বক্সাৰ যুদ্ধ ১৭৬৪ চনৰ ২২ আৰু ২৩ অক্টোবৰত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বাহিনী আৰু বেনাৰস ৰাজ্যৰ মহাৰাজ বলৱণ্ত সিং, বংগৰ নবাব মিৰ কাছিম, আৱধৰ নবাব ছুজা-উদ-দৌলা আৰু মোগল সাম্ৰাজ্য সম্ৰাট শ্বাহ আলম আদিৰ সংযুক্ত বাহিনীৰ মাজত বাক্সাৰ যুদ্ধ হৈছিল। ব্ৰিটিছ সেনাৰ কমাণ্ডাৰ আছিল মেজৰ হেক্টৰ মুনৰো। ১
পাটনাৰপৰা প্ৰায় দুই কিলোমিটাৰ (৮১ মাইল) পশ্চিমে গঙ্গা নদী নদীৰ পাৰত অৱস্থিত বিহাৰ ভূ-খণ্ডৰ ভিতৰৰ "শক্তিশালী দুৰ্গযুক্ত চহৰ" বক্সাৰত যুদ্ধ হৈছিল। ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীটোৰ বাবে ই আছিল এক প্ৰত্যাহ্বানমূলক জয়। ১৭৬৫ চনত প্ৰয়াগৰাজ সন্ধিৰদ্বাৰা যুদ্ধৰ অন্ত পৰে। ২ পৰাজিত ভাৰতীয় শাসকসকলে এই সন্ধিত স্বাক্ষৰ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল, ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক দেৱানী অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোকে মোগল সম্ৰাটৰ হৈ বংগ, বিহাৰ, ওড়িশাৰ ভূ-খণ্ডৰপৰা ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
যুদ্ধ
এই যুদ্ধত জড়িত ব্ৰিটিছৰ বাহিনীৰ সংখ্যা আছিল ১৭,০৭২৩ য'ত ১,৮৫৯ জন ব্ৰিটিছ নিয়মীয়া সৈন্য, ৫,২৯৭ জন ভাৰতীয় চিপাহী আৰু ৯,১৮৯ জন ভাৰতীয় অশ্বাৰোহী বাহিনী আছিল। মিত্ৰশক্তিৰ বাহিনীৰ সংখ্যা ৪০ হাজাৰৰো অধিক বুলি অনুমান কৰা হৈছিল যদিও ব্ৰিটিছৰ হাতত পৰাস্ত হৈছিল। তিনিওটা ভিন্ন মিত্ৰ দেশৰ মাজত সমন্বয়ৰ মৌলিক অভাৱক তেওঁলোকৰ চেপেটা পৰাজয়ৰ বাবে দায়ী বুলি গণ্য কৰা হয়।
মিৰ্জা নাজাফ খানে মোগল সাম্ৰাজ্য সাম্ৰাজ্যিক সেনাৰ সোঁফালৰ কমাণ্ড কৰিছিল আৰু ভোৰভোৰাই মেজৰ হেক্টৰ মুনৰোৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ বাহিনী আগুৱাই লৈ গৈছিল; বিছ মিনিটৰ ভিতৰতে ব্ৰিটিছ লাইন গঠন হৈ মোগলৰ অগ্ৰগতি বন্ধ হৈ পৰে। ইংৰাজৰ মতে, দুৰ্ৰানী আৰু ৰোহিল্লা অশ্বাৰোহী বাহিনীও উপস্থিত আছিল আৰু যুদ্ধৰ সময়ত কেইবাটাও সৰু সৰু সংঘৰ্ষত লিপ্ত হৈছিল। কিন্তু দুপৰীয়াৰ ভিতৰত যুদ্ধৰ অন্ত পৰিল আৰু শ্বুজা-উদ-দাউলাই ডাঙৰ ডাঙৰ গোলাবাৰুদৰ বাকচ আৰু তিনিটা ডাঙৰ বাৰুদৰ ভঁৰাল উৰুৱাই দিলে।
মুনৰোৱে নিজৰ সেনাবাহিনীক কেইবাটাও বিভাগত বিভক্ত কৰি বিশেষভাৱে মোগল গ্ৰেণ্ড ৱিজিয়াৰ শ্বুজা-উদ-দৌলা, আৱধৰ নবাবক খেদি ফুৰিছিল, যিয়ে নদী পাৰ হোৱাৰ পিছত নিজৰ নাও দলংখন উৰুৱাই দিছিল, যাৰ ফলত মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলম আৰু তেওঁৰ ৰেজিমেণ্টৰ সদস্যসকলক পৰিত্যাগ কৰিছিল। মিৰ কাছিমেও ৩০ লাখ টকাৰ বহুমূলীয়া শিল লৈ পলায়ন কৰে আৰু পিছলৈ ১৭৭৭ চনত দৰিদ্ৰতাত মৃত্যুবৰণ কৰে। মিৰ্জা নাজাফ খানে দ্বিতীয় শ্বাহ আলমৰ চাৰিওফালে সেনাবাহিনীক পুনৰ গোট খুৱাই পিছুৱাই যায় আৰু তাৰ পিছত বিজয়ী ব্ৰিটিছৰ সৈতে আলোচনা কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ৪
ইতিহাসবিদ জন উইলিয়াম ফৰ্টেস্কুৱে উল্লেখ কৰিছে যে ব্ৰিটিছৰ মৃত্যুৰ সংখ্যা মুঠ ৮৪৭: ইউৰোপীয় ৰেজিমেণ্টৰপৰা ৩৯ জন নিহত আৰু ৬৪ জন আহত আৰু ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ চিপাহীৰপৰা ২৫০ জন নিহত, ৪৩৫ জন আহত আৰু ৮৫ জন নিৰুদ্দেশ হৈছিল। ৫ তেওঁ লগতে কয় যে ভাৰতীয় তিনিজন মিত্ৰশক্তিৰ মাজত ২০০০ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু আৰু বহু লোক আহত হৈছিল। ৫ আন এটা সূত্ৰই প্ৰকাশ কৰিছে যে ব্ৰিটিছ পক্ষত ৬৯ জন ইউৰোপীয় আৰু ৬৬৪ চিপাহী আৰু মোগলৰ পক্ষত ৬,০০০ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল। ৬ বিজয়ীসকলে ১৩৩টা কামান আৰু নগদ ১০ লাখৰো অধিক টকা জব্দ কৰে। যুদ্ধৰ লগে লগে মুনৰোৱে মাৰাঠাসকলক সহায় কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।
ব্ৰিগেডিয়াৰ জেনেৰেল এইচ বিডুলফৰ মতে, "ইউৰোপীয় পদাতিক বাহিনীত আছিল বংগ ইউৰোপীয় বেটেলিয়ন, বম্বে ইউৰোপীয় বেটেলিয়নৰ দুটা দুৰ্বল কোম্পানী আৰু মেৰিন আৰু এইচ এম ৮৪, ৮৯ আৰু ৯৬ নং ৰেজিমেণ্টৰ সৰু সৰু ডিটেচমেণ্ট। নিহত একমাত্ৰ বিষয়া আছিল ৯৬ নং ফুটৰ লেফটেনেণ্ট ফ্ৰান্সিছ স্পিলছবেৰী আৰু বংগৰ এন্সাইন ৰিচাৰ্ড।" ইউৰোপীয় বেটেলিয়ন।" ৭৮
পিছৰ পৰ্য্যায়
বাক্সাৰ যুদ্ধৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী পৰিণতি হৈছিল, ঔপনিৱেশিক ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল। ই ক্ষমতাৰ গতিশীলতাৰ এক উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন ঘটাইছিল আৰু বংগ অঞ্চলত ব্ৰিটিছৰ আধিপত্যৰ মঞ্চ তৈয়াৰ কৰিছিল। মূল তিনি শাসক – বংগৰ নবাব, আৱধৰ নবাব, আৰু মোগল সম্ৰাটৰ সংযুক্ত শক্তিৰ ওপৰত জয়লাভ কৰাৰ পাছত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী বংগৰ প্ৰধান শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। এই যুদ্ধৰ ফলত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণৰ অন্ত পৰাৰ আৰম্ভণি হয়, কাৰণ কোম্পানীয়ে বিশাল অঞ্চলত নিজৰ প্ৰভাৱ সুদৃঢ় কৰি ৰাখিছিল। ৪ কিন্তু এই ক্ষমতাৰ উত্থানেও প্ৰত্যাহ্বান আনিছিল, বিশেষকৈ বিহাৰৰ জমিদাৰসকলৰপৰা। ৯
মিৰ কাছিম দৰিদ্ৰতা আৰু অস্পষ্টতাৰ মাজত সোমাই পৰিল। দ্বিতীয় শ্বাহ আলমে ইংৰাজৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ কৰে আৰু বিজয়ীসকলৰপৰা পলায়ন কৰিবলৈ শ্বুজা-উদ-দৌলা পশ্চিম দিশলৈ পলায়ন কৰে। সমগ্ৰ গংগা উপত্যকা কোম্পানীৰ দয়াত আছিল; অৱশেষত শ্বুজা-উদ-দাউলাই আত্মসমৰ্পণ কৰিলে। ১০ ১৭৬৫ চনত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক বংগ-বিহাৰৰপৰা কৰ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হয়। অৱশেষত ১৭৭৩ চনত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে স্থানীয় শাসন বিলুপ্ত কৰি বংগ-বিহাৰ প্ৰদেশৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ লয়। ১১এই যুদ্ধই ভাৰতীয় শাসকসকলৰ মাজত থকা অন্তৰ্নিহিত দুৰ্বলতা আৰু বিভাজন উদঙাই দিলে। নবাব আৰু মোগল সম্ৰাটৰ মাজত ঐক্য আৰু সমন্বয়ৰ অভাৱে ইংৰাজৰ বাবে তেওঁলোকক পৰাস্ত কৰাত সহজ কৰি তুলিছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ খণ্ডিতকৰণ আৰু অধিক ভয়াবহ হৈ পৰিল আৰু উপমহাদেশত ব্ৰিটিছ শাসনৰ বাট মুকলি কৰি দিলে।
তথ্যসূত্ৰ
- ↑ Parshotam Mehra. (1985). A Dictionary of Modern History (1707–1947). Oxford University Press. ISBN 0-19-561552-2
- ↑ Zaman, Faridah. (2015). Colonizing the Sacred: Allahabad and the Company State, 1797–1857. The Journal of Asian Studies. পৃ. 347–367
- ↑ Cust, Edward. (1858). Annals of the Wars of the Eighteenth Century: 1760–1783. Mitchell's Mibdglitiry Library. পৃ. 113
- ↑ Singh, Sonal. (2017). Micro-history Lost in a Global Narrative? Revisiting the Grant of the "Diwani" to the English East India Company. Social Scientist. পৃ. 41–51
- ↑ John William. (2004). Fortescue's History of the British Army. Naval & Military Press. ISBN 978-1-84342-715-5
- ↑ Black, Jeremy. (28 March 1996). The Cambridge Illustrated Atlas of Warfare: Renaissance to Revolution, 1492–1792. Cambridge University Press. পৃ. 160. ISBN 978-0-521-47033-9
- ↑ Biddulph, H. (1941). 571. The Battle of Buxar, 1764. Journal of the Society for Army Historical Research. Society for Army Historical Research. পৃ. 174
- ↑ Cadell, P.R. (1941). 560. The Battle of Buxar, 1764. Journal of the Society for Army Historical Research. Society for Army Historical Research. পৃ. 113
- ↑ Maharatna, Paramita. (2012). The Zamindars of Bihar: Their Resistance to Colonial Rule between 1765-1781. Proceedings of the Indian History Congress. Indian History Congress. পৃ. 1435
- ↑ Bryant, G.J. (2004). Asymmetric Warfare: The British Experience in Eighteenth-Century India. The Journal of Military History. পৃ. 431–469
- ↑ Keay, John. (8 July 2010). The Honourable Company. HarperCollins UK. পৃ. 374. ISBN 978-0-00-739554-5
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
উৎস: অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ “বক্সাৰ যুদ্ধ” প্ৰবন্ধৰ সংশোধন ৬৩১৩৬১ (২৬ আগষ্ট ২০২৬)ৰ পৰা আনি অসমীয়া বিশ্বকোষৰ গাঁথনিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে। মূল লেখকসকলৰ তালিকা সম্পাদনা-ইতিহাসত উপলব্ধ। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।