পৰম্পৰাগত তিব্বতীয় চিকিৎসা

পৰম্পৰাগত তিব্বতীয় চিকিৎসা বা চোৱা ৰিগ্পা (তিব্বতীয়: གསོ་བ་རིག་པ། (bod lugs) Gso ba rig pa^১) তিব্বতীয় চিকিৎসা পদ্ধতি। অষ্টম শতিকাত ৰজা ত্ৰিছং দেত্সেনৰ শাসনকালত ইয়াৰ বিকাশ ঘটিছিল। সেই সময়ৰ বিভিন্ন দেশৰ উন্নত চিকিৎসা পদ্ধতিসমূহ এই চিকিৎসা পদ্ধতিত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।^২ গিউদ শ্বি বা চাৰি তন্ত্ৰ নামৰ চিকিৎসা গ্ৰন্থখন প্ৰথমে ৰচনা কৰা হৈছিল আৰু পিছত দ্বাদশ শতিকাত ইয়াক সম্পাদনা কৰা হৈছিল।

তিব্বতীয় চিকিৎসাত ৰোগ নিৰ্ণয়ৰ বাবে বিভিন্ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰক্তক্ষৰণ চিকিৎসা, তাপ চিকিৎসা, চাপ প্ৰয়োগ চিকিৎসা, ঔষধিয় স্নান আৰু মালিচ আদি আছে।^৩^৪^৫ ইয়াৰ ঔষধ প্ৰস্তুতিত বহু উপাদানযুক্ত জটিল সূত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াত উদ্ভিদ, খনিজ পদাৰ্থ, ধাতু আৰু প্ৰাণীজাত সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

তিব্বতীয় চিকিৎসা পদ্ধতিৰ চাৰি তন্ত্ৰ তিব্বতৰ স্থানীয় স্বাস্থ্যচৰ্যাৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল।^২ অষ্টম শতিকাত গ্ৰীচ, পাৰস্য, ভাৰত, চীন আৰু মধ্য এছিয়াৰপৰা অহা চিকিৎসা বিশেষজ্ঞসকলক তিব্বতলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল। তেওঁলোকে সামিয়ে মঠত অনুষ্ঠিত এখন সভাত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। এই সভাৰপৰা ত্ৰিছং দেত্সেনৰ চিকিৎসা পৰিষদ গঠন হৈছিল। বিভিন্ন দেশৰ অভিজ্ঞ চিকিৎসকসকলে একেলগে কাম কৰি চোৱা ৰিগ্পা বিকশিত কৰিছিল।^২

বৰ্তমানৰ চোৱা ৰিগ্পা বা তিব্বতীয় চিকিৎসা মূলতঃ দ্বাদশ শতিকাত সৰু যুথক য়োন্তেন গম্পোৱে মূল চাৰি তন্ত্ৰ চিকিৎসা গ্ৰন্থত কৰা সম্পাদনাৰ ওপৰত আধাৰিত।^২

পিছলৈ তিব্বতীয় চিকিৎসা উত্তৰ ভাৰতৰ লাডাখ আৰু ছিক্কিম অঞ্চললৈ, নেপালৰ পশ্চিম আৰু উত্তৰ অংশলৈ আৰু সমগ্ৰ ভূটানলৈ বিস্তাৰিত হয়। ঐতিহাসিকভাৱে মংগোলিয়া আৰু তুৰ্কিস্তানৰ অঞ্চলসমূহ, বৰ্তমানৰ অভ্যন্তৰীণ মংগোলিয়া আৰু ছিনচিয়াং অঞ্চল, আৰু উত্তৰ-পূবৰ মংগোলীয় জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহ তিব্বতীয় চিকিৎসাৰদ্বাৰা যথেষ্ট প্ৰভাবিত হৈছিল। ৰাছিয়ান যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বুৰিয়াতিয়া আৰু তুভা অঞ্চল, লগতে কালমিকিয়া গণৰাজ্যতো তিব্বতীয় চিকিৎসা বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কালমিকিয়া অঞ্চল ভল্গা নদীৰ অৱবাহিকাত অৱস্থিত।

তিব্বতীয় চিকিৎসাই পৰম্পৰাগত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ এই বিশ্বাস গ্ৰহণ কৰে যে সকলো ৰোগৰ মূল কাৰণ হৈছে তিনিটা বিষ—মোহ, লোভ আৰু বিদ্বেষ। তিব্বতীয় চিকিৎসাই বুদ্ধৰ চাৰি চৰম সত্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দুখ আৰু ৰোগ নিৰ্ণয়ৰ যুক্তি প্ৰয়োগ কৰে।^৬^৭

ইতিহাস

তিব্বতীয় সাম্ৰাজ্য গঠনৰ পূৰ্বৰ সময়ত তিব্বতীয় লোকসকলে স্থানীয় উদ্ভিদ আৰু মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে সেইবোৰৰ বিভিন্ন ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে যি জ্ঞান সংগ্ৰহ কৰিছিল, সেই জ্ঞান টনপা শেনৰাব মিৱোচে (སྟོན་པོ་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེ།)-এ সংগ্ৰহ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ এজন পুত্ৰলৈ প্ৰদান কৰিছিল। পিছত বয়োজ্যেষ্ঠ যুথক য়োন্তেন গম্পোৱে এই চিকিৎসা পদ্ধতিসমূহ সংকলন কৰি গিউদ শ্বি বা চাৰি তন্ত্ৰ ৰচনা কৰে।^৮^২

পিছত চাৰি তন্ত্ৰ অষ্টম শতিকাত তিব্বতীয় ৰজা ত্ৰিছং দেত্সেনৰদ্বাৰা সামিয়ে মঠত আহ্বান কৰা চিকিৎসা পৰিষদৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চিকিৎসা উৎস হৈ পৰে। পৰিষদখনে গ্ৰীচ, তুৰ্কিস্তান, ভাৰত, চীন, পাৰস্য আৰু মধ্য এছিয়াৰপৰা অহা চিকিৎসা জ্ঞান সংগ্ৰহ কৰি চোৱা ৰিগ্পা বা তিব্বতীয় চিকিৎসা পদ্ধতি বিকশিত কৰে।^২

একাদশ আৰু দ্বাদশ শতিকাত ভাৰতীয় চিকিৎসাৰ কেইবাখনো অতিৰিক্ত গ্ৰন্থ তিব্বতলৈ আহে।^৯ আয়ুৰ্বেদৰ অষ্টাঙ্গহৃদয়সংহিতা বা চিকিৎসাৰ সংকলন নামৰ গ্ৰন্থখন বাগভটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। ৰিনচেন জাংপো (རིན་ཆེན་བཟང་པོ།) (৯৫৭–১০৫৫)-এ এই গ্ৰন্থখন তিব্বতীয় ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল।^১০ অৱশ্যে অষ্টম শতিকাতেই তিব্বতীয় চিকিৎসা পৰিষদে আয়ুৰ্বেদীয় চিকিৎসা পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিছিল। তিব্বতে প্ৰাচীন ভাৰতীয় অভিধৰ্ম সাহিত্যও গ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত পঞ্চম শতিকাৰ অভিধৰ্মকোষভাষ্য অন্যতম। বসুবন্ধুৰদ্বাৰা ৰচিত এই গ্ৰন্থখনত ভ্ৰূণৰ বিকাশৰ দৰে চিকিৎসা বিষয়ৰ আলোচনা আছে।^১১ চিকিৎসা শৰীৰতত্ত্বৰ ওপৰত আধাৰিত ভাৰতীয় বজ্ৰযানৰ বিভিন্ন তন্ত্ৰও তিব্বতে গ্ৰহণ কৰিছিল।^১২^১৩

১৯৩৮ চনত চাগপৰি চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়ছবি: Ernst Schäfer · CC BY-SA 3.0 de

দ্বাদশ শতিকাত কনিষ্ঠ যুথক য়োন্তেন গম্পোৱে (གཡུ་ཐོག་ཡོན་ཏན་མགོན་པོ།) ভাৰতলৈ ছয়বাৰ ভ্ৰমণ কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ গিউদ শ্বি বা চাৰি তন্ত্ৰ সম্পাদনা কৰে আৰু ইয়াক ১৫৬টা অধ্যায়ৰ ৰূপ দিয়ে। এই ৰূপটো বৰ্তমানো ব্যৱহৃত হৈ আছে।^২ চতুৰ্দশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত চিকিৎসকসকলৰ দ্ৰাংতি পৰিয়ালে শাক্য মঠত চাৰি তন্ত্ৰ আৰু যুথক পৰম্পৰাৰ অতিৰিক্ত গ্ৰন্থৰ ওপৰত আধাৰিত এক পাঠ্যক্ৰম প্ৰৱৰ্তন কৰে।^১৪

পঞ্চম দালাই লামা (ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་བ།)-এ কালোন ছাংগ্যে গ্যাত্ছো (སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ།)-ক ১৬৯৬ চনত চাগপৰি চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় স্থাপনৰ দায়িত্ব দিয়ে। চাগপৰিত গ্যাত্ছোৰ ব্লু বেৰিল আৰু চাৰি তন্ত্ৰ পঢ়োৱা হৈছিল। এই শিক্ষা পদ্ধতি মৌখিক পৰম্পৰাৰ সৈতে সমগ্ৰ তিব্বতলৈ বিস্তাৰিত হয়।^৬

১৮শ শতিকাত তিব্বতীয় চিকিৎসাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতি লাভ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তিব্বতলৈ অহা ধৰ্মপ্ৰচাৰকসকলে তেওঁলোকৰ ভ্ৰমণ বিৱৰণীত তিব্বতীয় চিকিৎসাৰ বিষয়ে লিখিছিল। ১৭৮৯ চনত ব্ৰিটিছ অস্ত্ৰোপচাৰ বিশেষজ্ঞ ৰবাৰ্ট ছাণ্ডাৰে তিব্বতীয় ঔষধ প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতিৰ বিষয়ে এখন প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে।^১৫ ১৮৫০-ৰ দশকত ৰাছিয়াৰ ৰাজধানী ছেইণ্ট পিটাৰ্ছবাৰ্গত তিব্বতীয় চিকিৎসাৰ এখন চিকিৎসালয় আৰু এখন বিশেষ বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হয়।^১৬^১৭ ১৮৯৮ চনৰ ভিতৰত চাৰি তন্ত্ৰৰ এটা অংশ ৰাছিয়ান ভাষালৈ অনুবাদ কৰা হৈছিল।^১৮ পোলেণ্ডত ১৯২০-ৰ দশকত তিব্বতীয় চিকিৎসা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ৰাষ্ট্ৰপতি ষ্টানিস্লাভ ভইচেখভস্কি আৰু ইগ্নাচি মোচিৎস্কি দুয়োজনে তিব্বতীয় চিকিৎসাৰ জৰিয়তে চিকিৎসা গ্ৰহণ কৰিছিল।^১৯ ১৯৬৯ চনত ছুইজাৰলেণ্ডৰ জুৰিখত থকা পাডমা এজি তিব্বতীয় চিকিৎসাৰ উৎপাদন আৰু বিক্ৰীত বিশেষজ্ঞতা থকা প্ৰথম পশ্চিমীয়া ঔষধ কোম্পানী হয়।^২০

১৯৫৯ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত তিব্বতীয় জনসাধাৰণৰ চৰকাৰে মেন-ত্সে-খাং (སྨན་རྩིས་ཁང་) আৰু চাগপৰি চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়ক একত্ৰিত কৰি লাছা তিব্বতীয় চিকিৎসালয় স্থাপন কৰে। ১৯৬১ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত লাছা অঞ্চলৰ তিব্বতীয় চিকিৎসকসকলৰ এখন সভাত ছিংপো লোবুক লাছা তিব্বতীয় চিকিৎসালয়ৰ সঞ্চালক হিচাপে নিযুক্ত কৰা হয়। ১৯৮০ চনৰ ১ ছেপ্টেম্বৰত চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ চৰকাৰে লাছা তিব্বতীয় চিকিৎসালয়খন সম্প্ৰসাৰণ কৰি তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ তিব্বতীয় চিকিৎসালয়ত পৰিণত কৰে। ইয়াৰ ফলত তিব্বতীয় চিকিৎসাৰ বিকাশৰ বাবে এক শক্তিশালী ভিত্তি গঢ় লৈ উঠে।^২১ ১৯৯৯ চনত তিব্বত নৰ্ডিকাম ঔষধ কোম্পানী তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ প্ৰথম উচ্চ প্ৰযুক্তিৰ ঔষধ কোম্পানী হিচাপে তালিকাভুক্ত হয়।^২২ ২০০৬ চনত লাছাত তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ এখন চিকিৎসা গোট স্থাপন কৰা হয়। ২০২৩ চনৰ ভিতৰত তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ তিব্বতীয় চিকিৎসালয়ৰ নাম সলনি কৰি পৰম্পৰাগত চীনা চিকিৎসাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় কেন্দ্ৰ কৰা হয়। ইয়াত স্থানীয় চিকিৎসা পদ্ধতিও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^২৩

চাৰি তন্ত্ৰ

চাৰি তন্ত্ৰ বা গিউ শ্বি (རྒྱུད་བཞི།) হৈছে অষ্টম শতিকাৰ এখন তিব্বতীয় চিকিৎসা গ্ৰন্থ। ইয়াত তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চল, ভাৰত, গ্ৰীচ, পাৰস্য, মধ্য এছিয়া আৰু চীনৰ চিকিৎসা পদ্ধতি আৰু চিকিৎসা প্ৰয়োগ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^২৪ চাৰি তন্ত্ৰ গ্ৰন্থখন অষ্টম শতিকাৰ। দ্বাদশ শতিকাত সম্পাদনা কৰা ইয়াৰ ৰূপটো এতিয়াও তিব্বতীয় চিকিৎসাৰ মূল ভিত্তি হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^২^২৫ চাৰি তন্ত্ৰ হৈছে আঠটা শাখাৰ গুপ্ত তন্ত্ৰৰ নিৰ্দেশনা আৰু অমৰত্বৰ ঔষধৰ সাৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এখন গ্ৰন্থৰ সাধাৰণ নাম। ইয়াত একেটা চিকিৎসা মতবাদক চাৰিটা দৃষ্টিকোণৰপৰা আলোচনা কৰা হৈছে। বিদ্যাজ্ঞান নামৰ ঋষিয়ে ইয়াৰ প্ৰকাশ ব্যাখ্যা কৰিছিল।^৬

তিব্বতীয় চাৰি তন্ত্ৰ পদ্ধতিৰ মূল ভিত্তি হৈছে শৰীৰৰ তিনিটা দোষৰ ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰা। সেই তিনিটা হৈছে বায়ু লুং, পিত্ত খ্ৰিছ পা আৰু কফ বেকান।^২৬^২৭ এই তিনটা মূল তিব্বতীয় চিকিৎসাক চীনা চিকিৎসাৰ দুইটা মূল নীতি—ইন আৰু ইয়াং—ৰপৰা পৃথক কৰে। চাৰি তন্ত্ৰক তলত দিয়া ধৰণে বৰ্ণনা কৰিব পাৰি:

মূল তন্ত্ৰ — এই অংশত তিব্বতীয় চিকিৎসাৰ মূল নীতিসমূহৰ সাধাৰণ বিৱৰণ দিয়া হৈছে। ইয়াত শৰীৰৰ দোষ, সেইবোৰৰ ভৰসাম্যহীনতা আৰু ৰোগৰ সৈতে সেইবোৰৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। চাৰি তন্ত্ৰত ৰোগ নিৰ্ণয়ৰ বাবে দৃশ্য পৰ্যবেক্ষণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিশেষকৈ নাড়ী, জিভা আৰু প্ৰস্ৰাৱ পৰীক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। আধুনিক চিকিৎসাত প্ৰস্ৰাৱ পৰীক্ষাক প্ৰস্ৰাৱ বিশ্লেষণ বুলি কোৱা হয়।^২৮
ব্যাখ্যামূলক তন্ত্ৰ — এই অংশত চাৰি তন্ত্ৰৰ অন্তৰ্নিহিত তত্ত্ব অধিক বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত শৰীৰতত্ত্ব, শাৰীৰবৃত্ত, মানসিক ৰোগতত্ত্ব, ভ্ৰূণবিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা পদ্ধতিৰ দৰে বিষয়ৰ সাধাৰণ তত্ত্ব দিয়া হৈছে।^২৯
মৌখিক নিৰ্দেশনাৰ তন্ত্ৰ — এইটো চাৰিটা তন্ত্ৰৰ ভিতৰত আটাইতকৈ দীঘল। ইয়াত মূলতঃ চিকিৎসাৰ ব্যাৱহাৰিক প্ৰয়োগ আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত বিভিন্ন ৰোগ আৰু কোনটো দোষৰ ভৰসাম্যহীনতাৰ ফলত কোনটো ৰোগ হয়, সেই বিষয়ে বিতংভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। এই অংশত বিভিন্ন ৰোগৰ নিৰ্দিষ্ট চিকিৎসাৰ বিষয়েও উল্লেখ কৰা হৈছে।
পৰৱৰ্তী তন্ত্ৰ — এই অংশত ৰোগ নিৰ্ণয় আৰু চিকিৎসা পদ্ধতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত তিব্বতীয় ঔষধ প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি আৰু তাপ চিকিৎসা, মালিচ আৰু সৰু অস্ত্ৰোপচাৰৰ দৰে পদ্ধতিৰে শৰীৰৰ ভিতৰ আৰু বাহিৰ পৰিষ্কাৰ কৰাৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে।^৩০

কাৰ্যৰ তিনিটা নীতি

এছিয়াৰ আন পৰম্পৰাগত চিকিৎসা পদ্ধতিৰ দৰে তিব্বতীয় চিকিৎসায়ো আধুনিক জৈৱ-চিকিৎসাৰপৰা পৃথকভাৱে প্ৰথমে স্বাস্থ্যৰ এক নিৰ্দিষ্ট সংজ্ঞা আগবঢ়ায়। তিব্বতীয় চিকিৎসা তত্ত্ব অনুসৰি সুস্বাস্থ্যৰ বাবে শৰীৰৰ কাৰ্যৰ তিনিটা নীতিৰ ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰা প্ৰয়োজন। সেইবোৰক সাধাৰণতে দোষ বুলি কোৱা হয়। এই তিনিটা হৈছে লুং, ত্ৰি-পা আৰু বে-কান।^৩১

• লুং^৩১ হৈছে শৰীৰত ভৌতিক পদাৰ্থ, যেনে তেজ; শক্তি, যেনে স্নায়ুতন্ত্ৰৰ সংকেত; আৰু অভৌতিক বস্তু, যেনে চিন্তা, চলাচল কৰাৰ ক্ষমতাৰ উৎস। ভ্ৰূণৰ বিকাশৰ সময়ত মনৰ বস্তুবাদী প্ৰকাশ লুং পদ্ধতিৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। লুংৰ পাঁচটা পৃথক উপশ্ৰেণী আছে। প্ৰতিটোৰ নিৰ্দিষ্ট স্থান আৰু কাৰ্য আছে। সেইবোৰ হৈছে স্ৰোগ-দ্জিন লুং, গ্যেন-ৰগ্যু লুং, খ্যাব-বয়েদ লুং, মে-মন্যাম লুং আৰু থুৰ-ছেল লুং।

• ত্ৰি-পা^৩১ তাপৰ পৰিমাণগত আৰু গুণগত বৈশিষ্ট্যৰে চিহ্নিত। ই শৰীৰৰ তাপ নিয়ন্ত্ৰণ, বিপাক, যকৃতৰ কাৰ্য আৰু বিচাৰক্ষম বুদ্ধিৰ দৰে বহু কাৰ্যৰ উৎস। ভ্ৰূণৰ বিকাশৰ সময়ত মনৰ আক্ৰমণাত্মক প্ৰকাশ ত্ৰি-পা পদ্ধতিৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। ত্ৰি-পাৰ পাঁচটা পৃথক উপশ্ৰেণী আছে। সেইবোৰ হৈছে জু-বয়েদ ত্ৰি-পা, সগ্ৰুব-বয়েদ ত্ৰি-পা, মদাংস-সগ্যুৰ ত্ৰি-পা, মথং-বয়েদ ত্ৰি-পা আৰু মদোগ-ছেল ত্ৰি-পা।

• বে-কান^৩১ শীতলতাৰ পৰিমাণগত আৰু গুণগত বৈশিষ্ট্যৰে চিহ্নিত। ই পাচনৰ বিভিন্ন দিশ, শৰীৰৰ গঠন অটুট ৰখা, সন্ধিৰ স্বাস্থ্য আৰু মানসিক স্থিৰতাৰ দৰে বহু কাৰ্যৰ উৎস। ভ্ৰূণৰ বিকাশৰ সময়ত মনৰ অজ্ঞতাৰ প্ৰকাশ বে-কান পদ্ধতিৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। বে-কানৰ পাঁচটা পৃথক উপশ্ৰেণী আছে। সেইবোৰ হৈছে ৰ্তেন-বয়েদ বে-কান, ম্যাগ-বয়েদ বে-কান, ম্যোং-বয়েদ বে-কান, ত্সিম-বয়েদ বে-কান আৰু বয়োৰ-বয়েদ বে-কান।

ব্যৱহাৰ

ৰাছিয়াৰ বুৰিয়াতিয়াৰ উলান-উদেত অৱস্থিত প্ৰাচ্য চিকিৎসা কেন্দ্ৰছবি: Newspaper "Number One" (photographer Petr Sanzhiev) · Public domain

তিব্বতীয় চিকিৎসা আৰু তিব্বতৰ বাহিৰত ইয়াৰ চিকিৎসা পদ্ধতিসমূহ হিমালয় অঞ্চলত বহুলভাৱে ব্যৱহৃত হয়। ভাৰতত তিব্বতীয় চিকিৎসা পৰিষদে তিব্বতীয় চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়সমূহক আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি দিয়ে। তিব্বতীয় চিকিৎসা আৰু জ্যোতিষ প্ৰতিষ্ঠান আৰু ইয়াৰ মেন-ত্সে-খাং দালাই লামাৰ কাৰ্যালয়ৰ অধীনত কাম কৰে। ২০১০ চনত ভাৰত চৰকাৰে চোৱা ৰিগ্পাক আনুষ্ঠানিকভাৱে "চিকিৎসাৰ বিজ্ঞান" হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে।^৩২ ইয়াৰ পিছত চৰকাৰে লেহ, লাডাখত "ৰাষ্ট্ৰীয় চোৱা ৰিগ্পা প্ৰতিষ্ঠান" স্থাপনৰ অনুমোদন দিয়ে। এই প্ৰতিষ্ঠানৰ উদ্দেশ্য হৈছে চোৱা ৰিগ্পাৰ গৱেষণা আৰু বিকাশৰ বাবে সুযোগ সৃষ্টি কৰা।^৩৩ তিব্বতৰ তিব্বতবিদসকলেও স্পেইনৰ দৰে ইউৰোপীয় দেশলৈ গৈ এই বিষয়ত বক্তৃতা প্ৰদান কৰিছে।

নেপালত তিব্বতীয় চোৱা ৰিগ্পা চিকিৎসক, মেন-ত্সে-খাং আৰু তেওঁলোকৰ চিকিৎসালয়সমূহে ঐতিহাসিকভাৱে পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ লোকসকলৰ মাজত কাম কৰি আহিছে। পিছলৈ এই চিকিৎসা পদ্ধতি সমগ্ৰ দেশৰ নগৰ অঞ্চললৈও বিস্তাৰিত হয়।^৩৪^৩২ ইয়াত বিদেশী পৰ্যটকসহ সকলো লোকৰ চিকিৎসা কৰা হয়। ২০১৬ চনত চোৱা ৰিগ্পা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মহাবিদ্যালয় নামৰ এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় স্থাপন কৰা হয়। ইয়াৰ শিক্ষাৰ্থীসকল নেপালৰ স্থানীয় শিক্ষাৰ্থী হোৱাৰ লগতে ভাৰত, ভূটান, ফিনলেণ্ড, ইংলেণ্ড আৰু স্পেইনৰপৰাও আহে।

চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ চৰকাৰৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ লক্ষ্য হৈছে চীনৰ আন জাতিগোষ্ঠীৰ মাজত পৰম্পৰাগত তিব্বতীয় চিকিৎসাৰ প্ৰচাৰ কৰা। তিব্বত পৰম্পৰাগত তিব্বতীয় চিকিৎসা বিশ্ববিদ্যালয় আৰু ছিংহাই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চিকিৎসা বিদ্যালয়ে এই চিকিৎসা পদ্ধতিৰ পাঠ্যক্ৰম আগবঢ়ায়। ২০০০ চনত লাছাত তিব্বতীয় চিকিৎসাৰ এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শৈক্ষিক সন্মিলন অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াত তিব্বতীয় চিকিৎসা উদ্যোগৰ বৰ্তমান অৱস্থা আৰু বিকাশৰ সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হয়।^৩৫ ২০০৩ চনৰ ডিচেম্বৰত চীন বিজ্ঞান একাডেমীৰ অধীনৰ নটা কাৰ্যালয় আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ বিশেষজ্ঞ, যেনে উত্তৰ-পশ্চিম মালভূমি প্ৰতিষ্ঠান, কুনমিং প্ৰাণীবিজ্ঞান আৰু প্ৰাণী বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠান আৰু ছাংহাই ঔষধ বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠান, আৰু তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ সংশ্লিষ্ট বিভাগৰ বিশেষজ্ঞসকল চেংডুত একত্ৰিত হয়। তেওঁলোকে তিব্বতীয় ঔষধৰ আধুনিকীকৰণৰ বাবে একাডেমী আৰু অঞ্চলটোৰ মাজত সহযোগিতাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে। ২০০৪ চনৰ মে' মাহত বেইজিঙত তিব্বতীয় ঔষধৰ আধুনিকীকৰণৰ বাবে ছটা ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰকল্প অনুমোদিত হয়।^৩৬

উল্লেখযোগ্য চিকিৎসক

আকং ৰিনপোছে
তেনজিন চোয়েদ্ৰাক
য়েছি ধোন্দেন
যুথক য়োন্তেন গম্পো
দেচি ছাংগ্যে গ্যাত্ছো
লোবছাং দোলমা খাংকাৰ
ছেৱাং দোলকাৰ খাংকাৰ
থাং টং গ্যালপো
এলিয়ট টোকাৰ
কনিষ্ঠ যুথক য়োন্তেন গম্পো

লগতে চাওক

অতিৰিক্ত পঠন

Avedon, John F. (1981-01-11). Exploring the Mysteries of Tibetan Medicine. The New York Times
Analysis of Five Pharmacologically Active Compounds from the Tibetan Medicine Elsholtzia with Micellar Electrokinetic Capillary Chromatography. Chenxu Ding; Lingyun Wang; Xianen Zhao; Yulin Li; Honglun Wang; Jinmao You; Yourui Suo | Journal of Liquid Chromatography & Related Technologies | 200730:20, | 3069(15) |
HPLC‐APCI‐MS Determination of Free Fatty Acids in Tibet Folk Medicine Lomatogonium rotatum with Fluorescence Detection and Mass Spectrometric Identification. Yulin Li; Xian'en Zhao; Chenxu Ding; Honglun Wang; Yourui Suo; Guichen Chen; Jinmao You | Journal of Liquid Chromatography & Related Technologies | 200629:18, | 2741(11) |
Stack, Peter. "The Spiritual Logic Of Tibetan Healing.(Review)." San Francisco Chronicle. (Feb 20, 1998)
Dunkenberger, Thomas / "Tibetan Healing Handbook" / Lotus Press - Shangri-La, Twin Lakes, WI / 2000 /

বাহ্যিক সংযোগ

তথ্যসূত্ৰ

↑ Dhondrup, W.; Tidwell, T. (2020). Dataset of illness classifications in Sowa Rigpa. Data in Brief
↑ Claude Arpi, Glimpses on the Tibet History, "Sowa Rigpa" (Art of Healing). Dharamsala: The Tibet Museum, 2016, Chapter 9
↑ (2021). National Institute of Showa Rigpa
↑ Kloos, Stephan; Madhavan, Harilal; Tidwell, Tawni. (2020). The transnational Sowa Rigpa industry in Asia: New perspectives on an emerging economy. Social Science & Medicine
↑ Saxer, Martin. (2013). Manufacturing Tibetan medicine: the creation of an industry and the moral economy of Tibetanness. Epistemologies of healing. Berghahn books. ISBN 978-0-85745-772-1
↑ Gyamtso, Sangye. (April 2005). Tibetan Medicine Cards: Illustrations and Text from the Blue Beryl Treatise of Sangye Gyamtso (1653-1705). Pomegranate Communications. পৃ. 32. ISBN 978-0-7649-1761-5
↑ Kala, C.P. (2005) Health traditions of Buddhist community and role of amchis in trans-Himalayan region of India. Current Science, 89 (8): 1331-1338
↑ Phuntsok, Thubten. བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་དོན་པདྨ་རཱ་གའི་ལྡེ་མིག "A General History of Tibet". HimalayaBon
↑ Garrett, Frances. (2008). Religion, Medicine and the Human Embryo in Tibet. Routledge. পৃ. 23
↑ Garrett, Frances. (2008). Religion, Medicine and the Human Embryo in Tibet. Routledge. পৃ. 24
↑ Garrett, Frances. (2008). Religion, Medicine and the Human Embryo in Tibet. Routledge. পৃ. 26–27
↑ Garrett, Frances. (2008). Religion, Medicine and the Human Embryo in Tibet. Routledge. পৃ. 31
↑ Kala, C.P. (2002) Medicinal Plants of Indian Trans-Himalaya: Focus on Tibetan Use of Medicinal Resources. Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun, India. 200 pp
↑ William, McGrath. (2017). Buddhism and Medicine in Tibet: Origins, Ethics, and Tradition. UVA Library · Virgo
↑ Saunders, Robert. (1789). Some Account of the Vegetable and Mineral Productions of Boutan and Thibet. Royal Society of London
↑ Norris, S.M.; Sunderland, W. (2012). Russia's People of Empire: Life Stories from Eurasia, 1500 to the Present. Indiana University Press. পৃ. 204. ISBN 978-0-253-00184-9
↑ Frolova-Walker, M. (2018). Rimsky-Korsakov and His World. The Bard Music Festival. Princeton University Press. পৃ. 166. ISBN 978-0-691-18271-1
↑ Wang, L. (1994). The Medical History of Tibet. Shanghai Foreign Language Education Press. ISBN 978-7-81009-825-0
↑ Hofer, T. (2018). Bodies in Balance: The Art of Tibetan Medicine. University of Washington Press. পৃ. 253. ISBN 978-0-295-80708-9
↑ McGrath, W.A. (2019). Knowledge and Context in Tibetan Medicine. Brill's Tibetan Studies Library. Brill. পৃ. 140. ISBN 978-90-04-40444-1
↑ 《四部医典》：流传千年的藏医药经典著作. www.zgdazxw.com.cn
↑ (2015). 西藏文化产业发展探析. সমাজ বিজ্ঞান সাহিত্য প্ৰকাশন. পৃ. 149. ISBN 978-7-5097-5473-3
↑ 西藏自治区藏医院挂牌成为国家中医医学中心(藏医)筹建单位-中新网. www.chinanews.com.cn
↑ Bynum, W.F. Dictionary of Medical Biography. Greenwood Press. পৃ. 1343
↑ Alphen, Jon Van. Oriental Medicine- An illustrated Guide to the Asian Arts of Healing. Serindia Publications. পৃ. 114
↑ Lama, T.D.; Hopkins, J. (2016). The Great Exposition of Secret Mantra, Volume One: Tantra in Tibet. Shambhala. ISBN 978-1-61180-359-4
↑ W.A., McGrath. (2019). Knowledge and Context in Tibetan Medicine. Brill's Tibetan Studies Library. Brill. ISBN 978-90-04-40444-1
↑ Gonpo, Y.Y. (2011). The Root Tantra and The Explanatory Tantra from the Secret Quintessential Instructions on the Eight Branches of the Ambrosia Essence Tantra (Men-Tsee-Khang - སྨན་རྩིས་ཁང་།). Men-Tsee-Khang. ISBN 978-81-86419-62-5
↑ (1998). བོད་ཀྱི་སྨན་རྫས་རིག་པའི་ཚིག་མཛོད་གཡུ་ཐོག་སྔོ་འབུམ་དགོངས་རྒྱན།. Reference Works. Motilal Banarsidass Publishers. পৃ. 9. ISBN 978-81-208-1567-4
↑ Hofer, T. (2018). Bodies in Balance: The Art of Tibetan Medicine. University of Washington Press. পৃ. 279. ISBN 978-0-295-80708-9
↑ The Basic Tantra and the Explanatory Tantra from the Secret Quintessential Instructions on the Eight Branches of the Ambrosia Essence Tantra মেন-ত্সে-খাং: India 2008
↑ Vinod C Dixit, "Tibetan medicine: Healing the ancient way", The Himalayan, 24 May 2022
↑ Cabinet approves establishment of National Institute for Sowa-Rigpa in Leh. www.newsonair.com
↑ Tsering Ngodup Lama & Pasang Dorjee, "Sowa Rigpa: An alternative medicine's expansion beyond the Himalayas", Kathmandu Post, 27 November 2021
↑ (2015). 西藏文化产业发展探析. সমাজ বিজ্ঞান সাহিত্য প্ৰকাশন. পৃ. 148. ISBN 978-7-5097-5473-3
↑ 藏医藏药：从传统走向现代化. news.sina.com.cn

সম্পৰ্কিত শ্ৰেণী

বিকল্প চিকিৎসা

উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ

উৎস: অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ “পৰম্পৰাগত তিব্বতীয় চিকিৎসা” প্ৰবন্ধৰ সংশোধন ৬৪০৫২১ (১ অক্টোবৰ ২০২৬)ৰ পৰা আনি অসমীয়া বিশ্বকোষৰ গাঁথনিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে। মূল লেখকসকলৰ তালিকা সম্পাদনা-ইতিহাসত উপলব্ধ। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।