ভাৰতৰ ৰাজনীতি

ভাৰতৰ ৰাজনীতি (Politics of India) ভাৰতৰ সংবিধান অনুসৰি পৰিচালিত হয়। ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰত গণপৰিষদে এই সংবিধান গ্ৰহণ কৰে আৰু ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা ই কাৰ্যকৰী হয়। ভাৰত এখন সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য য'ত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সংসদীয় ব্যৱস্থা প্ৰচলিত।

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১ নং অনুচ্ছেদত ভাৰতক "ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ" (Union of States) হিচাপে অভিহিত কৰা হৈছে। ভাৰতবৰ্ষ বৰ্তমান ২৮ খন ৰাজ্য আৰু ৮ টা কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত বিভক্ত। চৰকাৰী ব্যৱস্থাটো মূলতঃ অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় (quasi-federal) প্ৰকৃতিৰ, য'ত এককেন্দ্ৰিক আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় উভয় ব্যৱস্থাৰে সংমিশ্ৰণ দেখা যায়।

কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ

ভাৰত চৰকাৰ মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান অংগৰ দ্বাৰা গঠিত: কাৰ্যপালিকা, আইনসভা আৰু ন্যায়পালিকা।

আইনসভা (সংসদ)

ভাৰতৰ সংসদ দ্বিকক্ষীয়। ই দুখন সদনৰ দ্বাৰা গঠিত:

• ৰাজ্যসভা (উচ্চ সদন): ৰাজ্যসভা এখন স্থায়ী সদন আৰু ইয়াক ভংগ কৰিব নোৱাৰি। ইয়াৰ সৰ্বাধিক সদস্য সংখ্যা ২৫০ জন। ইয়াৰে ১২ জন সদস্যক সাহিত্য, কলা, বিজ্ঞান আৰু সমাজসেৱাৰ ক্ষেত্ৰত আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে মনোনীত কৰে আৰু বাকীসকল ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ বিধানসভাৰ সদস্যসকলৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত হয়।
• লোকসভা (নিম্ন সদন): লোকসভাৰ সদস্যসকল প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে নিৰ্বাচিত হয়। এই সদনৰ কাৰ্যকাল সাধাৰণতে ৫ বছৰ। বৰ্তমান লোকসভাৰ মুঠ আসনৰ সংখ্যা ৫৪৩ খন।

কাৰ্যপালিকা

• ৰাষ্ট্ৰপতি: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হ'ল দেশৰ সাংবিধানিক মূৰব্বী তথা প্ৰথম নাগৰিক। তেওঁ তিনিটা সশস্ত্ৰ বাহিনীৰো মুখ্য সেনাপতি।
• উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি: উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি পদবীৰ ফালৰ পৰা ৰাজ্যসভাৰ পদেন সভাপতি।
• প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী পৰিষদ: ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হ'ল বাস্তৱিক চৰকাৰপ্ৰধান। প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত গঠিত কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী পৰিষদে কাৰ্যপালিকাৰ ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰে আৰু তেওঁলোক সামূহিকভাৱে লোকসভাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ।

ন্যায়পালিকা

ভাৰতত এক স্বাধীন আৰু একত্ৰিত ন্যায়পালিকা ব্যৱস্থা আছে। ইয়াৰ শীৰ্ষত আছে ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয় (Supreme Court of India), যাৰ নেতৃত্বত থাকে ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ। উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ অধীনত ৰাজ্যসমূহত উচ্চ ন্যায়ালয় (High Courts) আৰু জিলা পৰ্যায়ত জিলা ন্যায়ালয়সমূহ কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। সংবিধান ৰক্ষা কৰা আৰু মৌলিক অধিকাৰ বলৱৎ কৰাটো ন্যায়পালিকাৰ মুখ্য দায়িত্ব।

ৰাজ্য চৰকাৰ

প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ শাসন ব্যৱস্থাও কেন্দ্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।

• ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক মূৰব্বী হ'ল ৰাজ্যপাল, যাক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিয়োগ কৰে।
• বাস্তৱিক কাৰ্যবাহী ক্ষমতা মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ হাতত থাকে।
• ৰাজ্যৰ বিধানমণ্ডলে এককক্ষীয় (কেৱল বিধানসভা) নাইবা দ্বিকক্ষীয় (বিধানসভা আৰু বিধান পৰিষদ) ৰূপত কাম কৰে।

স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন

ভাৰতত ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনীৰ জৰিয়তে স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰা হৈছে:

1. গ্ৰাম্য অঞ্চল: পঞ্চায়তী ৰাজ ব্যৱস্থা (গাঁও পঞ্চায়ত, আঞ্চলিক পঞ্চায়ত/পঞ্চায়ত সমিতি আৰু জিলা পৰিষদ)।
2. নগৰীয়া অঞ্চল: পৌৰ নিগম (Municipal Corporation), পৌৰসভা (Municipal Board) আৰু নগৰ সমিতি।

নিৰ্বাচন ব্যৱস্থা

ভাৰতত নিৰ্বাচনসমূহ পৰিচালনাৰ দায়িত্ব ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগৰ (Election Commission of India) ওপৰত ন্যস্ত। লোকসভা আৰু বিধানসভাৰ নিৰ্বাচনত "প্ৰথমেই লক্ষ্যস্থানত উপনীত হোৱা" (First-past-the-post) ভোটদান পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ১৮ বছৰ বা ততোধিক বয়সৰ প্ৰতিজন ভাৰতীয় নাগৰিকৰে ভোটাধিকাৰ আছে।

ৰাজনৈতিক দলসমূহ

ভাৰতত বহুদলীয় গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা প্ৰচলিত। ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগৰ দ্বাৰা ৰাজনৈতিক দলসমূহক মূলতঃ দুটা ভাগত স্বীকৃতি দিয়া হয়:

• ৰাষ্ট্ৰীয় দল: সমগ্ৰ দেশজুৰি বিস্তৃত প্ৰভাৱ থকা দল (যেনে— ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি, ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ আদি)।
• ৰাজ্যিক/আঞ্চলিক দল: কোনো নিৰ্দিষ্ট ৰাজ্য বা অঞ্চলত প্ৰভাৱ থকা দল।

লগতে চাওক

• ভাৰত চৰকাৰ
• ভাৰতৰ সংবিধান
• ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিসকলৰ তালিকা
• ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীসকলৰ তালিকা

বাহ্যিক সংযোগ

• ভাৰত চৰকাৰৰ আনুষ্ঠানিক ৱেবছাইট
• ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগৰ আনুষ্ঠানিক ৱেবছাইট