বিদৰ্ভ ৰাজ্য

সংস্কৃত ভাষা মহাকাব্য মহাভাৰতৰ বিদৰ্ভ ৰাজ্য যদু ৰজাই (ভোজ যাদৱ) শাসন কৰা বহু ৰাজ্যৰ ভিতৰত অন্যতম। ই মধ্য ভাৰতৰ বৰ্তমান মহাৰাষ্ট্ৰত এতিয়াও বিদৰ্ভ নামেৰে জনাজাত অঞ্চলত অৱস্থিত আছিল।

নলৰ পত্নী দময়ন্তী আছিল বিদৰ্ভৰ ৰাজকুমাৰী। একেদৰে বাসুদেৱ কৃষ্ণৰ জ্যেষ্ঠ পত্নী ৰুক্মিণী বিদৰ্ভৰ আছিল। অগস্ত্য ঋষিৰ পত্নী লোপামুদ্ৰাও মহাভাৰতত উল্লেখ কৰা বিদৰ্ভ দেশৰ ৰাজকুমাৰী আছিল।^১ ভগৱান ৰামৰ আইতাক আৰু ৰজা দশৰথৰ মাতৃ ইন্দুমতীও বিদৰ্ভ ৰাজ্যৰ ৰাজকুমাৰী আছিল। কুণ্ডিনাপুৰী আছিল ইয়াৰ ৰাজধানী, যাক পূব মহাৰাষ্ট্ৰৰ কৌন্দিন্যপুৰ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। ৰুক্মিণীৰ ভাতৃ ৰুক্মিয়ে বিদৰ্ভ প্ৰপাৰৰ ওচৰত ৰাজধানী ভোজকাটা লৈ আন এখন ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ সময়ত যেতিয়া আন সকলো ৰাজ্যই যুদ্ধত অংশ লৈছিল, তেতিয়া ৰুক্মবীৰৰ অধীনত বিদৰ্ভ নিৰপেক্ষ আছিল, কাৰণ তেওঁৰ সৈন্যবাহিনীক যুদ্ধত নিয়োজিত দুইপক্ষ পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱ উভয়ে প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল। বিদৰ্ভৰ আন কোনো ৰজাই যুদ্ধত অংশ লৈছিল নে নাই সেয়া স্পষ্ট হোৱা নাই। মহাভাৰতৰ ৬:৫১ ত উল্লেখ আছে, যে বিদৰ্ভ সেনাই বৰ-সেনাপতি ভীষ্মৰ অধীনত কৌৰৱৰপক্ষ লৈছিল।

বিদৰ্ভৰ ৰজা ভীম

মহাভাৰতৰ বহু ঠাইত বিদৰ্ভৰ প্ৰাচীন শাসক হিচাপে ৰজা ভীমৰ কথা উল্লেখ আছে। (মহাভাৰতৰ ৩:৫৩ৰ পৰা ৭৭)।

বিদৰ্ভ আৰু অযোধ্যা সংযোগী দক্ষিণ পথ

মহাভাৰতত বিদৰ্ভক কোশলৰ দৰে উত্তৰ ৰাজ্যৰ সৈতে সংযোগ কৰা প্ৰাচীন কালত থকা এটা পথৰ সূত্ৰ দিয়া হৈছে।

তলত উল্লেখ কৰা নল আৰু দময়ন্তীৰ মাজত হোৱা কথা-বতৰাত প্ৰাচীন কালৰ উত্তৰ, দক্ষিণ আৰু মধ্য ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহক সংযোগ কৰা বহুতো প্ৰাচীন পথ বা পথৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। (মহাভা: ৩:৬১)

এই দিশৰ বহু পথে দক্ষিণ দেশলৈ যায়, (নগৰ) অৱন্তী আৰু ঋক্ষৱত পৰ্বতৰ কাষেৰে পাৰ হৈ যায়। এইটোৱেই সেই বিন্ধ্য নামৰ সেই মহান পৰ্বত; য়ন, সাগৰৰ ফালে বৈ যোৱা পায়স্বিনী নদী আৰু তাত বিভিন্ন ফল আৰু শিপাৰে সজ্জিত তপস্বীসকলৰ আশ্ৰয়স্থল। এই পথটোৱে বিদৰ্ভৰ দেশলৈ যায়—আৰু সেইটোৱেই, কোশলৰ দেশলৈ। এই ৰাস্তাবোৰৰ সিপাৰে দক্ষিণ দিশত নামনি দেশ।ঋতুপৰ্ণ ৰজা (অযোধ্যা, কোশলৰ) বিদৰ্ভ নগৰত উপস্থিত হ’ল। ৰাইজে ভীম ৰজা (বিদৰ্ভৰ) ওচৰলৈ (তেওঁৰ আগমনৰ খবৰ) লৈ আহিল। আৰু ভীমৰ নিমন্ত্ৰণত ৰজা কুণ্ডিনা নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলেকোশলৰ ৰজাই অলপ সময় চিন্তা কৰি শেষত ক’লে, ‘মই ইয়ালৈ আহিছো তোমাক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জনাবলৈ।’ আৰু ৰজা ভীম আচৰিত হৈ পৰিল, আৰু এশ যোজন অতিক্ৰম কৰি ঋতুপৰ্ণৰ আগমনৰ (সম্ভাৱ্য) কাৰণটোৰ ওপৰত চিন্তা কৰিলে। আৰু তেওঁ চিন্তা কৰিলে, ‘যে আন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ কাষেৰে পাৰ হৈ যোৱা আৰু অগণন দেশ এৰি, তেওঁ কেৱল মোক শ্ৰদ্ধা জনাবলৈ আহিব লাগে, সেয়া তেওঁৰ আগমনৰ কাৰণ প্ৰায়েই নহয়।

গোৱাৰ ভোজ

অন্ততঃ খ্ৰীষ্টীয় তৃতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকালৈকে গোৱা আৰু কংকনৰ কিছু অংশ আৰু কৰ্ণাটকৰ কিছু অংশ শাসন কৰা গোৱাৰ ভোজসকল দক্ষিণ দিশলৈ প্ৰব্ৰজন কৰি দক্ষিণ কোংকন(গোৱা)ত ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰা বিদৰ্ভৰ ভোজৰ বংশধৰ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^২ পাটলিপুত্ৰৰ সম্ৰাটৰ প্ৰতি সামন্তীয় আনুগত্যৰে বা হয়তো সাতবাহনৰ অধীনত এই ভূখণ্ডত শাসন কৰা ভোজৰ ৰাজনৈতিক আওতালৈ গোৱা আহিল। ভোজৰ শাসন ক্ষমতা গোৱাৰ চন্দ্ৰপুৰা বা চন্দ্ৰাউৰা (আধুনিক চন্দোৰ)ত আছিল।^৩