বুৰ্জাহোম প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থান

বুৰ্জাহোম প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থান ভাৰতৰ জম্মু আৰু কাশ্মীৰৰ কাশ্মীৰ উপত্যকাৰ শ্ৰীনগৰ জিলাত অৱস্থিত। ইয়াত গমৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছিল।^১ প্ৰত্নতাত্ত্বিক খননত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০০ আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০০ চনৰ ভিতৰত সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্য্যৰ চাৰিটা পৰ্যায় পোৱা গৈছে।^২ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় যুগে নৱপ্ৰস্তৰ যুগক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে; তৃতীয় যুগ মেগালিথিক যুগ (বৃহৎ শিলৰ মেনহিৰ আৰু চকা ঘূৰাই নিৰ্মিত ৰঙা মৃৎশিল্প); আৰু চতুৰ্থ যুগটো আৰম্ভণিৰ ঐতিহাসিক যুগৰ (উত্তৰ মেগালিথিক যুগৰ) সৈতে জড়িত। ভাৰতীয় কাশ্মীৰৰ প্ৰাগঐতিহাসিক মানৱ কাৰ্যকলাপৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰা স্তৰীয় সাংস্কৃতিক আৱৰ্জনাত লিপিবদ্ধ কৰা এই তথ্যসমূহ বিশদ অনুসন্ধানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছে যিয়ে প্ৰাচীন উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীকে ধৰি ঠাইখনৰ ভৌতিক প্ৰমাণৰ সকলো দিশ সামৰি লৈছে।

বুৰ্জাহোম স্থানত নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ লোকসকলৰ মাটিৰ তলৰ আৰু মাটিৰ ওপৰৰ বাসস্থানৰ পৰা মেগালিথিক যুগৰ লোকসকলৰ বোকা ইটাৰ বাসস্থানলৈ পৰিৱৰ্তন হোৱা দেখা যায়। এই স্থানত হাড় আৰু শিলৰ সঁজুলি আৰু সঁজুলিৰ বৃহৎ ভঁৰাল পোৱা গৈছে, যাৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ইয়াৰ লোকসকলে চিকাৰ আৰু কৃষি কামত নিয়োজিত আছিল।

উন্মোচিত প্ৰাচীন গ্ৰন্থসমূহে (শিল্প, স্থাপত্য, ৰীতি-নীতি আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ) ইংগিত দিয়ে যে বুৰ্জাহোমৰ প্ৰাগঐতিহাসিক লোকসকলে মধ্য এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম এছিয়াৰ সৈতে যোগাযোগ স্থাপন কৰিছিল আৰু গংগা সমভূমি আৰু উপদ্বীপ ভাৰতৰ সৈতেও তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক আছিল। স্থানীয় আৰু বিদেশী প্ৰভাৱৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-কলাপ মৃৎশিল্প আৰু অন্যান্য শিল্পকৰ্মৰ ওপৰত কিছুমান খোদিত শিল্প, স্থাপত্য, ৰীতি-নীতি, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু ভাষাৰ দ্বাৰা প্ৰদৰ্শিত হয়।

অৱস্থান

বুৰ্জাহোম স্থান শ্ৰীনগৰ জিলাৰ একে নামৰ গাঁওখনৰ প্ৰাগঐতিহাসিক বসতি। শ্ৰীনগৰৰ পৰা ১৬ কিলোমিটাৰ (৯.৯ মাইল) উত্তৰ-পশ্চিমে নাচিম-শালিমাৰ পথত অৱস্থিত। এই স্থান সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ১,৮০০ মিটাৰ (৫,৯০০ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত।^৩৪ ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ উত্তৰ দিশত আৱিষ্কৃত নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ স্থান। এই স্থানটো এটা প্ৰাচীন প্লেইষ্টোচিন হ্ৰদৰ দলিচাত অৱস্থিত।^৫

ইতিহাস

বুৰ্জাহোম স্থানত প্ৰথম পৰীক্ষামূলক খন্দা কাম আছিল ১৯৩৬ চনত সীমিত অনুশীলন, যিটো হেলমুট ডি টেৰা আৰু ড° থমছন পেটাৰছনৰ নেতৃত্বত ইয়েল-কেম্ব্ৰিজ অভিযানে কৰিছিল। ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ সীমান্ত চক্ৰই ১৯৬০ চনৰ পৰা ১৯৭১ চনৰ ভিতৰত এই স্থানৰ বিশদ অনুসন্ধান কৰিছিল; যিটো টি.এন. খাজাঞ্চি আৰু তেওঁৰ সহযোগীসকলে সম্পন্ন কৰিছিল।^৩৬

এই স্থানত বৃহৎ পৰিসৰৰ খনন, য’ত সুকীয়া তৰপত সাংস্কৃতিক আৱৰ্জনাৰ সন্ধান পোৱা গৈছিল, কাশ্মীৰৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম। ১৯৪৪ চনত ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ সঞ্চালক প্ৰধান মৰ্টিমাৰ হুইলাৰে অন্য স্থানত ভূতাত্ত্বিক আৰ্হিৰ আধাৰত প্ৰথম স্তৰযুক্ত প্ৰত্নতাত্ত্বিক খনন কৰিছিল। একেধৰণৰ আৰ্হিৰ ভিত্তিত বুৰ্জাহোম স্থানটোক উত্তৰ নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ অন্তৰ্গত বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল, ইয়াৰ স্বকীয় স্থাপত্য বৈশিষ্ট্য আৰু হাড় আৰু শিলৰ সঁজুলিৰ প্ৰাচুৰ্য্যৰ লগতে ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ ইংগিত দিয়া সঁজুলিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি।^৭

এই অঞ্চলৰ আন এটা সম্পৰ্কীয় স্থান গুফক্ৰাল, ট্ৰাল চহৰৰ ওচৰত।^৮ মহকুমা মুখ্য কাৰ্যালয়ৰ পৰা ৫ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত ট্ৰালৰ হাৰ্ডৱেৰ অঞ্চলৰ বান্দৰ গাঁৱত গুফক্ৰাল অৱস্থিত। প্ৰাচীন কালত মানুহে বাস কৰা কাৰেৱা (উচ্চ মালভূমি ভূমি)ৰ বৃহৎ অংশত দুটা নাল (জলধাৰা)ৰ মাজত গাঁওখন অৱস্থিত। হৰিপ্ৰিয়া আৰু অনন্তপুৰো একেটা অঞ্চলতে ইয়াৰ গাতে লাগি আছে।

বাফাৰ জ'নকে ধৰি বুৰ্জাহোম স্থানৰ পৰিচালনা আৰু সুৰক্ষা ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ আৰু ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনস্থ, প্ৰাচীন কীৰ্তিচিহ্ন আৰু স্থানৰ অৱশিষ্ট আইন ১৯৫৮ (২০১০ চনত সংশোধিত) অনুসৰি।^৯

২০১৪ চনৰ ১৫ এপ্ৰিলত এই স্থান ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ বাবে মনোনীত কৰা হৈছিল আৰু অনুমোদন বাকী আছে।^৯

আৱিষ্কাৰ

বুৰ্জাহোমৰ খনন কাৰ্য উলম্ব ( গভীৰতা অনুসৰি) আৰু আনুভুমিক—উভয় দিশতে কৰা হৈছিল। ১৯৬০ চনৰ পৰা ১৯৭১ চনলৈকে ১১ বছৰ ধৰি চলা এই অনুসন্ধানত একেৰাহে চাৰিটা বসতি কালৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।^১০ সেইবোৰ হ'ল: নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় পৰ্যায় (প্ৰথম পৰ্যায়ক মৃৎশিল্পবিহীন আৰু দ্বিতীয় পৰ্যায়ক মৃৎশিল্পযুক্ত কাল বোলা হয়); তৃতীয় পৰ্যায়ত মেগালিথিক সংস্কৃতিৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়, য’ত পাহাৰৰ পৰা শিল বগৰাই আনি স্থাপন কৰা বিশাল 'মেনহিৰ' (Menhirs) দেখা যায়; আৰু চতুৰ্থ পৰ্যায়টো আদি-ঐতিহাসিক যুগৰ সৈতে জড়িত।^৯১১ বুৰ্জাহোমত পোৱা নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ মানুহৰ কংকালৰ অৱশেষসমূহ সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ হৰপ্পাত পোৱা কংকালৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা।

বুৰ্জাহোমৰ মৃৎশিল্প উদ্যোগ মূলতঃ চিকাৰভিত্তিক সংস্কৃতিৰ আছিল আৰু ই চীনৰ নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ মৃৎশিল্পতকৈ পৃথক।^১২ ইয়াৰ লোকসকলৰ অৰ্থনীতি চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল, যদিও কৃষি কাৰ্যৰো আদিম আভাস পোৱা গৈছে।^১৩ ইয়াত পোৱা ক’লা ৰঙৰ মৃৎশিল্পৰ আকৃতি আৰু অলংকৰণৰ বৰ্তমানৰ পাকিস্তানৰ সোৱাট উপত্যকাত পোৱা পাত্ৰসমূহৰ সৈতে মিল আছে।^১৪

প্ৰথম পৰ্যায়

এই কালছোৱাৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য আৱিষ্কাৰ হ'ল মানুহৰ বসতি হিচাপে ব্যৱহৃত 'গাঁত'সমূহ। এইবোৰ গোলাকাৰ বা ডিম্বাকৃতিৰ আছিল। কিছুমান দ গাঁতত তললৈ নামিবৰ বাবে জখলা বা চিৰিৰ ব্যৱস্থা আছিল। এই গাঁতবোৰৰ ভিতৰত ছাই আৰু কয়লাৰ তৰপ পোৱা গৈছে, যিয়ে মানুহৰ উপস্থিতি প্ৰমাণ কৰে। গাঁতবোৰৰ কাষত পোৱা খুটাৰ বিন্ধাবোৰে বুজাই যে ইয়াৰ ওপৰত বাৰ্চ গছৰ পাতেৰে নিৰ্মিত চালি আছিল। ইয়াৰ উপৰিও জন্তুৰ হাড় আৰু হাড়েৰে নিৰ্মিত সা-সঁজুলি (বেজী, হাৰপুন আদি) পোৱা গৈছে।^৩৯

কাৰ্বন ডেটিং অনুসৰি এই স্থানত মানুহৰ বসতি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২,৩৫৭ বছৰৰ আগৰ পৰাই আছিল।^১৫

দ্বিতীয় পৰ্যায়

দ্বিতীয় পৰ্যায়ত দেখা যায় যে মানুহে গাঁতৰ পৰা ওলাই আহি সমতল ভূমিত ঘৰ সাজি থাকিবলৈ লৈছিল। পুৰণি গাঁতবোৰ মাটিৰে পূৰ কৰি তাৰ ওপৰত কংক্ৰিটৰ দৰে মজিয়া তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। এই কালছোৱাতে প্ৰথমবাৰৰ বাবে নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সমাধি প্ৰথাৰ পৰিচয় পোৱা যায়। মানুহৰ লগতে কুকুৰ আৰু হৰিণৰ কংকাল সমাধিৰ গাঁতত পোৱা গৈছে। কিছুমান মানুহৰ লাওখোলাত 'ট্ৰেপেনিং' বা বিন্ধা কৰাৰ চিন পোৱা গৈছে।^৩৯

মৃৎশিল্পৰ ফালৰ পৰা এই কালছোৱা অধিক উন্নত আছিল। পালিশ কৰা ক’লা ৰঙৰ পাত্ৰৰ লগতে কাৰ্নেলিয়ান আৰু এগেট পাথৰৰ ৯৫০টা মণিৰে ভৰা ৰঙা ৰঙৰ পাত্ৰও পোৱা গৈছে।^৩৯ ইয়াৰ আন এটা বিশেষ আৱিষ্কাৰ হ’ল শিলৰ ফলকত খোদিত চিকাৰৰ দৃশ্য। এখন ফলকত এজন চিকাৰীয়ে হৰিণক যাঠিৰে খুঁচি থকা আৰু আন এজন চিকাৰীয়ে ধনু-কাঁড় মৰাৰ দৃশ্যৰ লগতে সূৰ্য্য আৰু এক সুপাৰনোভা পৰ্যবেক্ষণৰ ছবি খোদিত কৰা আছে।^১৬

তৃতীয় পৰ্যায়

এইটো মেগালিথিক যুগৰ সৈতে জড়িত। এই পৰ্যায়ত মানুহে পাহাৰৰ পৰা বিশাল শিলসমূহ আনি 'মেনহিৰ' হিচাপে স্থাপন কৰিছিল। এই কালছোৱাত হাড় আৰু শিলৰ সঁজুলিৰ লগতে তামৰ বস্তুও ব্যৱহাৰ হ'বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। কেইটামান তামৰ কাঁড়ৰ মৰ্শই সেই সময়ৰ মানুহে ধাতুৰ জ্ঞান লাভ কৰাৰ ইংগিত দিয়ে।^১৭১৮

চতুৰ্থ পৰ্যায়

এইটো বুৰ্জাহোমৰ বসতিৰ অন্তিম পৰ্যায় (খ্ৰীষ্টীয় ৩য়-৪ৰ্থ শতিকা), যিটো আদি-ঐতিহাসিক যুগৰ অন্তৰ্ভুক্ত। এই সময়ত ঘৰবোৰ কেঁচা ইটাৰে নিৰ্মিত আছিল আৰু মৃৎশিল্পসমূহ চকাৰ সহায়ত তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। খননত কিছুমান লোৰ সামগ্ৰীও পোৱা গৈছে।^৩

সংৰক্ষণ

এই স্থানটো খনন কৰা অৱস্থাতে ৰক্ষণাবেক্ষণ দি থকা হৈছে, যিয়ে নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ মানুহৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইয়াত আৱিষ্কৃত গাত বা গাঁতসমূহ (pits) আৰু ইয়াৰ বিন্যাস সুন্দৰকৈ সুৰক্ষিত আৰু সংৰক্ষিত কৰি ৰখা হৈছে।^৯