৰু কুমাওনৰ পৰা নেপালীসকলক কালি নদী পাৰ কৰি খেদি পঠিয়াইছিল।^৩: তেওঁলোকৰ ১২ বছৰীয়া দখলৰ অন্ত পেলাইছিল, যিটো ইয়াৰ নিষ্ঠুৰতা আৰু দমনৰ বাবে স্মৰণ কৰা হৈছিল। ^৪৫

অক্টেৰলনিয়ে নেপালীসকলক শান্তিৰ চৰ্ত আগবঢ়ায়, এজন ব্ৰিটিছ ৰেচিডেণ্টক তেওঁৰ সাৰ্বভৌম হিচাপে আৰু নেপালৰ ভূখণ্ডৰ সীমা নিৰ্ধাৰণৰ দাবী জনায়, যিটো মোটামুটিভাৱে ইয়াৰ বৰ্তমানৰ সীমান্তৰ সৈতে মিল খায়। নেপালীসকলে এই চৰ্তসমূহ মানি ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰাৰ ফলত পিছৰ বছৰত কাঠমাণ্ডু উপত্যকাক লক্ষ্য কৰি আন এক অভিযান আৰম্ভ হয়, তাৰ পিছত নেপালীসকলে আত্মসমৰ্পণ কৰে। ^৬৭

চৰ্তাৱলী

ইতিহাসবিদ জন ৱেলপ্টনে লিখিছে:

১৮১৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত বিহাৰৰ সগৌলিত এখন সাধাৰণ চুক্তিৰ আলোচনা কৰা হয়।ইয়াৰ অধীনত নেপালে নিজৰ বৰ্তমানৰ সীমান্তৰ পশ্চিম আৰু পূব দিশৰ সকলো ভূখণ্ড এৰি দিব লাগিছিল, সমগ্ৰ তৰাই ত্যাগ কৰিব লাগিছিল আৰু কাঠমাণ্ডুত এজন স্থায়ী ব্ৰিটিছ প্ৰতিনিধি (বা ‘আৱাসী’) গ্ৰহণ কৰিব লাগিছিল। নেপাল চৰকাৰে প্ৰথমতে এই চৰ্তসমূহ নাকচ কৰিছিল যদিও ১৮১৬ চনৰ মাৰ্চ মাহত ৰাজধানীৰ পৰা মাত্ৰ ত্ৰিশ মাইল দূৰৈৰ মাকৱানপুৰ উপত্যকা অচটাৰলনীয়ে দখল কৰাৰ পিছত এই চৰ্তসমূহত সন্মতি দিছিল। ^৮

ভৌগোলিক প্ৰসংগ

নেপালৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চললৈ নিমখৰ ব্যৱসায়ৰ পথ আছিল যিটো শতিকাজুৰি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কাঠমাণ্ডু উপত্যকাৰ অৰ্থনৈতিক মংগলৰ বাবে এইটো আছিল অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। যিহেতু ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতীয় বাণিজ্যিক পথৰ পৰা লাভৱান হৈছিল, সেয়েহে নেপালৰ বাণিজ্যিক পথৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ লাভ কৰাটো তেওঁলোকৰ বাবে সুবিধাজনক আছিল।

নেপাল আছিল তুলনামূলকভাৱে নতুনকৈ গঠিত দেশ যাৰ সুপ্ৰতিষ্ঠিত সীমা নাছিল যিয়ে নিজৰ সীমাৰ ভিতৰত আইন বলবৎ কৰিছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা হতাশ হৈ আৰু বাণিজ্যিক পথৰ আকাংক্ষা কৰি ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে নেপালৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰে যিটো ১৮১৪ চনৰ পৰা ১৮১৬ চনলৈকে এংলো-নেপাল যুদ্ধ বুলি জনা যায়।^৯ নেপালৰ সুবিধা আছিল ইয়াৰ অতি সন্মানীয় সেনাবাহিনী, যাক গোৰ্খা বুলি কোৱা হয়, যিসকলো কোম্পানীটোৰ বাবে আগ্ৰহৰ বিষয় আছিল। সৰু আৰু কম উন্নত দেশ হিচাপে নেপালে অৱশেষত যুদ্ধত হাৰ মানি চুগৌলি সন্ধিৰ চৰ্ত অনুসৰি যুদ্ধবিৰতিৰ বাবে সন্মত হয়।^১০

সন্ধি স্বাক্ষৰ কৰাৰ কাৰণ

ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ তিনিটা মূল লক্ষ্য আছিল নেপালৰ ভয়ংকৰ সেনাবাহিনীক নিয়োগ কৰা, নেপালৰ আদালতত আৰক্ষীৰ উপস্থিতি স্থাপন কৰা আৰু তিব্বতলৈ যোৱা বাণিজ্যিক পথসমূহত প্ৰৱেশ কৰা।^১১ স্বাভাৱিকতে এই সন্ধিত স্বাক্ষৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত নেপালৰ আদালতে সম্পূৰ্ণৰূপে মানি লোৱা নাছিল আৰু ইয়াৰ ফলত যথেষ্ট বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হৈছিল। সেই সময়ত নেপালৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ভীমসেন থাপাই "অনুভৱ কৰিছিল যে বাহিৰৰ হস্তক্ষেপৰ পৰা নেপালৰ অবিৰত স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰাৰ সৰ্বোত্তম উপায় হ'ল গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ মৌলিক ইচ্ছা, অৰ্থাৎ নিৰাপদ আৰু সমস্যামুক্ত সীমান্ত পূৰণ কৰা।" নেপালৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু আভ্যন্তৰীণ নিৰাপত্তাৰ উলংঘা কম কৰাৰ প্ৰয়াসত এই সন্ধি স্বাক্ষৰ কৰা হয়।^১২ ব্ৰিটিছৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা দেশৰ কিছু অংশ ব্ৰিটিছৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰখাৰ খৰচৰ তুলনাত নেপালক উপনিবেশিকৰণৰ খৰচ অসাধ্য আছিল।

সন্ধিৰ প্ৰভাৱ

এই সন্ধিত নিৰ্ধাৰিত আছিল যে নেপাল চৰকাৰত বাহিৰৰ কোনো হস্তক্ষেপ নহ’ব আৰু নেপালৰ আদালতত একমাত্ৰ ব্ৰিটিছ ৰেচিডেণ্টৰ উপস্থিতিৰ বাহিৰে জাতীয় কাম-কাজ অস্পৃশ্য হৈ থাকিব। নেপালৰ অবিৰত সাৰ্বভৌম স্বাধীনতাৰ সুবিধাৰ উপৰিও ই দুয়োখন চৰকাৰৰ মাজত মিত্ৰতাও স্থাপন কৰিছিল। ^১৩

১৮৬০ চনৰ সীমা সন্ধি

১৮৫৭ চনৰ ভাৰতীয় বিদ্ৰোহৰ সময়ত ইংৰাজৰ সমৰ্থনত গোৰ্খা সৈন্যৰ এটা দল যুদ্ধলৈ পঠিওৱা হয় আৰু ইয়াৰ সফলতাত অৰিহণা যোগোৱা হয়, যাৰ ফলত কূটনীতিৰ অধিক মিলাপ্ৰীতিৰ ৰূপ গঢ় লৈ উঠে যাৰ ফলত শেষত চুগৌলি সন্ধি পুনৰীক্ষণ কৰা হয়, যিটো নেপালৰ স্বাধীনতা আৰু ভূখণ্ডৰ অখণ্ডতাৰ সপক্ষে অধিক ইতিবাচক আছিল। ইয়াক ১৮৬০ চনৰ সীমা সন্ধি বুলি কোৱা হ’ব। ^১৪

চলি থকা বিবাদ

ভাৰত-নেপাল সীমান্তৰ সীমা বিবাদৰ ভিতৰত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য বিবাদ হৈছে সুস্তা আৰু কালাপানী অঞ্চল। এই অঞ্চল দুটাই ভাৰত-নেপাল সীমান্তৰ প্ৰায় ৪০ কিলোমিটাৰ সামৰি লৈছে। ^১৫

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Atkinson, Edwin Thomas. (1981). The Himalayan Gazetteer, Volume 2, Part 2. Cosmo Publications
• Atkinson, Edwin Thomas. (1981). The Himalayan Gazetteer, Volume 3, Part 2. Cosmo Publications
• Chatterjee, Bishwa B. (January 1976). The Bhotias of Uttarakhand. India International Centre Quarterly. পৃ. 3–16
• Cowan, Sam. (2015). The Indian checkposts, Lipu Lekh, and Kalapani. School of Oriental and African Studies
• Dhungel, Dwarika Nath; Pun, Santa Bahadur. (2014). Nepal-India Relations: Territorial/Border Issue with Specific Reference to Mahakali River. FPRC Journal. Foreign Policy Research Centre
• Manandhar, Mangal Siddhi; Koirala, Hriday Lal. (June 2001). Nepal-India Boundary Issue: River Kali as International Boundary. Tribhuvan University Journal
• Rose, Leo E. (1971). Nepal – Strategy for Survival. University of California Press. ISBN 978-0-520-01643-9
• Rose, Leo E. (January–February 1999). Nepal and Bhutan in 1998: Two Himalayan Kingdoms. Asian Survey. পৃ. 155–162
• Schrader, Heiko. (1988). Trading Patterns in the Nepal Himalayas. Bow Historical Books. ISBN 978-3-88156-405-2
• Shrestha, Buddhi N. (2013). International Boundary Making. International Federation of Surveyors. পৃ. 149–182. ISBN 978-87-92853-08-0
• Upadhya, Sanjay. (2012). Nepal and the Geo-Strategic Rivalry between China and India. Routledge. ISBN 978-1-136-33550-1
• Walton. (1911). Almora: A Gazetteer. District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh. Government Press, United Provinces
• Whelpton, John. (2005). A History of Nepal. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80470-7

বাহ্যিক সংযোগ

• Treaty Text and Related Documents
• Indian-Nepalese Border