পঞ্চীকৰণ

পঞ্চীকৰণ (সংস্কৃত: पञ्चीकरण; IAST: Pañcīkaraṇa; অৰ্থ: “পাঁচটা কৰা”) এক বেদান্ত-ভিত্তিক তত্ত্ব, য’ত মূল পাঁচটা সূক্ষ্ম উপাদানৰ পৰা পদাৰ্থৰ সৃষ্টি কেনেদৰে ঘটিল তাৰ ব্যাখ্যা কৰা হয়।^১ এই তত্ত্বৰ কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা অনুসৰি সূক্ষ্ম পদাৰ্থ ক্ৰমে স্থূল পদাৰ্থ (gross matter)লৈ পৰিণত হয়।^২

ইতিহাস

আদি শংকৰাচাৰ্যই এই তত্ত্বৰ ওপৰত পঞ্চীকৰণং নামৰ এখন গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল।^৩ তেওঁৰ শিষ্য মণ্ডন মিশ্ৰই (সুৰেশ্বৰাচাৰ্য) এই বিষয়টো বিস্তাৰ কৰিছিল পাছলৈ।^৪ পাছলৈ ৰামানন্দ সৰস্বতীয়ে ২৪০০ শ্লোকত আৰু আনন্দ গিৰিয়ে ১৬০ শ্লোকত এই তত্ত্বৰ ওপৰত ভাষ্য লিখি উলিয়াইছিল।^৫৬

ছান্দোগ্য উপনিষদত “ত্ৰিবৃৎকৰণ” নামৰ ত্ৰিবিভাজন-তত্ত্বৰ উল্লেখ আছে, যাৰ পৰা পঞ্চীকৰণ তত্ত্বৰ বিকাশ হোৱা বুলি অনুমান কৰা হয়।^৭ শ্ৰীমৎ দেবী ভাগৱতম্‌ গ্ৰন্থত নাৰদৰ উদ্দেশ্যে এই তত্ত্বৰ বৰ্ণনা আছে বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^৮

সামগ্ৰিক ব্যাখ্যা

পঞ্চীকৰণক “ভূতসৰ্গ”, অৰ্থাৎ উপাদানৰ সৃষ্টি বুলিও ব্যাখ্যা কৰা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত সূক্ষ্ম পদাৰ্থ নিজে পৰিৱৰ্তিত হৈ স্থূল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।^৯ তত্ত্বৰ ভাষ্য অনুসৰি বুদ্ধি চৈতন্যৰ সূক্ষ্ম প্ৰকাশ, আৰু পদাৰ্থ চৈতন্যৰ স্থূল প্ৰকাশ।^১০

পঞ্চীকৰণৰ অৰ্থ মূল পাঁচ সূক্ষ্ম উপাদানৰ (তন্মাত্ৰা) “পাঁচগুণ মিশ্ৰণ”। সূক্ষ্ম উপাদানসমূহ প্ৰথমতে স্বতন্ত্ৰ অৱস্থাত থাকে। পঞ্চীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰতিটো সূক্ষ্ম উপাদান প্ৰথমে দুটা অংশত বিভক্ত হয়। তাৰ এক অৰ্ধাংশ অখণ্ড অৱস্থাত থাকে, আনটো অৰ্ধাংশ পুনৰ চাৰি সমান অংশত বিভক্ত কৰা হয়।^১১

তাৰ পিছত প্ৰতিটো সূক্ষ্ম উপাদানৰ অখণ্ড অৰ্ধাংশত অন্য চাৰিটা সূক্ষ্ম উপাদানৰ পৰা প্ৰত্যেকৰে ১/৮ অংশ যোগ কৰা হয়। এইদৰে প্ৰতিটো স্থূল উপাদানে (পঞ্চভূত) নিজৰ সূক্ষ্ম উপাদানৰ ১/২ অংশ আৰু বাকী চাৰিটাৰ পৰা ১/৪ অংশকৈ লৈ পাঁচগুণ গঠনৰ ৰূপ লাভ কৰে।^১২ ফলত প্ৰতিটো স্থূল উপাদানৰ ভিতৰত পাঁচধৰণৰ সংযোজনা থাকে।

সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া

এই বিভাজন আৰু পুনঃসংযোজন প্ৰক্ৰিয়াই স্থূল উপাদানৰ সৃষ্টি কৰে বুলি পৰম্পৰাগতভাৱে বিশ্বাস কৰা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া অবিৰত বুলি বৰ্ণিত, য’ত সৃষ্টি, স্থিতি আৰু সংহাৰ নিৰন্তৰ চলি থাকে।^১৩

স্থূল উপাদান গঠনৰ পিছত চৈতন্য এই উপাদানসমূহত “অধিষ্ঠাতা দেৱতা” ৰূপে প্ৰৱেশ কৰে, আৰু তাৰ পিছত “অহংকাৰ” বা অহং-চিনাক্তকৰণৰ অনুভূতি জন্ম লয়।^১৪ ইয়াৰ ফলত উপাদানসমূহ নিজৰ মৌলিক গুণ অনুসৰি আকাৰ-প্ৰকাৰ গ্ৰহণ কৰে বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়।^১৫

সংশ্লিষ্ট ধাৰণা

পঞ্চীকৰণ তত্ত্বৰ সৈতে “নামৰূপ-ব্যাকৰণ”ৰ ধাৰণাৰ সম্পৰ্ক আছে, য’ত নাম আৰু ৰূপৰ ভেদবুদ্ধিৰ মাধ্যমেৰে জগতৰ প্ৰকাশ ব্যাখ্যা কৰা হয়।^১৬