পঞ্চভূত

পঞ্চভূত (সংস্কৃত: पञ्चभूत; IAST: pañca bhūta) হিন্দু ধৰ্মত “পাঁচটা মৌলিক উপাদান”ৰ এক সমষ্টি, যাক সৃষ্টিজগতৰ সকলো সৃষ্টিৰ ভিত্তি বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।^১ এই পাঁচ উপাদান হ’ল পৃথিৱী (पृथ्वी), আপঃ (आपः), অগ্নি (अग्नि), বায়ু (वायु) আৰু আকাশ (आकाश)।^২ আয়ুৰ্বেদ আৰু ভাৰতীয় দৰ্শনৰ অনেক ধাৰাত মানৱ দেহকো এই পাঁচ উপাদানেৰে গঠিত বুলি ধৰা হয়।^৩

ধাৰণা আৰু তুলনামূলক দৃষ্টিভংগী

পঞ্চভূতৰ ধাৰণাত পাঁচটা ভূত, বিশেষকৈ আকাশকো মৌলিক উপাদান হিচাপে ধৰা হয়। পিচে পৰম্পৰা ভেদে পাৰ্থক্য দেখা যায়। চাৰ্বাক বস্তুবাদী পদ্ধতিয়ে আকাশ “অস্পৰ্শ্য/অদৃশ্য” বুলি ধৰি ইয়াক মৌলিক উপাদান বুলি অস্বীকাৰ কৰে, আৰু চাৰিটা উপাদানেই (পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু) মৌলিক বুলি গ্ৰহণ কৰে।^৪

বৌদ্ধধৰ্মত হিন্দুধৰ্মীয় প্ৰভাৱৰ উল্লেখ থাকিলেও, বৌদ্ধ পৰম্পৰাই চাৰি “মহাভূত”কেই মানে আৰু আকাশক উৎপন্ন উপাদান হিচাপে বুজে।^৫ এই ভাৰতীয় পঞ্চভূত-ব্যৱস্থা চীনৰ ৱুশ্বিং (Wuxing) দৰ্শনত থকা “পাঁচ ধাপ/পাঁচ পৰ্যায়”ৰ ৰূপান্তৰ-তত্ত্বৰ তুলনাত “স্থিৰ” বা “সহজাত” উপাদান-ধাৰণাৰ দৰে বৰ্ণিত।^৫

বৰ্ণনা

পঞ্চভূতক পৃথিৱী বা অন্য যি কোনো স্থানত, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰত, সকলো জীৱ-সত্তা গঠনৰ মৌলিক উপাদান বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।^৪ কিছুমান বৰ্ণনাত মানৱ দেহৰ নিৰ্দিষ্ট উপাদান, ইন্দ্ৰিয়, আৰু পাঁচ আঙুলিৰ সৈতে পঞ্চভূতৰ সম্বন্ধ স্থাপন কৰা হয়, আৰু হাতৰ মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে সংশ্লিষ্ট উপাদানৰ “শক্তি” নিয়ন্ত্ৰণ বা প্ৰৱাহিত কৰাৰ ধাৰণাৰ উল্লেখ আছে।^৪ এই প্ৰসংগত পুৰাণৰ এক উদ্ধৃতি-ভিত্তিক সূচনাত উপাদানসমূহৰ “লক্ষণীয় নীতি” বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^৬

আয়ুৰ্বেদ

আয়ুৰ্বেদ আৰু যোগ-প্ৰসঙ্গত পঞ্চভূতক মানৱ স্বাস্থ্যৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি উল্লেখ কৰা হয়, আৰু দেহত কোনো অসুস্থতা বা বিকাৰ এক বা একাধিক উপাদানৰ “অসমতা” বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়।^৭ যোগ তত্ত্ব মুদ্ৰা বিজ্ঞান নামৰ পাঠ্যৰ আধাৰত পঞ্চভূতক মানৱ আঙুলিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰা বুলি কোৱা হয়, আৰু বিভিন্ন মুদ্ৰা এই উপাদানসমূহ “সমতা”লৈ আনিবলৈ বিকশিত।^৮

আয়ুৰ্বেদৰ ত্ৰিদোষ (বাত, পিত্ত, কফ)কো পঞ্চভূতৰ সংমিশ্ৰণ ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হয়: বাত = বায়ু+আকাশ, পিত্ত = অগ্নি+আপস্‌, কফ = পৃথিৱী+আপস। এই দোষসমূহৰ সূক্ষ্ম “ইতিবাচক সাৰ” মানস-দেহীয় কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে বুলি উল্লেখ কৰা হয়।^৯

যোগ দৃষ্টিভংগী

যোগ-প্ৰসংগত সাধনাৰ লক্ষ্য “নিজৰ ওপৰত অধিকাৰ” লাভ কৰা বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়, আৰু এই অধিকাৰ পঞ্চভূত উপাদানসমূহক “আয়ত্ত” (master) কৰাৰ জৰিয়তে সম্ভৱ বুলি উল্লিখিত।^১০

এই উপাদানসমূহ “বিশুদ্ধ” কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াক ভূত সিদ্ধি বুলি কোৱা হয়।^১১ লগতে পঞ্চ ভূত স্থলক যোগ-অনুশীলনৰ বাবে পঞ্চভূতৰ “প্ৰতিনিধি” হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হয়। কিছুমান পৰম্পৰাত মানুহে এক মন্দিৰৰ পৰা আনটো মন্দিৰলৈ গৈ নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ ওপৰত সাধনা কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াত লিপ্ত হয়।^১২

সাতটা চক্ৰৰ সৈতে পঞ্চভূতৰ সম্পৰ্কৰো উল্লেখ কৰা হয়।^৯

হস্তমুদ্ৰা

হস্তমুদ্ৰা বা হাতৰ ভংগী পঞ্চভূতৰ ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠা, য’ত পাঁচটা আঙুলিক পৃথিৱী/জল/অগ্নি/বায়ু/আকাশৰ “প্ৰতিনিধি” ৰূপে ধৰা হয়।^১৩

বাস্তু

বাস্তু শাস্ত্ৰত পঞ্চভূতৰ নিৰ্দিষ্ট দিশত স্থান-নিৰ্ধাৰণ আৰু উপাদানসমূহৰ “সমতা”ক গঠন/স্থাপত্যৰ অৱস্থাৰ নিৰ্ণায়ক বুলি কোৱা হয়।^৯ এই ধৰণৰ সহসম্পৰ্কৰ আধাৰত আদৰ্শ গৃহ-ৰচনা সম্পৰ্কীয় বৰ্ণনাত দক্ষিণ-পশ্চিম অংশত ভাৰ (load/weight) অধিক ৰাখি উত্তৰ-পূবত খোলা স্থান ৰাখিব লাগে আদি বিন্যাস উল্লেখ কৰা হয়।^৯

ৰস

পঞ্চভূতক ছটা মানৱ ৰসৰ (মধুৰ, আম্ল, লৱণ, কটু, তিক্ত, কষায়) সৈতে সম্পৰ্কিত কৰাৰো উল্লেখ আছে, য’ত প্ৰতিটো ৰসক দুটা উপাদানৰ সংমিশ্ৰণৰ সৈতে জড়িত বুলি কোৱা হয়।^৯