ভাৰত অধিৰাজ্য

ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়া, বিধিগত নাম ভাৰতীয় সংঘ,^১ ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টৰপৰা ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ ভিতৰত বিদ্যমান ব্ৰিটিছ কমনৱেলথ অৱ নেচনছৰ এক স্বতন্ত্ৰ ডমিনিয়ন।^২ স্বাধীনতা লাভৰ আগলৈকে ভাৰতত যুক্তৰাজ্যই অনানুষ্ঠানিক সাম্ৰাজ্য হিচাপে শাসন কৰিছিল। ব্ৰিটিছ ৰাজ আৰু কেতিয়াবা ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্য বুলিও কোৱা এই সাম্ৰাজ্যখন সামূহিকভাৱে ব্ৰিটিছ ভাৰত বুলি কোৱা অঞ্চলসমূহেৰে গঠিত আছিল, যিবোৰ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰিচালনা কৰিছিল আৰু যিবোৰ অঞ্চলক ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰ বুলি কোৱা হয়, যিবোৰ অঞ্চল ভাৰতীয় শাসকসকলে সৰ্বোচ্চ ব্যৱস্থাৰ অধীনত ব্ৰিটিছৰ সপক্ষে শাসন কৰিছিল। ভাৰতীয় স্বাধীনতা আইন ১৯৪৭ গৃহীত হোৱাৰ লগে লগে ভাৰতীয় ডমিনিয়ন আনুষ্ঠানিক হয়। এই একেখন আইনেই ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ দুটা অঞ্চলৰদ্বাৰা গঠিত স্বতন্ত্ৰ ডমিনিয়ন অৱ পাকিস্তানো আনুষ্ঠানিক কৰি তুলিছিল যিসমূহ বৰ্তমান পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশ নামে পৰিচিত। ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়াক সাধাৰণ ভাষাত "ভাৰত" বুলিও কোৱা হৈছিল, কিন্তু ই ব্ৰিটিছ ভাৰতৰপৰা পৃথক আছিল। বৃটিছ ভাৰতৰ তুলনাত ই ভৌগোলিকভাৱে সৰু আৰু স্বাধীন:পূৰ্বৰ ভূ-খণ্ডৰ বৃহৎ অংশৰ এটা ভাগে এতিয়া নতুনকৈ সৃষ্টি হোৱা সুকীয়া পাকিস্তানৰ ডমিনিয়ন গঠন কৰে। এই আইনখনৰ অধীনত ৰজা নতুন ডমিনিয়নৰ অধিকাৰত ৰজা হৈয়েই থাকিল যদিও ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নিজৰ পূৰ্বৰ ভূ-খণ্ডসমূহ শাসনৰ সকলো দায়িত্ব এৰি দিলে। ব্ৰিটিছ চৰকাৰেও পূৰ্বে অঞ্চলটোৰ ভিতৰৰ ৫০০ৰো অধিক ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰৰ শাসকসকলৰ সৈতে কৰা সন্ধিৰ অধিকাৰ আৰু বাধ্যবাধকতা বাতিল কৰিছিল, আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকক ভাৰত বা পাকিস্তানৰ সৈতে ৰাজনৈতিক সংঘত যোগদান কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। সেই অনুসৰি ব্ৰিটিছ ৰজাৰ ৰাজত্বকালীন উপাধিসমূহৰ ভিতৰত এটা "ভাৰতৰ সম্ৰাট" উপাধিৰ ব্যৱহাৰ ত্যাগ কৰা হয়।^৩

ভাৰত বিভাজনৰ পিছত ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়াৰ অস্তিত্ব গঢ় লৈছিল। ইয়াৰ সৃষ্টিৰ পূৰ্বে অৱশ্যে সুদীৰ্ঘকাল ভাৰতক শাসন কৰা বৃটিছ শক্তিক ওফৰাবলৈ এটা অগ্ৰণী আৰু প্ৰভাৱশালী ঔপনিৱেশিক বিৰোধী জাতীয়তাবাদী আন্দোলন হৈছিল। ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ দুয়োজন সদস্য বল্লভভাই পেটেলক উপ-প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে লৈ জৱাহৰলাল নেহৰুৰ অধীনত নতুন সংঘৰ প্ৰথমখন চৰকাৰ গঠন হয়। ভাৰতৰ শেষ ভাইচৰয় হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা লৰ্ড মাউণ্টবেটেনে ১৯৪৭ চনৰ আগষ্টৰপৰা ১৯৪৮ চনৰ জুন মাহলৈকে স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল হিচাপে আছিল; তেওঁৰ ঠাইত চি ৰাজগোপালাচাৰীক নিযুক্তি দিয়া হয়।

বিভাজনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ধৰ্মীয় হিংসা বহুলাংশে মোহনদাস কৰমচান্দ গান্ধীৰ প্ৰচেষ্টাত অতি সোনকালে হ্ৰাস পায়; কিন্তু হিন্দু মৌলবাদীসকলৰ মাজত তেওঁৰ প্ৰতি ক্ষোভ বাঢ়ি আহিছিল আৰু শেষত তেওঁ জীৱন হেৰুৱাবলগীয়া হৈছিল। ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰসমূহক নতুন ভাৰতত একত্ৰিত কৰাৰ দায়িত্ব পেটেলৰ হাতত পৰিল। ১৯৪৭ চনৰ বাকী সময়ছোৱা আৰু ১৯৪৮ চনৰ ভাল অংশলৈকে চলি থকা সংহতি প্ৰৰোচনাৰদ্বাৰা, আৰু মাজে মাজে ভাবুকিৰদ্বাৰা সম্পন্ন কৰা হৈছিল। জুনাগড় ৰাজ্য, হায়দৰাবাদ ৰাজ্য, আৰু বিশেষকৈ, কাশ্মীৰ আৰু জম্মু, শেষৰখনে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত যুদ্ধৰ সূচনা কৰি আজিলৈকে চলি থকা বিবাদৰ সৃষ্টি কৰে।

ইউনিয়ন/ডমিনিয়নৰ অস্তিত্বৰ সময়ত ভাৰতীয় গণৰাজ্যৰ নতুন সংবিধানৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ বহুলাংশে ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ শেষ সংবিধান ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল^৪ কিন্তু ইয়াত আমেৰিকাৰ সংবিধানৰ লগতে আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ কিছুমান উপাদানো প্ৰতিফলিত হৈছিল। নতুন সংবিধানে অস্পৃশ্যতা বিলুপ্ত কৰি আৰু জাতিগত পাৰ্থক্যক স্বীকৃতিহীন কৰি ভাৰতৰ অতীতৰ কিছুমান দিশ অস্বীকাৰ কৰিছিল।

এই সময়ছোৱাত ব্ৰিটিছ ভাৰত বিভাজনৰ লগত হোৱা জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ নথিভুক্ত কৰাৰ এক বৃহৎ প্ৰচেষ্টা চলোৱা হৈছিল। বেছিভাগ জনগাঁথনিবিদৰ মতে, বিভাজনৰ শৰণাৰ্থী হিচাপে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত ১৪ৰপৰা ১ কোটি ৮০ লাখ লোকে স্থানান্তৰিত হৈছিল আৰু ১০ লাখৰো অধিক লোকৰ মৃত্যু হৈছিল। ভাৰতত প্ৰচলিত দৰিদ্ৰতাৰ নথিভুক্ত কৰাৰ বাবেও এক বৃহৎ প্ৰচেষ্টা চলোৱা হৈছিল। ১৯৪৯ চনত চৰকাৰে নিযুক্তি দিয়া এখন কমিটীয়ে, এজন ভাৰতীয়ৰ বাৰ্ষিক গড় আয় ৫০ লাখ টকা বুলি অনুমান কৰিছিল। ২৬০ (বা ৫৫ ডলাৰ; ২০২৩ চনত হয়তো ২৮,৭২০ টকাৰ সমতুল্য), বহুতে সেই পৰিমাণৰ বহু কম উপাৰ্জন কৰে। চৰকাৰে জনসংখ্যাৰ মাজত সাক্ষৰতাৰ মাত্ৰা কম হোৱাৰ সন্মুখীন হৈছিল: ১৯৫১ চনৰ ভাৰতৰ লোকপিয়লত ইয়াৰ সংখ্যা পুৰুষৰ বাবে ২৩.৫৪% আৰু মহিলাৰ বাবে মাত্ৰ ৭.৬২% বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰেও মহিলাৰ মৰ্যাদা উন্নত কৰাৰ কাম আৰম্ভ কৰে, যিয়ে অৱশেষত ১৯৫০ চনৰ মাজভাগত হিন্দু সংহিতা বিধেয়ক গৃহীত হোৱাৰ লগে লগে কিছু ফল দিলে, পিতৃবংশৰ অনুসৰণ, বৈবাহিক পৰিত্যাগ আৰু বাল্য বিবাহক নিষিদ্ধ কৰি (যদিও তাৰ পিছত বছৰ বছৰ ধৰি এই নিষেধাজ্ঞা ফাঁকি চলি থাকিল)। ভাৰতৰ আধিপত্য ১৯৫০ চনলৈকে চলিছিল, সেই সময়ত ভাৰত ৰাষ্ট্ৰপতি ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে লৈ কমনৱেলথৰ ভিতৰত গণৰাজ্যত পৰিণত হয়।^৫

ইতিহাস

পটভূমি: ১৯৪৬ চন

• মূল প্ৰবন্ধ: ভাৰত বিভাজন

১৯২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ প্ৰধান নেতা হৈ পৰিছিল।^৬ মোহনদাস কৰমচান্দ গান্ধীৰ নেতৃত্বত কংগ্ৰেছে ভাৰতক যুক্তৰাজ্যৰ হাতৰ পৰা স্বাধীনতালৈ লৈ যাব ধৰিছিল,^৭৮ আৰু ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্যান্য ঔপনিৱেশিক বিৰোধী জাতীয়তাবাদী আন্দোলনসমূহক শক্তিশালীভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।^৯ ধৰ্মীয় বহুত্ববাদৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি স্বাধীন ভাৰতৰ কংগ্ৰেছৰ দৃষ্টিভংগীক ১৯৪০ চনৰ আৰম্ভণিতে সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ আৰু মহম্মদ আলী জিন্নাৰ নেতৃত্বত গঢ় লৈ উঠা নতুন মুছলমান জাতীয়তাবাদে প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল, যিয়ে ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ মুছলমানসকলৰ বাবে পৃথক গৃহভূমিৰ দাবী কৰিছিল।^১০

's victory in the general elections, 26 July 1945.]]

১৯৪৫ চনত ব্ৰিটেইনৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত লেবাৰ পাৰ্টিয়ে জয়লাভ কৰে। ক্লিমেণ্ট এটলিৰ নেতৃত্বত ষ্টাফৰ্ড ক্ৰিপছ আৰু লৰ্ড পেথিক-লৰেন্সৰ সৈতে কেবিনেটত থকা এখন চৰকাৰে শপত গ্ৰহণ কৰে। এটলীকে ধৰি নতুন চৰকাৰৰ বহুতেই ভাৰতৰ অনা-ঔপনিবেশিকৰণক সমৰ্থন কৰাৰ এক দীঘলীয়া ইতিহাস আছিল। ১৯৪৬ চনৰ শেষৰ ফালে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ ফলত ক্লান্ত হৈ পৰা লেবাৰ চৰকাৰ, ইয়াৰ ৰাজকোষ আৰু জনসংখ্যা,^১১১২ ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ অন্ত পেলোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয় আৰু ১৯৪৭ চনৰ আৰম্ভণিতে ব্ৰিটেইনে ১৯৪৮ চনৰ জুন মাহৰ ভিতৰত ক্ষমতা হস্তান্তৰ কৰাৰ উদ্দেশ্য ঘোষণা কৰে।^১৩

ইয়াৰ আগতে ১৯৪৬ চনত ভাৰতত নিৰ্বাচন আহ্বান কৰা হৈছিল।^১৪ এঘাৰখন প্ৰদেশৰ ভিতৰত আঠখন প্ৰদেশত কংগ্ৰেছে নিৰ্বাচনী জয়লাভ কৰিছিল।^১৫ কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ আলোচনা অৱশ্যে ভাৰতৰ বিভাজনৰ বিষয়টোক লৈ স্থবিৰ হৈ পৰে। ব্ৰিটিছ ভাৰতত মুছলমান গৃহভূমিৰ দাবীক শান্তিপূৰ্ণভাৱে উজ্জ্বল কৰি তোলাৰ উল্লেখিত লক্ষ্যৰে জিন্নাই ১৯৪৬ চনৰ ১৬ আগষ্টক "ডাইৰেক্ট একচন ডে" ঘোষণা কৰে। পিছদিনা কলিকতাত হিন্দু-মুছলমান দাঙ্গা আৰম্ভ হয় আৰু দ্ৰুতগতিত সমগ্ৰ ভাৰতত বিয়পি পৰে। যদিও ভাৰত চৰকাৰ আৰু কংগ্ৰেছ দুয়োখনেই পৰিঘটনাৰ গতিপথত জোকাৰি গৈছিল, ছেপ্টেম্বৰ মাহত কংগ্ৰেছ নেতৃত্বাধীন অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰ স্থাপন কৰা হয় আৰু তাত জৱাহৰলাল নেহৰুক সংযুক্ত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়।^১৬