যাজ্ঞবল্ক্য

যাজ্ঞবল্ক্য বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭০০) আৰু তৈত্তিৰিয় উপনিষদত বিশিষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা এগৰাকী হিন্দু বৈদিক ঋষি।^১২৩৪ যাজ্ঞবল্ক্যই অস্তিত্ব, চেতনা আৰু অস্থায়িত্বৰ প্ৰকৃতিৰ বিষয়ে আধ্যাত্মিক প্ৰশ্নৰ প্ৰস্তাৱ আৰু বিতৰ্ক কৰে আৰু সৰ্বজনীন আত্মা আৰু আত্মাক আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ নেতি নেতি সূত্ৰ ("এইটো নহয়, এইটো নহয়")ৰ জ্ঞানগত মতবাদৰ ব্যাখ্যা কৰে।^৫ তেওঁৰ ওপৰত আৰোপ কৰা গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত যজ্ঞব্ক্য স্মৃতি, যোগ যাজ্ঞবল্ক্য আৰু বেদান্ত বিদ্যালয়ৰ কিছুমান গ্ৰন্থ অন্যতম।^৬৭ মহাভাৰতৰ লগতে বিভিন্ন পুৰাণ, ব্ৰাহ্মণ আৰু আৰণ্যকতো তেওঁৰ উল্লেখ আছে।^৬৮৯ যজ্ঞবল্ক্য নামটো যজ্ঞ শব্দৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে আচাৰ-অনুষ্ঠান।^১

সাহিত্যত যাজ্ঞবল্ক্য

যাজ্ঞবল্ক্য বৈশাম্পায়ণৰ শিষ্য আৰু শুক্ল যজুৰ্বেদ সংহিতাৰ সংকলনকাৰী আছিল।^১০ যাজ্ঞবল্ক্য উদ্দালক আৰুণিৰ শিষ্য আছিল, যাক তেওঁ বিতৰ্কত পৰাস্ত কৰিছিল।^১১

শুক্ল যজুৰ্বেদ আৰু বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ দুয়োখনতে তেওঁক মূৰ্খ, উত্তেজক আৰু কটু বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে।^১২ যাজ্ঞবল্ক্য স্মৃতিৰ প্ৰথম পদত যাজ্ঞবল্ক্যক "যোগেশ্বৰ: অৰ্থাৎ "যোগীসকলৰ ৰজা" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^১৩

ভাৰতৰ পূব অংশত থকা মিথিলা বিদেহত ৰজা জনকে আয়োজন কৰা বহুদক্ষিণা যজ্ঞ নামেৰে জনাজাত বিতৰ্কত যজ্ঞবল্ক্যই মুখ্য স্থান লাভ কৰে, য’ত যাজ্ঞবল্ক্যই দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ দাৰ্শনিকসকলক পৰাস্ত কৰে।^১৪ বিতৰ্কৰ অন্ত পৰিলত, ৰজা জনকৰ দৰবাৰৰ নটা ৰত্নৰ ভিতৰত অন্যতম মহিলা পণ্ডিত গাৰ্গীয়ে যজ্ঞবল্ক্যক তেওঁলোকৰ সকলোতকৈ শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ বুলি স্পষ্টভাৱে দাবী কৰে।^১৫১৬

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদত সংলাপৰ এটা গোটত যাজ্ঞবল্ক্যৰ মৈত্ৰেয়ী আৰু কাত্যয়নী নামৰ দুগৰাকী পত্নী থকা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।.^১৭ কাত্যায়নীৰ বিপৰীতে মৈত্ৰেয়ীয়ে আধ্যাত্মিক জ্ঞান আহৰণৰ প্ৰতি অধিক আগ্ৰহী আছিল।^১৬ মৈত্ৰেয়ী ব্ৰহ্মবাদিনী, ব্ৰহ্মৰ আলোচক হিচাপে পৰিচিত আছিল।^১৮ কাত্যয়নীক কেৱল "স্ত্ৰীপ্ৰজ্ঞা" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যাৰ অনুবাদ হৈছে "নাৰীৰ দৰে জ্ঞান; " ইয়াক পৰম্পৰাগতভাৱে মহিলাৰ ভূমিকাত ভালদৰে পৰিচিত বুলি ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি।^১৮ যাজ্ঞবল্ক্য আৰু কাত্যায়নীয়ে ঘৰুৱা জীৱনত সন্তুষ্টিৰে বাস কৰাৰ সময়ত মৈত্ৰেয়ীয়ে আধ্যাত্মিকতা অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু স্বামীৰ সৈতে ধৰ্মতত্ত্বৰ বিতৰ্কত লিপ্ত হোৱাৰ উপৰি "আত্মনিৰীক্ষণৰ আত্ম-অনুসন্ধান" কৰিছিল।^১৯২০ বৃহদাৰণ্যক উপনিষদৰ বিপৰীতে মহাকাব্য মহাভাৰতত উল্লেখ আছে যে মৈত্ৰেয়ী এগৰাকী যুৱতী যি অদ্বৈত পণ্ডিত কিন্তু কেতিয়াও বিবাহ নকৰে।^২১

শ্বাৰফষ্টেইনে যাজ্ঞবল্ক্যক লিপিবদ্ধ ইতিহাসৰ অন্যতম আদিম দাৰ্শনিক বুলি গণ্য কৰে।^৩ অদ্বৈত (আত্মান আৰু ব্ৰহ্মৰ অদ্বিতীয়তা) শব্দটোৰ উদ্ভাৱনৰ বাবে উইটজেলে যাজ্ঞবলক্যক কৃতিত্ব দিয়ে।^২২ লৌকিক মোহত্যাগ কৰাৰ বাবে তেওঁৰ ওপৰত আৰোপ কৰা ধাৰণাসমূহ হিন্দু সন্ন্যাস পৰম্পৰাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ আহিছে।^৯

শাস্ত্ৰত

সংস্কৃতৰ কেইবাখনো প্ৰধান প্ৰাচীন গ্ৰন্থৰ সৈতে যাজ্ঞবল্ক্যৰ সম্পৰ্ক আছে, যথা- শুক্ল যজুৰ্বেদ, শতপথ ব্ৰাহ্মণ, বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ, তৈত্তিৰীয় উপনিষদ, যাজ্ঞৱল্ক্য স্মৃতি, বৃদ্ধ যাজ্ঞবল্ক্য আৰু বৃহদ যাজ্ঞবল্ক্য নামৰ ধৰ্মশাস্ত্ৰ।^৬ মহাভাৰত, পুৰাণ,^৮২৩ লগতে প্ৰাচীন জৈন ধৰ্মৰ গ্ৰন্থ যেনে ইছিভাছিয়াম আদিতো তেওঁৰ উল্লেখ আছে।^২৪ জৈন ধৰ্মৰ গ্ৰন্থ ইছিভাছিয়ামত যজ্ঞবল্ক্য ঋষিক জান্নৱক্ক বুলিও কোৱা হয়।^২৫

তৈত্তিৰীয় উপনিষদ

তৈত্তিৰীয় উপনিষদৰ ভিতৰত যাজ্ঞবল্ক্যৰ উল্লেখ আছে।^২৬ এবাৰ গুৰু বৈশম্পায়নে তেওঁৰ অন্যতম আগশাৰীৰ শিষ্য যাজ্ঞবল্ক্যৰ ওপৰত খং কৰিছিল।^২৬ তেওঁ যাজ্ঞবল্ক্যক তেওঁৰপৰা শিকি অহা সকলো জ্ঞান ঘূৰাই দিবলৈ দাবী জনায়। এনে নিৰ্দেশ দিয়াত যাজ্ঞবল্ক্যই সকলো জ্ঞান বমি কৰি পেলালে।^২৬ তাৰ পিছত গুৰুৱে তেওঁৰ আন শিষ্যসকলক তিতা(অৰ্থাৎ তৈত্তিৰিয় চৰাই)ৰ ৰূপ ল’বলৈ আৰু যিখিনি ওকালি দিয়া হয় তাক গ্ৰহণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে।^২৬ এই কাহিনীৰ বাবেই উপনিষদৰ নাম তৈত্তিৰীয়া উপনিষদ ৰখা হৈছিল।^২৬ কাহিনীটোৰ উদ্দেশ্য হৈছে যাজ্ঞবল্ক্যৰ প্ৰতিভা দেখুৱাবলৈ।^২৬ যাজ্ঞবল্ক্যই গুৰুৰ জ্ঞান লৈ নিজৰ অন্তৰ্দৃষ্টিও যোগ কৰা বুলিও কোৱা হৈছিল।^২৬ এনে জ্ঞান দেখি গুৰুৱে সন্তুষ্ট হৈ তেওঁৰ আন শিষ্যসকলক যাজ্ঞবল্ক্যৰপৰা শিক্ষা ল’বলৈ নিৰ্দেশ দিলে।^২৬ এই উপমাৰ জৰিয়তে এজন ছাত্ৰক তৈত্তিৰিয় চৰাইৰ দৰে জ্ঞানৰ পিপাসা দূৰ কৰাৰ বাবে সক্ৰিয় হ'বলৈ উৎসাহিত কৰা হয়।^২৬

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদৰ সময় অনুমাণিক ৭০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব।^৪২৭ বৃহদাৰণ্যক উপনিষদত তেওঁৰ আত্ম-বিশ্বাসৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি যাজ্ঞবল্ক্যৰ চুম্বকীয় ব্যক্তিত্বক উজ্জ্বল কৰি তোলাৰ প্ৰয়াসৰ বাবে জনাজাত।^১৬

শুক্ল যজুৰ্বেদৰ অংশ বৃহদাৰণ্যক উপনিষদৰ ভিতৰত যাজ্ঞবল্ক্যই মুখ্য স্থান লাভ কৰে।^২৮ শাস্ত্ৰখনত হিন্দু গ্ৰন্থসমূহৰ অন্যতম বিখ্যাত বিতৰ্ক ভাৰতৰ পূব অংশত থকা মিথিলাত ৰজা জনকৰ উপস্থিতিত হোৱা বিতৰ্কৰ বিষয়ে বিতংভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে, য'ত যাজ্ঞবল্ক্যই দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ দাৰ্শনিকসকলক পৰাস্ত কৰে।^২৯৩০

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদৰ প্ৰথম কাহিনীত ৰজা জনকে বহুদক্ষিণা যজ্ঞ নামেৰে জনাজাত বলিদানৰ আয়োজন কৰে, য'ত তেওঁ ব্ৰাহ্মীষ্ঠ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক সোণৰ শিংযুক্ত হাজাৰ গৰু দান কৰিবলৈ ইচ্ছুক হয়।^১৬ লগে লগে যাজ্ঞবল্ক্যই তেওঁৰ শিষ্য সমস্ৰাৱক গৰুবোৰ নিজৰ ঘৰলৈ লৈ যাবলৈ আদেশ দিয়ে। ইয়াৰ ফলত অশ্বলাৰ নেতৃত্বত আন ঋষিসকলৰ মাজত ৰাজপ্ৰাসাদত হুলস্থূলৰ সৃষ্টি হয় এই ভাবি যে যাজ্ঞবল্ক্যই নিজকে কিয় শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰিছিল।^১৬ যাজ্ঞবল্ক্যই উত্তৰ দি কয় যে, তেওঁ নিজকে সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ্য বুলি দাবী নকৰে আৰু যিজনেই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মীষ্ঠ, তেওঁক সঁচাকৈয়ে সন্মান কৰা উচিত। যাজ্ঞবল্ক্যই কয় যে, তেওঁ কেৱল গৰুহে বিচাৰিছিল।^১৬ ইয়াৰ ফলত ঋষিসকলৰ মাজত দাৰ্শনিক বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হয়, য’ত যাজ্ঞবল্ক্যই তেওঁলোকৰ প্ৰশ্নৰ সঠিক উত্তৰ দি তেওঁৰ সন্মুখীন হোৱা প্ৰতিজন প্ৰতিদ্বন্দ্বীক পৰাস্ত কৰে।^১৬ এই বিতৰ্কৰ কিছুমান মূল অংশগ্ৰহণকাৰীৰ ভিতৰত অশ্বলা, উদ্দালক আৰুণি, ভূজ্যু, শ্বাকল্য, অৰ্তভাগ, উষস্ত, কহোলা আদি, বহুতেই অন্যান্য হিন্দু সাহিত্যৰ ভিতৰত সুপৰিচিত।^১৬

পৰৱৰ্তী সময়ত বৃহদাৰণ্যক উপনিষদৰ ৩.৬ আৰু ৩.৮ খণ্ডত বিতৰ্কৰ দুটা খণ্ডত গাৰ্গীৰ নাম উল্লেখ কৰা হৈছে। গাৰ্গী এগৰাকী মহিলা পণ্ডিত আছিল আৰু তেওঁ ৰজা জনকৰ দৰবাৰৰ নটা ৰত্নৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল।^১৮ ৩.৬ত গাৰ্গীয়ে ক্ৰমাগতভাৱে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন উপাদানৰ সমৰ্থন বা কাৰণ কি সেই বিষয়ে সুধিছে, পৃথিৱীৰ এটা স্তৰভিত্তিক ক্ৰম নিৰ্ধাৰণ কৰি।^১৮ অৱশেষত গাৰ্গীয়ে ব্ৰহ্মৰ সমৰ্থনৰ কথা সুধিলে। যজ্ঞবল্ক্যই উত্তৰ দিয়ে, "হে গাৰ্গী, বেছি প্ৰশ্ন নকৰিবা, নহ'লে তোমাৰ মূৰটো সৰি পৰিব।" তুমি এনে এজন দেৱতাৰ বিষয়ে অত্যধিক প্ৰশ্ন কৰিছা, যাক আমি বেছিকৈ সুধিব নালাগে।"^১৫

যাজ্ঞবল্ক্যই গাৰ্গীক ভাবুকি দিয়ে যে, ব্ৰহ্মৰ বাহিৰত কি আছে সেইটো সুধিব নালাগে।^১৮ গাৰ্গী নিমাত হৈ পৰে। যাজ্ঞবল্ক্যই বুজাব বিচাৰিছিল যে, যিটো বস্তুৰ সমৰ্থক সেইটোৰ সমৰ্থন কোন বুলি প্ৰশ্ন কৰিব নোৱাৰি।^১৮ যাজ্ঞবল্ক্যৰ ভাবুকি জটিল প্ৰশ্ন কৰা বন্ধ কৰিবলৈ হেঁচা দিয়া নাছিল, বৰঞ্চ সীমিত হৈ পৰা আলোচনাৰ অন্ত পেলোৱাৰ বাবেহে, যিটো গাৰ্গীয়ে এতিয়াও উপলব্ধি কৰা নাছিল।^১৮

৩.৮ত গাৰ্গীয়ে যাজ্ঞবল্ক্যক চূড়ান্ত প্ৰশ্নৰ শৃংখলা সুধি ঘোষণা কৰে যে, যদি তেওঁ এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিব পাৰে তেন্তে এই বিতৰ্কত তেওঁক আন কোনো ব্ৰাহ্মণে পৰাস্ত কৰিব নোৱাৰিব।^১৮ এইবাৰ দেখা গৈছে যে, গাৰ্গীৰ বাক্যবাণ স্থানান্তৰিত হৈছে; ৩.৬ত দেখুওৱাৰ দৰে তীব্ৰভাৱে বা অতি আগ্ৰহেৰে প্ৰশ্ন কৰাতকৈ গাৰ্গীৰ প্ৰশ্ন কৰাটো অধিক সূক্ষ্ম হৈ পৰে আৰু চূড়ান্ত পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে বিতৰ্কৰ শিখৰত উপনীত হোৱাত মনোনিৱেশ কৰা হয়।^১৮ তেওঁ প্ৰথমে সুধিছে, "যিটো আকাশৰ ওপৰত, যিটো পৃথিৱীৰ তলত, যিটো আকাশ আৰু পৃথিৱীৰ মাজত আছে, আৰু যিটোক মানুহে অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যত বুলি কয় – [এই সকলোবোৰৰ সমৰ্থনত কি]?"^১৮ ইয়াৰ উত্তৰত যাজ্ঞবল্ক্যই কয় যে, ইয়াৰ সিদ্ধান্ত হৈছে মহাকাশ।^১৮ তাৰ পিছত গাৰ্গীয়ে সুধিছে যে, মহাকাশৰ সমৰ্থন কি? অক্ষৰ (বৃহদাৰয়ংক উপনিষদ ৩.৮.৮-৯) নামেৰে জনাজাত আধ্যাত্মিক উপাদান বা অক্ষয় উপাদানৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি যাজ্ঞবল্ক্যই ইয়াৰ উত্তৰ দিয়ে।^১৮৩১ যাজ্ঞবল্ক্যই কৈছে, "গাৰ্গী, এই অক্ষয় দৰ্শক, কিন্তু দেখা নাযায়; শ্ৰোতা, কিন্তু শুনা নাযায়; চিন্তাশীল, কিন্তু ভবা নহয়; উপলব্ধি কৰা, কিন্তু উপলব্ধি কৰা নহয়।" ইয়াৰ বাহিৰে আন কোনো দ্ৰষ্টা নাই। ইয়াৰ বাহিৰে শ্ৰোতা নাই। ইয়াৰ বাহিৰে আন কোনো চিন্তাবিদ নাই। ইয়াৰ বাহিৰেও কোনো উপলব্ধিকাৰী নাই।"^১৮

গাৰ্গীৰ পাণ্ডিত্যক এই কথাৰদ্বাৰা চিত্ৰিত কৰা হৈছে যে সমগ্ৰ বিতৰ্কটোত তেওঁ ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাটোৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা প্ৰথমজন ব্যক্তি।^১৮ বিতৰ্কৰ অন্ত পৰে যেতিয়া গাৰ্গী নামৰ এগৰাকী মহিলা পণ্ডিতে যাজ্ঞবল্ক্যক তেওঁলোকৰ সকলোতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি স্পষ্টভাৱে প্ৰতিপন্ন কৰে।^১৬

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদৰ চতুৰ্থ অধ্যায়ত যাজ্ঞবল্ক্যই পৰিয়াল ত্যাগ কৰি পৰিয়াল এৰি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ^১৮সেই সময়ত যাজ্ঞবল্ক্যৰ পত্নী মৈত্ৰেয়ীয়ে যাজ্ঞবল্ক্যক আত্মাৰ ধাৰণাটোৰ বিষয়ে সোধা-পোছা কৰে।^১৮ মৈত্ৰেয়ীও অতি জ্ঞানী আৰু পণ্ডিত আছিল।^৩২ তেওঁ এবাৰ যজ্ঞবল্ক্যক সুধিছিল যে, পৃথিৱীৰ সকলো ধন-সম্পত্তি লৈ তেওঁ অমৰ হ’ব নেকি, যিটো প্ৰশ্ন যজ্ঞবল্ক্যই অস্বীকাৰ কৰি উত্তৰ দিছিল। তাৰ পিছত তেওঁ প্ৰচাৰ কৰে, “যাৰদ্বাৰা মই অমৰ নহওঁ, তাৰ লগত মই কি কৰিম?"^৩২

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ হৈছে ধৰ্মীয় বিতৰ্কত নাৰীক চিত্ৰিত কৰা প্ৰথম গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।^১৮ গাৰ্গী আৰু মৈত্ৰেয়ী দুয়োজনেই বৃহদাৰণ্যক উপনিষদৰ গভীৰ আধ্যাত্মিক বিষয় অৰ্থাৎ ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি নিজৰ জ্ঞান আৰু কৌতূহল দেখুৱাইছে।^১৮

কৃতি

শুক্ল যজুৰ্বেদ

যজ্ঞবল্ক্যই আছিল দ্ৰষ্টা যিয়ে ঈশ্বৰৰপৰা শুক্ল যজুৰ্বেদ লাভ কৰিছিল।^৩৩ এইবাবে তেওঁক শুক্ল যুঁজুৰ্বেদ পৰম্পৰাৰ প্ৰতিষ্থাপক হিচাপে জনা যায়।^৩৪ যাজ্ঞবল্ক্যই নিজেই উল্লেখ কৰিছে, “যি কোনোৱে যোগ আয়ত্ত কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে, তেওঁ সূৰ্য্যৰপৰা পোৱা অৰণ্যকৰ লগতে মই ঘোষণা কৰা যোগ গ্ৰন্থখনো জনা উচিত।” (যজ্ঞবল্ক্য স্মৃতি ৩.১১০)।^৩৫

যাজ্ঞবল্ক্য স্মৃতি

যাজ্ঞবল্ক্য স্মৃতিত ব্ৰাহ্মণকে ধৰি সকলো শ্ৰেণীৰ লোকক নিৰ্দেশনা দিয়া হৈছে।^৩৬ ইয়াক যাজ্ঞবল্ক্যৰপৰা তেওঁৰ ঋষি শিষ্যসকললৈ সমাজৰ নিয়ম বা ধৰ্মৰ বিষয়ে বক্তৃতা হিচাপে লিখা হৈছে।^৩৭ শাস্ত্ৰখন তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰি আলোচনা কৰা হৈছে: (১) আচাৰ (অৰ্থাৎ আচৰণ), (২) ব্যৱহাৰ (অৰ্থাৎ আইনী পদ্ধতি), আৰু (৩) প্ৰয়াচ্চিত্তা (অৰ্থাৎ প্ৰায়শ্চিত্ত)।^৩৮ দ্বিতীয় খণ্ডত যাজ্ঞবল্ক্যই সমগ্ৰ আদালত প্ৰক্ৰিয়াটোক চাৰিটা পদক্ষেপত বিভক্ত কৰিছে: অভিযোগ, আবেদন, প্ৰমাণ আৰু ৰায়।^৩৯ তৃতীয় খণ্ডত যাজ্ঞবল্ক্যই দাবী কৰিছে যে প্ৰয়াচ্চৰদ্বাৰা আত্মা আৰু জগত সন্তুষ্ট হয়। (যজ্ঞবল্ক্য স্মৃতি ৩.২০)।^২৬

যাজ্ঞবল্ক্য স্মৃতি প্ৰায়ে পূৰ্বতে লিখা ধৰ্মশাস্ত্ৰ মনু স্মৃতিৰ সৈতে তুলনা কৰিব পাৰি।^৪০ মনু স্মৃতি আৰু যাজ্ঞবল্ক্য স্মৃতি দুয়োটাকে হিন্দু আইনৰ চূড়ান্ত উৎস বুলি গণ্য কৰা হয়, অৱশ্যে যাজ্ঞবল্ক্যৰ স্মৃতি মনুৰ স্মৃতিতকৈ অধিক কৰ্তৃত্বশীল বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।^৩৬ যদিও দুয়োখন গ্ৰন্থ একে, যাজ্ঞবল্ক্যই কঠিনতাৰ ওপৰত কম গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে আৰু ব্যাৱহাৰিকতাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।^১০ যাজ্ঞবল্ক্যৰ স্মৃতিও মনুৰ স্মৃতিতকৈ অধিক নিখুঁত আৰু সংগঠিত। ইংৰাজসকলেও যাজ্ঞবল্ক্য স্মৃতিক তেওঁলোকে “হিন্দু আইন” বুলি কোৱাৰ ভিত্তি বুলি গণ্য কৰিছিল।^৪১

দ্বাদশ শতিকাৰ মাজভাগত বিজ্ঞানেশ্বৰে ইয়াৰ ওপৰত লিখা মিতাক্ষৰ নামৰ ধাৰাবাহিকখনৰ জৰিয়তে যাজ্ঞবল্ক্য স্মৃতি আৰু অধিক পৰিচিত হৈ পৰে।^৪২

যোগ যাজ্ঞবল্ক্য

যোগ যাজ্ঞবল্ক্য হৈছে যোগৰ জ্ঞানৰ ওপৰত যাজ্ঞবল্ক্যৰ টীকা।^১০

যোগ যাজ্ঞবল্ক্য গ্ৰন্থৰ প্ৰকৃত লেখক সম্ভৱতঃ বৈদিক ঋষি যাজ্ঞবল্ক্যৰ বহু শতিকাৰ পিছত জীয়াই থকা ব্যক্তি আছিল।^৪৩ মণিটোবা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ধৰ্মৰ অধ্যাপক ইয়ান হুইচাৰে কৈছে যে যোগ যাজ্ঞবল্ক্যৰ লেখক হয়তো এজন প্ৰাচীন যাজ্ঞবল্ক্য, কিন্তু এই যাজ্ঞবলক্যক বৈদিক যুগৰ যাজ্ঞবল্ক্যৰ সৈতে বিভ্ৰান্ত কৰিব নালাগে "যিজন হিন্দু ধৰ্মত বৃহদাৰণ্যক উপনিষদৰ বাবে পূজনীয়"।^৪৪

বিশ্বনাথ নাৰায়ণ মাণ্ডলিকৰ মতে, ইপনাম যোগ যাজ্ঞবল্ক্যৰ উপৰিও অন্যান্য গ্ৰন্থসমূহত যাজ্ঞবল্ক্যৰ এই উল্লেখসমূহ একে নামৰ দুজন ভিন্ন ঋষি হ'ব পাৰে।^৮

আৰু চাওক

• যাজ্ঞবল্ক্য আশ্ৰম