ক্ৰেমেনেটছ দুৰ্গ

ক্ৰেমেনেটছ দুৰ্গ (Kremenets'kyi zamok, Kremenecio pilis, zamek w Krzemieńcu) হৈছে ইউক্ৰেইনৰ টেৰ্নোপিল ওব্লাষ্টৰ ক্ৰেমেনেটছ চহৰত অৱস্থিত এটা ঐতিহাসিক দুৰ্গ।^১ এই দুৰ্গটো এটা থিয় পাহাৰৰ ওপৰত মূলতঃ চুনাপাথৰেৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^২ ইয়াৰ পশ্চিম দিশত অৱস্থিত মূল দুৰ্গটোৰ প্ৰস্থ আছিল প্ৰায় ৬৫ মিটাৰ আৰু দৈৰ্ঘ্য আছিল ১৩৫ মিটাৰ। সমগ্ৰ ওখ অংশটো এটা ওখ শিলৰ প্ৰাচীৰেৰে আৱৰি থকা আছিল, যদিও ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগত শিলৰ পৰিৱৰ্তে কাঠক নিৰ্মাণ সামগ্ৰী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^১২

এই দুৰ্গটো এক অভেদ্য দুৰ্গ হিচাপে পৰিচিত আছিল, যি বিভিন্ন সময়ত হাংগেৰী, মংগোল, কছাক আদিৰ আক্ৰমণৰ সন্মুখীন হৈছিল।^৩

ইতিহাস

বিৱৰ্তনৰ সময়ৰেখা

এহেজাৰ বছৰীয়া ইতিহাসৰ তথ্য, ঘটনা আৰু ব্যক্তিসকলক একত্ৰিত কৰিলে ই এক আকৰ্ষণীয় কাহিনী হৈ পৰে। আমি শতিকাবোৰৰ যিমানেই গভীৰতালৈ যাম, নিৰ্দিষ্ট তাৰিখসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰাটো সিমানেই জটিল হৈ পৰে। কিছুমান পোলেণ্ডৰ উৎসৰ মতে,^৪ ১০৬৪ চনৰ ভিতৰত ক্ৰেমেনেটছ এখন দুৰ্গ চহৰ হিচাপে অস্তিত্বত আছিল, যেতিয়া জমিদাৰ বোলেছলাভ ২য় দ্য জেনৰাছ (১০৪২–১০৮১) ৰ ফ্ৰণ্ট ৰেংকৰ সৈন্যই তেওঁৰ কিয়েভ অভিযানৰ সময়ত ইয়াক বাধা হিচাপে পাই আক্ৰমণ কৰিছিল।

ইয়াৰ কেইটামান দশকৰ পিছত, বোলেছলাভ ২য় দ্য জেনৰাছৰ একেবোৰ সৈন্যদলে ইকভা চহৰত কৰা এক অসফল আক্ৰমণৰ পিছত, দুৰ্গৰ গৰাকী ডেনিছকো মোকাচিয়েভৰ নিৰ্দেশত দুৰ্গৰ দুৱাৰ স্বেচ্ছাই মুকলি কৰি দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ পুৰস্কাৰ স্বৰূপে তেওঁ আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালে ক্ৰেমেনেটছৰ আজীৱন চহৰ সম্পত্তিৰ পেটেণ্ট লাভ কৰে।

গালিচিয়াৰ ইতিহাসৰ ওপৰত আধাৰিত ৰাছিয়াৰ উৎসসমূহে ক্ৰেমেনেটছৰ ওচৰত গালিচিয়াৰ জমিদাৰ মষ্টিস্লাভ দ্য লাকী (১১৭৫–১২৩৫) আৰু হাংগেৰীৰ ৰজা এণ্ড্ৰিউ ২য় দ্য জেৰোচোলিমিটান (১১৭৫–১২৩৫) ৰ সৈন্যবাহিনীৰ মাজত হোৱা যুদ্ধৰ প্ৰসংগত এই দুৰ্গটোৰ উল্লেখ কৰিছে। এই যুদ্ধত হাংগেৰী বাহিনীৰ বিজয় যাত্ৰা স্তব্ধ হৈ পৰিছিল যদিও বৃহৎ পৰিমাণৰ ক্ষয়-ক্ষতি হৈছিল।

১২৪১-১২৫৫ চনৰ ভিতৰত গালিচিয়া আৰু ভোলিনিয়াৰ ভূমিত গোল্ডেন হৰ্ডৰ আগ্ৰাসনৰ সময়তো বৰ্তি থকা কেইখনমান চহৰৰ ভিতৰত এই চহৰখন অন্যতম আছিল, যদিও ক্ষমতাত টিকি থাকিবলৈ দেশদ্ৰোহিতাৰ আশ্ৰয় লোৱা ইয়াৰ কমিছনাৰজনক ই হেৰুৱাইছিল। কেৱল ইয়াৰ ৰক্ষকসকলৰ ইচ্ছাৰ বাবেই দুৰ্গটো টিকি থাকিব নোৱাৰিলে। ১২৬১ চনত খান বোৰোলডাইৰ নিৰ্দেশত ভোলিনৰ জমিদাৰ ভাসিলকো ৰোমানোভিচৰ (১২০৩–১২৬৯) দ্বাৰা এই দুৰ্গটো ভাঙি পেলোৱা হয়।

১২৯০-ৰ দশকত, ১২৯২ চনৰ পৰৱৰ্তী বছৰবোৰত ভোলিনৰ শাসক লৰ্ড মষ্টিস্লাভ ডানিলোভীচৰ উদ্যোগত প্ৰায় ২০ বছৰৰ পিছত পুনৰ দুৰ্গ পাহাৰত জীৱন ঘূৰি আহে।

১৪ শতিকাত এই সীমান্তৱৰ্তী দুৰ্গটোক কঠিন ভাগ্যই খেদি ফুৰিছিল, কিয়নো গালিচিয়া-ভোলিনিয়া শাসনৰ পতনৰ ফলত ওচৰ-চুবুৰীয়া সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰ যেনে পোলেণ্ড, হাংগেৰী আৰু লিথুৱানিয়াই ইজনে সিজনক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। শতিকাৰ শেষৰ ফালে ক্ৰেমেনেটছ দুৰ্গ জৰাজীৰ্ণ হৈ পৰে।

১৩৯৬ চনত লিথুৱানিয়াৰ মহান ৰাজকুমাৰ ভিতাউটাছৰ হাতলৈ যোৱাৰ পিছত ক্ৰেমেনেটছ দুৰ্গই কিছু নিশ্চয়তা লাভ কৰে, কিয়নো ইয়াক মেৰামতি কৰা হয় আৰু যুদ্ধৰ প্ৰস্তুতি পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ প্ৰাচীৰৰ আঁৰত এটা সামৰিক বাহিনী মোতায়েন কৰা হৈছিল। পুনৰ অৰ্জন কৰা শক্তি আৰু ৰাজকুমাৰ শ্বিট্ৰিগাইলাৰ (১৩৭০–১৪৫২) মালিকানাধীন ৰাজকীয় কাৰাগাৰৰ পৰা ইয়াৰ সুকীয়া পৰিচয় আৰু দুৰ্দান্ত প্ৰতিৰোধৰ সৃষ্টি হৈছিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে চহৰখনে ১৪৩৮ চনত লুতস্ক আৰু ভ্লাদিমিৰৰ দৰে স্বায়ত্তশাসনৰ মৰ্যাদা লাভ কৰে।

অহা আধা শতিকাৰ বাবে তাতাৰসকলৰ ক্ৰমবৰ্ধমান আগ্ৰাসনৰ সন্মুখীন হৈ, ইয়াৰ সীমান্তৱৰ্তী অৱস্থানৰ বাবে পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান কমনৱেলথৰ সম্পত্তি হিচাপে ইকভা নদীৰ ওপৰত থকা এই দুৰ্গটো স্থায়ী যুদ্ধক্ষেত্ৰ হৈ পৰিছিল। অৱশ্যে ইয়াৰ কিছুমান সুবিধাও আছিল। উদাৰ অনুদান, পুনৰুদ্ধাৰ আৰু সুৰক্ষা উন্নয়নে চহৰখনৰ অধিক উন্নয়ন খৰতকীয়া কৰি তুলিছিল।

পুনৰাই, পোলেণ্ডৰ ৰজা আৰু লিথুৱানিয়াৰ ৰাজকুমাৰৰ ডিক্ৰীৰ দ্বাৰা চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহ তেওঁৰ পত্নী বোনা এফোৰ্জাক প্ৰদান কৰাৰ জৰিয়তে ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে দুৰ্গটোৰ গুৰুত্ব নিশ্চিত কৰা হৈছিল, যাৰ বাবে দুৰ্গ পাহাৰে ইয়াৰ আন can নাম ‘বোনা’ লাভ কৰিছিল। এইদৰেই ভূমি আৰু সম্পত্তিৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে দুৰ্গটোৱে ইয়াৰ বিকাশৰ বাবে এক নতুন গতি লাভ কৰিছিল।

১৬৪৮ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত মাক্সিম ক্ৰিভনিছৰ সৈন্যদলৰ ডেৰ মাহ জোৰা অৱৰোধৰ সময়ত ক্ৰেমেনেটছ দুৰ্গই ইয়াৰ শেষ দিনবোৰ প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল। ৰক্তাক্ত আক্ৰমণৰ এক নীৰৱ সোঁৱৰণি হিচাপে কবৰৰ শিলালিপিবোৰ আজিও অক্ষত আছে, যেতিয়া এই দুৰ্গটো প্ৰথম আৰু শেষবাৰৰ বাবে ধ্বংস হৈছিল আৰু পুনৰ কেতিয়াও থিয় হ’ব পৰা নাছিল।

১৯৭০-ৰ দশকত দুৰ্গৰ ভূমিত পুৰাতাত্ত্বিক খান্দন কাৰ্য পৰিচালনা কৰা হৈছিল। ইয়াক পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ কিছুমান ধাৰণা আছিল, কিন্তু কাৰ্যক্ষেত্ৰত ইয়াক ৰূপায়িত কৰিবলৈ অনুপ্ৰেৰণা আৰু পুঁজিৰ অভাৱ আছে।

স্থাপত্য

প্ৰায় চাৰিশ মিটাৰ ওখ ক্ৰেমেনেটছ দুৰ্গ পাহাৰৰ চূড়াত একাদশ-দ্বাদশ শতিকাত প্ৰথম স্লাভিক বসতি গঢ়ি উঠিছিল, যাৰ আকৃতি বৰ্তমানতকৈ বহু সৰু আছিল (৬২ মি. x ৫২ মি.)। ১২৯০ চনত আধুনিক দুৰ্গ কমপ্লেক্সৰ ভেটি স্থাপন কৰা হয়। ইয়াৰ পৰিসীমা প্ৰায় চাৰিগুণ বৃদ্ধি কৰা হয়—বাহ্যিক প্ৰতিৰক্ষা বেষ্টনী নিৰ্মাণ কৰা হয় আৰু পাহাৰৰ চূড়া অংশক আঠ মিটাৰ ওখ আৰু দুই মিটাৰ ডাঠ প্ৰাচীৰেৰে আৱৰি পেলোৱা হয়।

পৰৱৰ্তী সময়ত দুৰ্গৰ উত্তৰ অংশত দুমহলীয়া প্ৰৱেশদ্বাৰ টাৱাৰ আৰু পশ্চিম দিশত ত্ৰিমহলীয়া টাৱাৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। দুৰ্গৰ দেৱালৰ ভিতৰত আভিজাত্য নাগৰিকসকলৰ বাবে প্ৰায় ৩৪ টা কাঠৰ ঘৰ, বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ বাবে এটা শিলৰ জলাশয়, ৯ টা খাদ্য গুদাম, অৰ্চএঞ্জেল মাইকেলৰ গীৰ্জা আদি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। বৰ্তমান এই ঐতিহাসিক কমপ্লেক্সৰ পৰা কেৱল উত্তৰ-পূব অংশৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ টাৱাৰ, দক্ষিণ অংশৰ টাৱাৰ আৰু পূব তথা পশ্চিম প্ৰতিৰক্ষা দেৱালৰ কিছু অংশ অক্ষত অৱস্থাত আছে।

লোককথা আৰু আখ্যান

পোলেণ্ডৰ ৰজা প্ৰথম চিগিচমণ্ডৰ পত্নী ৰাজকুমাৰী বোনা এফোৰ্জাৰ বহু পূৰ্বেই ক্ৰেমেনেটছ দুৰ্গৰ অস্তিত্ব আছিল।^৫ ধাৰণা কৰা হয় যে এই দুৰ্গটো ৮ম বা ৯ম শতিকাতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ১০৬৪ চনৰ পোলেণ্ডৰ সাহিত্যত ক্ৰেমেনেটছৰ প্ৰথম लिखित উল্লেখ পোৱা যায়। ১২৪০–৪১ চনৰ শীতকালত বাটু খানৰ মংগোল বাহিনীৰ অসফল আক্ৰমণৰ পিছত এই দুৰ্গটোৱে বিশেষ খ্যাতি লাভ কৰিছিল।

ইটালীয় মূলৰ পোলেণ্ডৰ ৰাজকুমাৰী বোনা এফোৰ্জাৰ নামেৰে এই দুৰ্গটো জনাজাত হৈ পৰিছিল। স্থানীয় লোকসকলে তেওঁৰ বিষয়ে বহুতো আচৰিত আৰু কাল্পনিক কাহিনী প্ৰচলিত কৰিছিল। লোককথা অনুসৰি, তেওঁ চিৰযৌৱন লাভ কৰিব বিচাৰিছিল। ইয়াৰ বাবে কোনো চিকিৎসা নথকাত, এফোৰ্জাই পবিত্ৰ কুমাৰী ছোৱালীৰ তেজ ব্যৱহাৰ কৰি গা ধুইছিল বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকক দুৰ্গৰ টাৱাৰৰ ওপৰৰ পৰা জোঙা লোৰ শলাৰ ওপৰলৈ দলিয়াই দিয়া হৈছিল আৰু তলত থিয় হৈ ৰাজকুমাৰী গৰাকীয়ে সেই তেজেৰে স্নান কৰিছিল। আন এক কিংবদন্তি অনুসৰি, ৰাজকুমাৰী গৰাকীয়ে দুৰ্গত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ মহিলাৰ চুলিৰ বেণীৰে নিৰ্মিত এখন ৰছীৰ দলং ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

আন এক প্ৰচলিত কাহিনী অনুসৰি, বোনা মাটিৰ তলৰ প্ৰাসাদৰ এটা পানীৰ কুঁৱাত লুকাই আছিল আৰু প্ৰতিটো ইষ্টাৰ দেওবাৰে তেওঁ মুখত এটা সোণৰ চাবিকাঠি লৈ ওলাই আহিছিল, যিটো চাবিকাঠি সোণেৰে ভৰা এটা গোপন ধনৰ বাকচৰ আছিল। যদিও ইতিহাসবিদসকলে দাবী কৰে যে ২০ বছৰ ধৰি দুৰ্গটোৰ গৰাকী হৈ থকাৰ পিছতেও এফোৰ্জাই এবাৰো ইয়ালৈ অহা নাছিল, তথাপিও এই প্ৰাচীন আখ্যানবোৰে মানুহৰ কল্পনা শক্তিক আশ্চৰ্যচকিত কৰে।

কিংবদন্তিবোৰ কেৱল কাহিনী হৈয়েই ৰৈ যাব পাৰে, কিন্তু বহু ক্ষেত্ৰত এই দুৰ্গটোৰ অস্তিত্বৰ কৃতিত্ব প্ৰথম চিগিচমণ্ডৰ পত্নী বোনা এফোৰ্জাক দিব লাগিব। ১৫৩৬ চনত ৰজাই চহৰখনৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলকে ধৰি সমগ্ৰ দুৰ্গটো তেওঁক উপহাৰ দিছিল। নতুন গৰাকীয়ে ইয়াত ওখ প্ৰাচীৰ, তিনিটা টাৱাৰ, সামৰিক বেৰেক, উপযোগী গাঁথনি আৰু অস্ত্ৰভাণ্ডাৰ সুৰক্ষিত কৰিছিল। দীৰ্ঘদিনীয়া অৱৰোধৰ সময়ত সৈন্যসকলৰ বাবে পানীৰ প্ৰধান যোগান হিচাপে এটা গভীৰ কুঁৱা খান্দি উলিওৱা হৈছিল, যিটো পৰৱৰ্তী সময়ত এক কাল্পনিক কাহিনীৰ উৎস হৈ পৰিছিল। নিজৰ তত্ত্বাৱধায়কসকলৰ সহায়ত দেশ পৰিচালনা কৰি, বোনাই এক দমনমূলক কৰ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল য’ত ধনৰ লগতে প্ৰাকৃতিক সামগ্ৰীৰ ওপৰতো কৰ আৰোপ কৰা হৈছিল। স্থানীয় জনসাধাৰণে ইয়াক উৎপীড়ন হিচাপে গণ্য কৰিছিল। স্বামীৰ মৃত্যুৰ বাবে ইটালীলৈ ৰাওনা হোৱাৰ সময়ত তেওঁ ৭০ খন ঘোঁৰা গাড়ী ভৰাই মূল্যবান সামগ্ৰী লৈ গৈছিল।

এই নিষ্ঠুৰ গৰাকীৰ পৰা মুক্ত হোৱাৰ পিছতেও দুৰ্গটো সুৰক্ষিত হৈ আছিল। দীৰ্ঘদিন ধৰি কোনেও এই দুৰ্গটো জয় কৰিব পৰা নাছিল। অৱশেষত ১৬৪৮ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত কৰ্ণেল মাক্সিম ক্ৰিভনিছে ইয়াক অৱৰোধ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। কছাক আৰু পোলেণ্ডৰ অভিজাত শ্ৰেণীৰ মাজত প্ৰায় ডেৰ মাহ ধৰি ভয়াৱহ যুদ্ধ চলিছিল। শেষত এই দুৰ্গটোৰ পতন ঘটে আৰু তেতিয়াৰ পৰা ইয়াক পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হোৱা নাই। পাহাৰৰ কাষতে যোদ্ধাসকলৰ সমাধিস্থল সম্বলিত পেটনিটস্কি কবৰস্থান গঢ়ি উঠিল।

বৰ্তমান এই দুৰ্গ পাহাৰ ক্ৰেমেনেটছ ৰাজ্যিক ঐতিহাসিক স্থাপত্য সংৰক্ষণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যটনস্থলীত পৰিণত হৈছে। দুৰ্গৰ প্ৰাচীৰ আৰু চহৰখনৰ এক সুন্দৰ দৃশ্য উপভোগ কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ লোক ইয়ালৈ আহে। প্ৰৱেশদ্বাৰৰ গথিক স্থাপত্যৰ তোৰণেৰে দুৰ্গৰ চোতাললৈ যাব পাৰি। অলপ দিন আগলৈকে ইয়াত টিভি ৰিলে এন্টেনা স্থাপন কৰা আছিল, কিন্তু এতিয়া ইয়াৰ দেৱালৰ ভগ্নাৱশেষবোৰ নিৰ্জন হৈ থিয় হৈ আছে, যিয়ে ইয়াৰ নাট্যময় অতীতৰ ইংগিত দিয়ে।

স্থাপত্যৰ আলোকপাত

১১ বা ১২ শতিকাত প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰম্ভ হোৱা এই দুৰ্গ-চকীটো প্ৰথম অৱস্থাত পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত এটা স্লাভিক বেষ্টনী (enceinte) হিচাপে প্ৰায় 400 মিটাৰ ওখ দুৰ্গ পাহাৰৰ (Castle Hill) ওপৰত নিৰ্মিত হৈছিল। বৰ্তমানৰ তুলনাত ইয়াৰ পৰিসৰ যথেষ্ট সৰু আছিল। ইয়াৰ সন্মুখভাগৰ শিলৰ প্ৰাচীৰখন প্ৰায় দুমিটাৰ তললৈ নামি গৈ পাহাৰৰ খিয়লা খঁট খাপৰ সৈতে মিলি পৰিছিল।

বৰ্তমান দেখা পোৱা দুৰ্গটোৰ আৰ্হি মূলত ১২৯০-ৰ দশকত প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পৰিসীমা প্ৰায় চাৰিগুণ বৃদ্ধি কৰা হয় আৰু চেৰভলেনা তোৰণৰ কাষতে এটা বাহ্যিক প্ৰতিৰক্ষা প্ৰাচীৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। প্ৰথম অৱস্থাত ই এটা একক স্থাপত্য আছিল, য’ত এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওপৰেৰে কাঠৰ ড্ৰ’ব্ৰীজ বা ওলমি থকা দলং আছিল। এই দুৰ্গ-চকীটোৱে পাহাৰৰ চূড়া অংশ সম্পূৰ্ণৰূপে আৱৰি ৰাখিছিল, য’ত আঠ মিটাৰ পৰ্যন্ত ওখ আৰু দুই মিটাৰ ডাঠ ওখ প্ৰাচীৰৰ এক বৃত্তাকাৰ বেষ্টনী আছিল।

পৰৱৰ্তী সময়ত দুৰ্গৰ উত্তৰ অংশত থকা দুমহলীয়া পোৰ্টেল টাৱাৰটো (য’ত কঁড়িয়া আকৃতিৰ তোৰণ আছিল) চেৰ্চা পাহাৰৰ দিশৰ পৰা কমপ্লেক্সৰ প্ৰধান প্ৰৱেশদ্বাৰ হৈ পৰে। চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহ ওপৰৰ পৰা পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ পশ্চিম অংশত এটা নতুন ঘৰৰ ওপৰত ত্ৰিমহলীয়া টাৱাৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰথম মহলাটো সামৰিক ৰেচন সংৰক্ষণৰ বাবে, দ্বিতীয় মহলাটো বাসস্থান আৰু ব্যৱহাৰিক কোঠাৰ বাবে আৰু তৃতীয় মহলাটো বৰটোপ (cannons) ৰখাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

চেৰ্চে পাহাৰৰ দিশৰ পৰা দুৰ্গৰ সুৰক্ষা অধিক শক্তিশালী কৰিবলৈ এটা খাৱৈ খন্দা হৈছিল আৰু দুটা শিলৰ বাষ্টিয়ন নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।

দুৰ্গৰ দেৱালৰ ভিতৰৰ সমগ্ৰ এলেকাটো চহৰৰ আভিজাত্য নাগৰিকসকলৰ বাবে প্ৰায় ৩৪ টা কাঠৰ ঘৰ সজা হৈছিল, য’ত দীৰ্ঘদিনীয়া যুদ্ধৰ সময়ত তেওঁলোকৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান সম্পত্তি থৈ সুৰক্ষিত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ বাবে এটা শিলৰ সংগ্ৰাহক, ৰেচনেৰে ভৰা ৯ টা ভঁৰাল, মজবুত কাঠেৰে নিৰ্মিত এটা বাসস্থান, চেইণ্ট মাইকেলৰ চ্যাপেল আৰু অন্যান্য ব্যৱহাৰিক গাঁথনি যেনে কাৰাগাৰ, বেকাৰী, প্ৰহৰীৰ কোঠা আদি আছিল।

ক্ৰেমেনেটছ দুৰ্গৰ এই জটিল আৰ্হিটো প্ৰাৰম্ভিক গথিক প্ৰতিৰক্ষা স্থাপত্যৰ নীতিৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল, য’ত দুটা বন্ধ তলৰ মহলা, নূন্যতম সজ্জা, সৰল জ্যামিতিক আকৃতি আৰু সমগ্ৰ দুৰ্গৰ দেৱাল আৱৰি থকা কাঠৰ স্ক্যাফ’ল্ডিঙেৰে গঠিত 2 মিটাৰ ওখ দেৱাল আছিল।

বৰ্তমান উত্তৰ-পূব দিশত থকা পোৰ্টেল টাৱাৰ আৰু ইয়াৰ সংলগ্ন দেৱালৰ এটা চুক, নতুন ঘৰটোৰ ওপৰত থকা টাৱাৰ আৰু পশ্চিম তথা পূব দেৱালৰ কিছু অংশহে কেৱল অক্ষত অৱস্থাত সংৰক্ষিত হৈ আছে।^৪