শ্বাহ (Shāh) শব্দটো হৈছে পাৰ্চী ভাষাত 'ৰজা' অৰ্থাৎ ৰাজকীয় উপাধি।১ যদিও ইৰানৰ ৰজাসকলৰ সৈতে প্ৰধানকৈ জড়িত আছিল, তথাপি ইয়াক অট্টোমান সাম্ৰাজ্য, বুখাৰাৰ খানাট আৰু বুখাৰা আমীৰাট, মোগল সাম্ৰাজ্য, বংগৰ চুলতান আৰু বিভিন্ন আফগান বংশৰ লগতে গোৰ্খাসকলৰ মাজতো বহুতো পাৰ্চী প্ৰভাৱশালী সমাজৰ নেতাক সম্বোধন কৰিবলৈও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ২ বিশেষকৈ ইৰাণৰ ইতিহাসৰ প্ৰেক্ষাপটত প্ৰতিজন ৰাজত্ব কৰা ৰজাক কেৱল ৰাজত্ব কৰা বংশ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বী হিচাপেই নহয়, মূল পাৰ্চী সাম্ৰাজ্যৰপৰা আৰম্ভ হোৱা ৰাজকীয় পৰম্পৰাৰ দীঘলীয়া শাৰীৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপেও দেখা গৈছিল। ইয়াৰ বাবে আচেমেনী বংশৰ সময়ৰপৰাই তেওঁলোকক অধিক সন্মানীয় ‘শ্বাহানশ্বাহ’ (‘ৰজাসকলৰ ৰজা’) নামেৰে জনাজাত হৈছিল। ইয়াৰ সমতুল্য আন এটা উপাধি হ’ল ‘পদশাহ’ (পাডশাহ, পাদিছাহ, পাদশাহ, ‘প্ৰভু ৰজা’), যিটো ভাৰতীয় উপমহাদেশত মুছলমান যুগত আটাইতকৈ বেছি প্ৰচলিত আছিল।
শ্বাহ শব্দৰ উৎপত্তি
এই শব্দটো পুৰণি পাৰ্চী ভাষাৰ "xšāyaθiya" 'ৰজা'ৰপৰা আহিছে। পূৰ্বতে ইয়াক এটা মিডিয়ান ভাষাৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি ভবা হৈছিল ৩, কাৰণ ইয়াক আভেষ্টান শব্দ "xšaθra" 'শক্তি' আৰু 'আদেশ'ৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল; ই সংস্কৃত ভাষা "ক্ষত্ৰ-" (যাৰ অৰ্থও একে)ৰ সৈতে মিল আছে, যাৰপৰা "ক্ষত্ৰিয়-" 'যোদ্ধা' শব্দটো উদ্ভৱ হৈছে। শেহতীয়াকৈ "xšāyaθiya" ৰূপটোক স্থানীয় পাৰ্চী শব্দ হিচাপে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে যাৰ অৰ্থ হৈছে 'শাসন বা ৰাজত্বৰ সৈতে জড়িত'। 'উৎপত্তি' বুজোৱা "-ইয়া" প্ৰত্যয়ৰ সৈতে এই শব্দটো "xšāy-aθa-" 'শাসন কৰা, ৰাজত্ব কৰা' ক্ৰিয়াৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যিটো "xšāy-aθa-" 'শাসন কৰা, ৰাজত্ব কৰা' ক্ৰিয়াৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা বিমূৰ্ত বিশেষ্য; এই বিশেষ্যটো (পুৰণি পাৰ্চী) ক্ৰিয়াৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে "xšāy-" 'ৰাজমান কৰা, শাসন কৰা'। প্ৰথম পাৰ্চী সাম্ৰাজ্যৰ আচেমেনিড শাসকসকলৰ সম্পূৰ্ণ আৰু পুৰণি পাৰ্চী উপাধি আছিল "Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām" বা (মধ্য পাৰ্চী ভাষাত) "Šâhân Šâh", অৰ্থাৎ 'ৰজাৰ ৰজা'৪ বা 'সম্ৰাট'।
ইতিহাস
পাৰ্চী বংশ
শ্বাহ, যাক ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ নাম শ্বাহনশ্বাহ অৰ্থাৎ ৰজাৰ ৰজা বুলিও জনা যায়। শ্মাহ পাৰ্চী ৰজাৰ উপাধি আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত আছিল প্ৰথম পাৰ্চী সাম্ৰাজ্যৰ শাসক আচেমেনিড বংশ, যিয়ে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত পাৰস্যক এক বিশাল মহাদেশীয় সাম্ৰাজ্যত একত্ৰিত কৰিছিল; লগতে ২০ শতিকালৈকে পিছৰ বংশ আৰু পাহলৱী বংশৰ শাসকসকলৰ কথাও উল্লেশ কৰিব পাৰি।
যদিও পশ্চিমীয়া কিছুমান উৎসত অট্টোমান সম্ৰাটক প্ৰায়ে চুলতান বুলি কোৱা হয়, যদিও অট্টোমান সাম্ৰাজ্যৰ ভিতৰত তেওঁক প্ৰায়ে ৰজা বুলি কোৱা হৈছিল আৰু বহু শাসকে তেওঁলোকৰ তুঘ্ৰা অৰ্থাৎ ৰজাৰ ছীলত শ্বাহ উপাধি ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ পুৰুষ বংশধৰসকলে শ্বাহজাদেহ বা ৰাজকুমাৰ (আক্ষৰিক অৰ্থত "শ্বাহৰ পুত্ৰ", পাৰ্চী শব্দ শ্বাহজাদেহৰপৰা উদ্ভৱ) উপাধি বহন কৰিছিল।
আচেমেনী সম্ৰাটসকলৰ সম্পূৰ্ণ উপাধি আছিল Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām, যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ পুৰণি পাৰ্চী ভাষাত "ৰজা"; ই মধ্য পাৰ্চী শ্বাহান শ্বাহ আৰু আধুনিক পাৰ্চী শ্বাহানছাহৰ সমতুল্য। ৫৬ গ্ৰীক ভাষাত এই বাক্যাংশটোক βασιλεὺς τῶν βασιλέων (basileus tōn basiléōn) হিচাপে অনুবাদ কৰা হৈছিল, যাৰ অৰ্থ হৈছে "ৰজা"—"সম্ৰাট"ৰ সমতুল্য। দুয়োটা শব্দকে প্ৰায়ে নিজৰ মূল ৰূপ শ্বাহ আৰু বেচিলিয়াছলৈ চুটি কৰা হৈছিল।
পাশ্চাত্য ভাষাত ‘শ্বাহ’ শব্দটো প্ৰায়ে ‘শ্বাহনশ্বাহ’ৰ অস্পষ্ট বা অসম্পূৰ্ণ অনুবাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। দীৰ্ঘদিনলৈ ইউৰোপীয়সকলে ‘শ্বাহ’ক সাম্ৰাজ্যিক উপাধি নহয়, নিৰ্দিষ্ট ৰাজকীয় উপাধি বুলি গণ্য কৰিছিল—যদিও পাৰ্চী সম্ৰাটসকলে নিজকে পাৰ্চী সাম্ৰাজ্যৰ (পাছলৈ ইৰাণী সাম্ৰাজ্য) সম্ৰাট বুলি গণ্য কৰিছিল। নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্টৰ যুগত ইউৰোপীয় মতামত সলনি হৈছিল; তেতিয়া পাৰস্য পশ্চিমীয়া শক্তিসমূহৰ মিত্ৰ দেশ আছিল। এই শক্তিসমূহে বিচাৰিছিল যে অট্টোমান চুলতানে অট্টোমান সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন (মূলতঃ খ্ৰীষ্টান) ইউৰোপীয় অংশৰ নিয়ন্ত্ৰণ যাতে এৰি দিয়ে। তদুপৰি পশ্চিমীয়া খ্ৰীষ্টান সম্ৰাটসকলে অট্টোমানসকলৰপৰা তেওঁলোকৰ পশ্চিমীয়া সাম্ৰাজ্যবাদী উপাধিসমূহ তুৰ্কী ভাষালৈ ‘ৰজা’ বুলি অনুবাদ কৰাৰ অনুমতি লাভ কৰিছিল।
২০ শতিকাত পাৰস্যৰ শ্বাহ মহম্মদ ৰেজা পাহলৱীয়ে আনুষ্ঠানিকভাৱে ‘শ্বহানশ্বাহ’ (Šâhanšâh) উপাধি গ্ৰহণ কৰে, আৰু ইয়াক পশ্চিমীয়া ভাষাত ‘সম্ৰাট’ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁ পত্নীক "শ্বাহবানু" উপাধিও প্ৰদান কৰে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "সম্ৰাজ্ঞী।" ১৯৭৯ চনৰ ইৰাণী বিপ্লৱৰ পিছত ইৰানত ৰাজতন্ত্ৰ বিলুপ্ত হোৱাৰ বাবে মহম্মদ ৰেজা পাহলৱী আছিল পাৰস্যৰ শেষ শ্বাহ।
অ-পাৰস্য বংশ
- দ্বিতীয় অশোটৰ ৰাজত্বকালৰপৰা আৰ্মেনিয়াৰ বাগ্ৰাটিদ ৰজাসকলে 'শ্বহানশ্বাহ' উপাধি ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যাৰ অৰ্থ হৈছে "ৰজাসকলৰ ৰজা।" ৭
- ভাৰতীয় উপমহাদেশত নিজৰ সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰা অট্টোমান আৰু মোগল সাম্ৰাজ্য আদি বিভিন্ন সম্ৰাটে ইৰাণীসকলৰপৰা ‘বাদশ্বাহ’ (মহান ৰজা) উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল।
- অট্টোমান আৰু মোগল শাসকসকলৰ আন এটা সমৰ্থনকাৰী উপাধি আছিল 'শ্বাহ-ই-আলম পানাহ' (পাৰ্চী: شاه عالم پاناه), অৰ্থাৎ "বিশ্বৰ আশ্ৰয়স্থল ৰজা।"
- শ্বাহ-আৰ্মেনিয়ানসকলে ("আৰ্মেনিয়াৰ ৰজা", কেতিয়াবা 'আহমলশ্বাহ' বুলিও জনা যায়) 'শ্বাহ-ই-আৰ্মান' (আক্ষৰিক অৰ্থত: 'আৰ্মেনিয়ানসকলৰ শ্বাহ') উপাধি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।৮
- কিছুমান সম্ৰাটক তেওঁলোকৰ ৰাজ্যৰ নামত ‘শ্বাহ’ শব্দটো যোগ কৰি জনা গৈছিল, যেনে মধ্য এছিয়াৰ খোৰেজম অঞ্চলৰ শাসক ‘খোৱাৰজমশ্বাহ’ বা ককেছাছৰ (বৰ্তমানৰ আজাৰবাইজান গণৰাজ্য) ঐতিহাসিক শ্বিৰভান অঞ্চলৰ শাসক ‘শ্বিৰভানশ্বাহ’।
- জৰ্জিয়াৰ ৰজাসকলে নিজৰ আন উপাধিৰ উপৰি নিজকে ‘শ্বহানশ্বাহ’ বুলিও অভিহিত কৰিছিল। জৰ্জিয়ান উপাধি ‘মেপেটমেপে’ অৰ্থাৎ ‘ৰজাৰ ৰজা’ (জৰ্জিয়ান ভাষাত ‘মেপে’ৰ অৰ্থ ‘ৰজা’)) ‘শ্বহানশ্বাহ’ উপাধিৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল।
বাহ্যিক সংযোগ
- Last name: Shah at surnamedb.com
- WorldStatesmen – here Iran; see each present country
- Shah – Etymology OnLine
তথ্যসূত্ৰ
- ↑ Yarshater, Ehsan Persia or Iran, Persian or Farsi, Iranian Studies, vol. XXII, no. 1 (1989)
- ↑ Siddiq, Mohammad Yusuf. (Spring–Summer 2015). Titles and Islamic Culture as Reflected in the Islamic Architectural Inscriptions of Bengal (1205–1707). Islamic Studies. পৃ. 50–51
- ↑ An introduction to Old Persian (p. 149). Prods Oktor Skjærvø. Harvard University. 2003
- ↑ Schmitt, Rüdiger. (2014). Wörterbuch der altpersischen Königsinschriften. Reichert Verlag. পৃ. 286–287. ISBN 978-3954900176
- ↑ D. N. MacKenzie. A Concise Pahlavi Dictionary. Routledge Curzon, 2005
- ↑ M. Mo’in. An Intermediate Persian Dictionary. Six Volumes. Amir Kabir Publications, Teheran, 1992
- ↑ Tim Greenwood, Emergence of the Bagratuni Kingdoms, p. 52, in Armenian Kars and Ani, Richard Hovannisian, ed
- ↑ Clifford Edmund Bosworth "The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual". "The Shāh-i Armanids", p. 197
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
উৎস: অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ “শ্বাহ” প্ৰবন্ধৰ সংশোধন ৬০৫৪১৬ (৮ মে’ ২০২৬)ৰ পৰা আনি অসমীয়া বিশ্বকোষৰ গাঁথনিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে। মূল লেখকসকলৰ তালিকা সম্পাদনা-ইতিহাসত উপলব্ধ। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।