বসুদেৱ

বসুদেৱ ( সংস্কৃত ভাষা: वसुदेव), যাক অনকদুণ্ডুভি বুলিও কোৱা হয় (অনক আৰু দুণ্ডুভি দুয়োটাই ঢোল বুজায়, তেওঁৰ জন্মৰ সময়ত এই বাদ্য বজোৱা সংগীতজ্ঞসকলৰ নামেৰে),^১২ হিন্দু দেৱতা কৃষ্ণ (বাসুদেৱ, অৰ্থাৎ "বসুদেৱৰ পুত্ৰ"), বলোৰাম আৰু সুভদ্ৰাৰ পিতৃ। তেওঁ বৃষ্ণীসকলৰ ৰজা আছিল।^৩ তেওঁৰ ভগ্নী কুন্তীৰ বিবাহ পাণ্ডুৰ সৈতে হৈছিল আৰু জ্যেষ্ঠ ভাতৃ সমুদ্ৰবিজয় নেমিনাথৰ পিতৃ।

কৃষ্ণৰ পিতৃসূত্ৰে পোৱা নাম বাসুদেৱ, বসুদেৱ আৰু দৈৱকীৰ পুত্ৰ কৃষ্ণৰ জনপ্ৰিয় নাম। "বাসুদেৱ" হৈছে বৃদ্ধি, "বসুদেৱ" চুটি ৰূপৰ ব্যুৎপত্তি, সংস্কৃতত ভাষিক প্ৰাগমেটিক যিয়ে “কাৰ পৰা, বংশৰ পৰা’’ বুজায়। হিন্দু ধৰ্মত পূজাৰ বস্তু হিচাপে "বাসুদেৱ" সাধাৰণতে পিতৃ বসুদেৱক নহয়, পুত্ৰ বাসুদেৱক (কৃষ্ণ)হে বুজায়।

পৰিয়াল

বসুদেৱৰ জন্ম হৈছিল ৰজা শূৰসেনৰ ঘৰত খণ্ডালবংশৰ শূৰসেন ৰাজ্যত।^৪ বসুদেৱৰ বহু ভাতৃ আছিল যেনে দেৱশ্ৰৱ আৰু দেৱভাগ, আৰু ৫ গৰাকী ভগ্নী আছিল শ্ৰুতকীৰ্তী, কুন্তী, ৰাজাধিদেৱী, শ্ৰুতদেৱ (দন্তবক্ৰৰ মাতৃ), আৰু শ্ৰুতশ্ৰৱ (শিশুপালৰ মাতৃ)। হৰিবংশ পুৰাণৰ মতে বসুদেৱ আৰু গোকুলৰ প্ৰধান নন্দ, দুয়ো সতীয়া ভাই।^৫৬৭

পত্নী আৰু সন্তান

বসুদেৱে দৈৱকীক বিয়া কৰাইছিল আৰু তেওঁৰ আন পত্নীও আছিল যেনে পৌৰৱী ৰোহিণী, মদিৰা, বৈশাখী, ভদ্ৰা, সুনামা, সহদেৱ, শান্তিদেৱ, শ্ৰীদেৱ, দেৱৰাক্ষিত, বৃকদেৱী, উপদেৱী, আৰু বদৰ। ৰোহিণীৰ কেইবাজনো পুত্ৰ জন্ম হৈছিল, যথা, বলোৰাম, সাৰণ আৰু শঠা।^৮৯ বৃকদেৱীয়ে অৱগহা আৰু নন্দক জন্ম দিয়ে।^১০ দৈৱকীৰ দ্বাৰা তেওঁৰ আঠজন পুত্ৰ আছিল–ইয়াৰে ছয়জনক কংসই হত্যা কৰিছিল আৰু বাকী দুজন হ’ল বলোৰাম (ৰোহণীৰ গৰ্ভলৈ বদলি) আৰু কৃষ্ণ। তেওঁৰ এগৰাকী কন্যাও আছিল – ৰোহিণীৰ পৰা জন্মা সুভদ্ৰা।^১১ ভাগৱত পুৰাণৰ কিছুমান সংস্কৰণত বসুদেৱে কাশীৰ ৰাজকুমাৰী সুতনুকো বিয়া কৰাইছিল আৰু তেওঁলোকৰ পৌন্দ্ৰক নামৰ এজন পুত্ৰ জন্ম হৈছিল।^১২

বংশধৰসকল

বসুদেৱে পুত্ৰৰ যোগেদি কেইবাজনো বংশধৰ থকা দেখা যায়। সাৰণৰ সত্যধৃতি আৰু মৰ্ষ্টিৰ দৰে বহু পুত্ৰ আছিল আৰু শথৰ সৰ্থী নামৰ এজন পুত্ৰ আছিল। বলোৰামে ৰেৱতীক বিয়া কৰাই দুজন পুত্ৰ – নিশাথ আৰু উলমুকা আৰু এগৰাকী কন্যা – বাটছালা/শশীৰেখা। কৃষ্ণৰ আঠগৰাকী প্ৰধান পত্নী আছিল, আৰু তেওঁলোকৰ পৰা তেওঁ প্ৰদ্যুম্ন, শাম্ব, ভানু আদি বহুতো সন্তান জন্ম দিছিল আৰু তেওঁলোকৰো বহু সন্তান আছিল। বসুদেৱৰ কন্যা সুভদ্ৰাই পাণ্ডৱ ৰাজকুমাৰ অৰ্জুনৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়, আৰু তেওঁলোকৰ এজন পুত্ৰ অভিমন্যু জন্ম হয়। শেষত অভিমন্যুৰ পুত্ৰ পৰীক্ষিতেই যুধিষ্ঠিৰ পিছত কুৰু সিংহাসনত আৰোহণ কৰিছিল।

যদুকুল ধ্বংসত বহু যাদৱেই প্ৰাণত্যাগ কৰিছিল। কৃষ্ণ, বলোৰাম আৰু বসুদেৱে পাছলৈ নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে আৰু পাণ্ডৱসকলে বাকী থকা যাদৱ সন্তান আৰু মহিলাসকলক তেওঁলোকৰ লগত সংগ্ৰহ কৰি ইন্দ্ৰপ্ৰস্থলৈ লৈ যায়, য'ত প্ৰদ্যুম্মৰ নাতি বজ্ৰক মথুৰাৰ ৰজা হিচাপে অভিষিক্ত কৰা হয় আৰু আন কিছুমান জীৱিত লোককো বিভিন্ন ঠাইৰ ৰজা হিচাপে অভিষেক কৰা হয়। বহুতে দক্ষিণ দিশলৈ প্ৰব্ৰজন কৰি বীৰা বালিজা বা বীৰ বানাজিগা নামেৰে জনাজাত আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ এক শক্তিশালী যোদ্ধা বণিক শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি কৰি নায়ক বংশ শাসন কৰে।^১৩

পূজা

বসুদেৱৰ পুত্ৰসকলৰ সম্পৰ্ক আছিল খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম সহস্ৰাব্দৰ পৰা বহুলাংশে গঠিত হোৱা ভাগৱতবাদ, য'ত বাসুদেৱক (বসুদেৱৰ পুত্ৰ কৃষ্ণ) পৰম চূড়ান্ত বাস্তৱ হিচাপে পূজা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰমাণ গ্ৰন্থ আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণৰ দ্বাৰা পোৱা যায়। পাঠ্য প্ৰমাণ হিচাপে মহানাৰায়ণ উপনিষদত এই পদটো লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে:

नारायाणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् নাৰায়ণায় ৱিদ্মহে বাসুদেৱায় ধীমহি তন্নো ৱিষ্ণু প্ৰচোদয়াৎ আমি নাৰায়ণক চিনিবলৈ চেষ্টা কৰোঁ, আমি বাসুদেৱক ধ্যান কৰোঁ আৰু বিষ্ণুৱে আমাক প্ৰজ্ঞা প্ৰদান কৰে।
— মহানাৰায়ণ উপনিষদ

এই পদত নাৰায়ণ, বাসুদেৱ (কৃষ্ণ) আৰু বিষ্ণু সমাৰ্থক বুলি কোৱা হৈছে।^১৪ লেখক আৰু উপৰোক্ত মহানাৰায়ণ উপনিষদখন কোন শতিকাত ৰচনা হৈছিল সেই বিষয়ে অজ্ঞাত। ইয়াৰ কাব্যিক পদ্য আৰু পাঠ্যশৈলীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গ্ৰন্থখনৰ আপেক্ষিক কালক্ৰমক কথা, ঈশ, মুণ্ডক আৰু শ্বেতাশ্বতৰা উপনিষদৰ দৰেই ৰচনাকাললৈ, কিন্তু মৈত্ৰী, প্ৰশ্ন আৰু মাণ্ডুক্য উপনিষদৰ আগলৈকে পৰমেশ্বৰানন্দই প্ৰস্তাৱ কৰিছে।^১৫ ফ্যুয়াৰষ্টেইনে মহানাৰায়ণৰ আপেক্ষিক ৰচনা কালক্ৰমক মুণ্ডক আৰু প্ৰশ্নোপনিষদৰ বিষয় বুলি কয়।^১৬ এই আপেক্ষিক কালক্ৰমৰ অনুমান অনুসৰি এই গ্ৰন্থখনৰ তাৰিখ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম সহস্ৰাব্দৰ দ্বিতীয়াৰ্ধ।^১৭১৮ শ্ৰীনিবাসনে মহানাৰায়ণ উপনিষদৰ ৰচনাৰ পিছৰ তাৰিখৰ কথা কৈছে, যিটো প্ৰায় ৩০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ পিছত আৰু সম্ভৱতঃ সাধাৰণ যুগৰ আৰম্ভণিৰ আশে-পাশে থকা শতিকাবোৰত।^১৯

আন কিছুমান প্ৰমাণ প্ৰত্নতাত্ত্বিক শিলালিপিৰ পৰা পোৱা যায়, য'ত ভগৱানক প্ৰায় ১০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ বুলি এপিগ্ৰাফিকভাৱে নথিভুক্ত কৰা হৈছে, যেনে হেলিঅ'ড'ৰাছ স্তম্ভৰ শিলালিপিত। এই যুগৰ হেলিওড'ৰাছ নামৰ তক্ষশীলাৰ এজন ভাৰত-গ্ৰীক ৰাষ্ট্ৰদূতে শুংগ ৰজাৰ দৰবাৰলৈ গৈছিল আৰু এই স্তম্ভত নিজকে ভাগৱত বুলি সম্বোধন কৰিছিল, যিটো উপনাম পণ্ডিতসকলে বাসুদেৱ পূজাৰ প্ৰমাণ বুলি গণ্য কৰে, যিটো উপনাম খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম সহস্ৰাব্দত সুপ্ৰতিষ্ঠিত আছিল।^২০ বাসুদেৱৰ পূজাৰ বাবে এটা জনপ্ৰিয় চুটি প্ৰাৰ্থনা হৈছে দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰ।

কাশ্যপে বসুদেৱ ৰূপে অৱতাৰ লৈছিল

বৰুণ বা ব্ৰহ্ম দেৱতাৰ অভিশাপৰ বাবে কাশ্যপ ঋষিয়ে কৃষ্ণৰ পিতৃ বসুদেৱ ৰূপে অৱতাৰ লোৱা বুলি কোৱা হয়।

এবাৰ ঋষিয়ে নিজৰ আশ্ৰমত যজ্ঞ কৰিছিল। কাশ্যপে গাখীৰ আৰু ঘিউৰ প্ৰসাদৰ বাবে বৰুণ দেৱতাৰ সহায় বিচাৰিছিল। বৰুণে ঋষিক ধাৰলৈ দিলে এটা দিবয় গৰু, যিয়ে তেওঁক প্ৰয়োজনীয় নৈবেদ্যৰ যোগান ধৰিব। যজ্ঞ সমাপ্ত কৰি কাশ্যপে গৰুটো পুনৰ দেৱতাৰ ওচৰলৈ ঘূৰাই পঠিয়াবলৈ পলম কৰিলে। বৰুণে বিষ্ণুৰ কৃষ্ণ অৱতাৰত কৃষ্ণৰ পিতৃ-মাতৃ বসুদেৱ আৰু দৈৱকী হিচাপে পৃথিৱীত জন্ম ল'বলৈ ঋষি আৰু তেওঁৰ পত্নী অদিতিক অভিশাপ দিছিল।^২১

আন আন আলোচনাত কাশ্যপে বৰুণৰ পৰা যজ্ঞৰ আচাৰ-বিধিৰ বাবে এটা ঐশ্বৰিক গৰু চুৰি কৰা বুলি কোৱা হৈছে। দেৱতাই ব্ৰহ্মাক তেওঁৰ হস্তক্ষেপৰ বাবে অনুৰোধ কৰিলে। গৰু চুৰিৰ বাবে ব্ৰহ্মাই কাশ্যপক গোপালক হিচাপে পৃথিৱীত জন্ম ল’বলৈ অভিশাপ দিছিল। যিহেতু তেওঁৰ পত্নী অদিতি আৰু সুৰসাই তেওঁৰ আশ্ৰমত থকা গৰুবোৰ লুকুৱাই ৰখাত সহায় কৰিছিল, সেয়েহে তেওঁলোকো পৃথিৱীত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল তেওঁৰ দুগৰাকী পত্নী দৈৱকী আৰু ৰোহিণী হিচাপে।^২২২৩