সান্ধ্য ভাষা

সান্ধ্য ভাষা বা সন্ধ্যাভাষা বা গোপন ভাষা হৈছে সংস্কৃত শব্দ (,, )ৰ অনুবাদ, যাৰ আধুনিক ভাৰতীয় সমতুল্য বঙালী ভাষা, ওড়িয়া ভাষা, অসমীয়া (দ্ব্যৰ্থতা দূৰীকৰণ পৃষ্ঠা), মৈথিলী ভাষা, হিন্দী ভাষা, নেপালী ভাষা, ব্ৰজাৱলী ভাষা আৰু খোড়িবোলী আদিতো আছে।

ৰ’ডাৰিক বাকনেল আৰু মাৰ্টিন ষ্টুৱাৰ্ট-ফক্সয়ে ১৯৮৬ চনত প্ৰকাশ কৰা The Twilight Language: Explorations in Buddhist Meditation and Symbolism গ্ৰন্থত "সন্ধ্যাভাষা"ৰ প্ৰচাৰ কৰিছিল। এই ধাৰণামতে, সন্ধ্যাভাষা হৈছে এটা ভাষা আৰু যোগাযোগ প্ৰণালী, যি তান্ত্ৰিক পৰম্পৰা, বজ্ৰযান বৌদ্ধধৰ্ম আৰু হিন্দুধৰ্মৰ সৈতে জড়িত। ইয়াত দৃশ্যমান, মৌখিক আৰু অ-মৌখিক যোগাযোগো অন্তৰ্ভুক্ত। তান্ত্ৰিক গ্ৰন্থসমূহ সচৰাচৰ সন্ধ্যাভাষাৰ ৰূপত লিখা হয়, যি অনভিজ্ঞ পাঠকৰ বাবে দুৰ্বোধ্য। এই গোপন পৰম্পৰাৰ অংশ হিচাপে, অভিজ্ঞ পথ-প্ৰদৰ্শকৰ অবিহনে গ্ৰন্থসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি; সন্ধ্যাভাষাৰ ব্যৱহাৰে অনভিজ্ঞসকলে সহজে এই জ্ঞান লাভ কৰিব নোৱাৰে।

"সন্ধ্যাভাষা" শব্দবন্ধটো পিছত জুডিথ ছিমাৰ-ব্ৰাউন আদি পশ্চিমৰ বহু লেখকে গ্ৰহণ কৰিছে।^১

অৰ্থ

মিৰচিয়া এলিয়াডে (১৯৭০)ৰ মতে, ১৯১৬ চনত হৰপ্ৰসাদ শাস্ত্ৰীয়ে ইয়াক আলো-আঁধাৰি ভাষা (Twilight language) বুলি অনুবাদৰ প্ৰস্তাৱ কৰিছিল। কিন্তু ১৯২৮ চনত বিদ্যুশেখৰ শাস্ত্ৰীয়ে এই অনুবাদক অস্বীকাৰ কৰি কৈছিল যে এই শব্দটো sandhāyaৰ সংক্ষেপিত ৰূপৰপৰা উদ্ভূত, যাৰ অৰ্থ "উদ্দেশ্য", "মনস্থ" বা "সম্পৰ্কত।" এলিয়াডে উপসংহাৰ কৰিছিল: "সেইবাবে ইয়াত 'সন্ধ্যা ভাষা'ৰ কোনো উল্লেখ নাই।" ^২ তেওঁ কল্পনা কৰিছিল যে লেখকে মূল sandhāক পৰিচিত sandhyā ("সন্ধ্যা") বুলি ভুলেৰে পঢ়িছিল। এলিয়াডে এই শব্দৰ অৰ্থ "উদ্দেশ্যমূলক ভাষা" বুলি উল্লেখ কৰে। ষ্টালৰ মতে, "sandhā মানে গুপ্ত অৰ্থ, যি পৃষ্ঠতলৰ অৰ্থৰ বিপৰীতে", আৰু তেওঁ sandhābhāsāক "গোপন ভাষা" বুলি অনুবাদ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে।^৩

তথাপি, পশ্চিমৰ বহু লেখকে "Twilight language" শব্দবন্ধ ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, জুডিথ ছিমাৰ-ব্ৰাউনৰ মতে:

সচৰাচৰ কৈ থকা ধৰণে, তান্ত্ৰিক গ্ৰন্থসমূহ "সন্ধ্যাভাষা"ত লিখা হয় (sandha-bhasa, gongpay-kay), যি বজ্ৰতন্ত্ৰত "গোপন ভাষা, যি হৈছে যোগিনীসকলৰ মহা প্ৰচলন, যাক শ্ৰাৱকসকল আৰু আনসকলে সমাধান কৰিব নোৱাৰে" বুলি কৈছে। ইয়াৰ অৰ্থ বৌদ্ধ তান্ত্ৰিক গ্ৰন্থসমূহ অনুমোদিত বজ্ৰযান শিক্ষকসকলৰ মৌখিক টীকাৰ অবিহনে বুজিব নোৱাৰি।^৪

ব্যৱহাৰ

বজ্ৰযান পৰম্পৰাত

বাকনেল আৰু ষ্টুৱাৰ্ট-ফক্সৰ মতে:

বজ্ৰযান পৰম্পৰাত, যি এতিয়া মূলতঃ তিব্বতি সম্প্ৰদায়ত সংৰক্ষিত, কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা গোপন প্ৰতীকী ভাষাৰ ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হয়, যাক, "Twilight Language" বুলি জনা যায়। মুদ্ৰা, মন্ত্ৰ, মণ্ডল আৰু চক্ৰ, সেই ৰহস্যমজ় চিহ্ন আৰু আখ্যানসমূহ—এইবোৰেই সন্ধ্যাভাষাৰ উদাহৰণ। [...]^৫

সংখ্যা, সংখ্যাবিজ্ঞান আৰু সংখ্যাৰ আধ্যাত্মিকতা সন্ধ্যাভাষাৰ মুখ্য উপাদান। বিশেষকৈ ৩, ৫ আৰু ৯ সংখ্যা বেছি প্ৰচলিত। বাকনেল আৰু ষ্টুৱাৰ্ট-ফক্সৰ মতে:

তন্ত্ৰত দিয়া পাঁচমুখী বিভাগীকৰণ অতি বিস্তৃত, প্ৰায় সকলো ধৰণৰ বিষয়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ইয়াত খ্যাত "পাঁচ ম" (মাছ, মাংস, মদ, মুদ্ৰা, মৈথুন) আৰু পাঁচ "শৰীৰৰ ৰস" (পায়খানা, প্ৰস্ৰাৱ, ৰক্ত, শুক্ৰ, মাংস) অন্তৰ্ভুক্ত। লগতে আছে দৰ্শনিক উপাদানৰ পাঁচবিধি, যেনে পাঁচ স্কন্ধ, চাৰিটা কায় (বুদ্ধ-দেহ) আৰু প্ৰজ্ঞা, উপায়, বোধিচিত্তৰ ত্ৰয়ী। উদাহৰণস্বৰূপে, প্ৰজ্ঞা, উপায় আৰু বোধিচিত্তক মহিলা/পুৰুষ/সংযোগ, অমিতাভ, অক্ষোভ্য, ৱৈৰোচন আদিৰ সৈতে সাদৃশ্য দিয়া হৈছে।^৬
— The Twilight Language

পালি ক্যাননত

যদিও সন্ধ্যাভাষা মূলতঃ গুপ্ত পৰম্পৰাৰ বৈশিষ্ট্য, বাকনেল আৰু ষ্টুৱাৰ্ট-ফক্সে থাই ভিক্ষু বুদ্ধদাসৰ উল্লেখ কৰিছে, যিয়ে বহু বক্তৃতা আৰু প্ৰকাশনাত পালি ক্যাননত প্ৰতীকী ভাষাৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰিছিল।^৭

সোনপুৰ সাহিত্যত

সোনপুৰ, ওড়িশা আৰু ইয়াৰ সাহিত্য চৰ্যাপদ, মৎস্যেন্দ্ৰনাথ, দাৰীপদ আৰু অন্য নাথসকলৰদ্বাৰা সমৃদ্ধ হৈছিল:

সোনপুৰৰ সাহিত্যৰ বিকাশ চৰ্যাপদৰ পৰা, নাথপন্থীৰ মৎস্যেন্দ্ৰনাথ আৰু দাৰীপদৰপৰা অনুসৰণ কৰিব পাৰি। তেওঁলোকে সন্ধ্যাভাষা নামৰ গুপ্ত কবিতা ৰচনা কৰিছিল। তেওঁলোকৰ ব্যৱহৃত স্থানীয় বাগধাৰা এতিয়াও এই অঞ্চলত চলন্ত।^৮

উৎস

উদ্ধৃত গ্ৰন্থসমূহ

• Bucknell, Roderick; Stuart-Fox, Martin. (1986). The Twilight Language: Explorations in Buddhist Meditation and Symbolism. Curzon Press. ISBN 0-312-82540-4
• Eliade, Mircea. (1970). Yoga: Immortality and Freedom. Bollingen Series, Vol. LVI. Princeton University Press. ISBN 0691017646
• Nayak, Pabitra Mohan. (2006). The Literary Heritage of Sonepur. Orissa Review. পৃ. 72–79
• Simmer-Brown, Judith. (2002). Dakini's Warm Breath: The Feminine Principle in Tibetan Buddhism. Shambhala Publications. ISBN 978-1-57062-920-4
• Staal, Frits. (September 1975). The Concept of Metalanguage and its Indian Background. Journal of Indian Philosophy. পৃ. 315–335

অধিক পঢ়ক

• Bharati, A. (1961). Intentional Language in the Tantras. Journal of the American Oriental Society. পৃ. 261–270
• Broido, Michael M. (1985). Intention and Suggestion in the Abhidharmakosa: Sandhabhasa revisited. Journal of Indian Philosophy. পৃ. 327–381
• Bucknell, Roderick; Stuart-Fox, Martin. (April 1989). Response to Lou Nordstrom's Review of The Twilight Language: Explorations in Buddhist Meditation and Symbolism. Philosophy East and West. পৃ. 191–196
• Elder, George R. (February 1976). Problems of Language in Buddhist Tantra. History of Religions. পৃ. 231–250
• Nordstrom, Lou. (January 1989). The Twilight Language: Explorations in Buddhist Meditation and Symbolism by Roderick S. Bucknell; Martin Stuart-Fox. Philosophy East and West. পৃ. 104–106
• Snellgrove, D. L. (1964). The Hevajra Tantra: A Critical Study. Oxford University Press
• Walker, Benjamin. (1968). The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism. Frederick A. Praeger
• Wayman, Alex. (1962). Female Energy and Symbolism in the Buddhist Tantras. University of Chicago