কৈলাশ মানস সৰোবৰ যাত্ৰা

কৈলাস মানস সৰোবৰ যাত্ৰা চীনৰ তিব্বতত অৱস্থিত এখন পৱিত্ৰ তীৰ্থক্ষেত্ৰ আৰু পৰ্বতমালাৰ এক তীৰ্থযাত্ৰা। হিন্দু, বৌদ্ধ ধৰ্ম, জৈন ধৰ্ম আৰু অৰণ্য ধৰ্মৰ অনুগামীসকলৰ বাবে ই এক গভীৰ ধৰ্মীয় আৰু আধ্যাত্মিক তাৎপৰ্যৰ যাত্ৰা। সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা প্ৰায় ৬,৬৭৫ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত কৈলাস পৰ্বত আৰু মানস সৰোবৰ হ্ৰদক আধ্যাত্মিক পৱিত্ৰতাৰ প্ৰতীক বুলি বিবেচনা কৰা হয়। জৈন ধৰ্ম ধৰ্মৰ মতে, কৈলাস পৰ্বতক অষ্টাপদৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হয়। অষ্টাপদ হৈছে এখন পৱিত্ৰ পৰ্বত, য’ত প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভনাথ বা আদিনাথে জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰপৰা মুক্তি, অৰ্থাৎ মোক্ষ লাভ কৰিছিল।^১ তিব্বতীয় বৌদ্ধ ধৰ্ম ধৰ্মত কৈলাসক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ আধ্যাত্মিক কেন্দ্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। হিন্দু ধৰ্মত ই ভগৱান শিৱৰ বাসস্থান,^২ আৰু অৰণ্য ধৰ্মতো ই এক পৱিত্ৰ স্থান। সেয়েহে, কৈলাস এক বহুধৰ্মীয় স্থান, য’ত একে সময়তে বিভিন্ন ধৰ্মীয় আৰু প্ৰতীকী অৰ্থ সক্ৰিয়ভাৱে বিদ্যমান। ^১এই তীৰ্থযাত্ৰাত কঠিন ভূ-খণ্ড, উচ্চ উচ্চতা আৰু অতি প্ৰতিকূল বতৰৰ মাজেৰে আগবাঢ়িব লাগে, যাৰ বাবে ই বিশ্বৰ আটাইতকৈ কঠিন তীৰ্থযাত্ৰাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম বুলি গণ্য কৰা হয়।^৩

এই যাত্ৰা ভাৰতৰ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ে চীন চৰকাৰৰ সহযোগত প্ৰতিবছৰে আয়োজন কৰে। কঠিন আৰু কষ্টসাধ্য যাত্ৰা হোৱাৰ সত্ত্বেও ই হাজাৰ হাজাৰ ভক্তক আকৰ্ষণ কৰে। বিশ্বাস কৰা হয় যে এই তীৰ্থযাত্ৰাই আত্মাক পাপৰপৰা শুদ্ধ কৰে আৰু যাত্ৰা সম্পূৰ্ণ কৰা লোকসকলক মুক্তি বা মোক্ষ লাভৰ পথ প্ৰদান কৰে।^৪

ভূগোল

কৈলাস পৰ্বত হিমালয়ত আৰু ইয়াৰ উচ্চতা 6638 মিটাৰ। ইয়াৰ বিশেষ পিৰামিড-আকৃতিৰ শৃংগ সদায়ে বৰফেৰে আৱৃত হৈ থাকে, যিয়ে ইয়াৰ ৰহস্যমজ় আকৰ্ষণ আৰু বৃদ্ধি কৰে। তাৰ কিছু দূৰতে 4590 মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত মানস সৰোবৰ হ্ৰদ বিশ্বৰ আটাইতকৈ ওখ মিঠা পানীৰ হ্ৰদসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। ই লৱণাক্ত ৰাক্ষসতাল হ্ৰদৰ কাষতে অৱস্থিত। ^৫

তীৰ্থযাত্ৰী আৰু অভিযানকাৰীসকলে পৰ্বতটোক প্ৰদক্ষিণ কৰি খোজ কাঢ়ে। আচলতে, এই পথক বিশ্বৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় এক-পঞ্চমাংশ লোকৰ বাবে তীৰ্থপথ বুলি দাবী কৰা হয়। এই প্ৰদক্ষিণ যাত্ৰাত বাহ্যিক কোৰা পথত প্ৰায় ১৮,৬০০ ফুট উচ্চতালৈ উঠিব লাগে, আৰু অভ্যন্তৰীণ কোৰা পথত ইয়াতকৈও অধিক উচ্চতালৈ যাব লাগে।^১ সেয়েহে এই যাত্ৰা যাত্ৰাই প্ৰতি বছৰে কিছু লোকৰ কিছুসংখ্যক মৃত্যুৰো কাৰণ হয়। ^৬

যাত্ৰাপথ

কৈলাস মানস সৰোবৰ যাত্ৰাৰ পথ যাত্ৰীৰ নাগৰিকত্ব, অনুমতি-পত্ৰ, সীমান্ত-পৰিস্থিতি, বতৰ আৰু ভ্ৰমণ-আয়োজকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ভিন্ন হ’ব পাৰে। নেপালৰ কাঠমাণ্ডুৰপৰা আৰম্ভ কৰা বহু যাত্ৰাত সাধাৰণতে কাঠমাণ্ডু–গ্যিৰোং/কিৰুং–সাগা–মানস সৰোবৰ–ডাৰচেন পথ অনুসৰণ কৰা হয়। ডাৰচেন হৈছে কৈলাস পৰিক্ৰমা বা বাহ্যিক কোৰাৰ মুখ্য আৰম্ভণি স্থান।^৭

কাঠমাণ্ডুৰপৰা স্থলপথেৰে যোৱা পথত যাত্ৰীসকলে প্ৰথমে নেপাল-তিব্বত সীমান্তৰফালে যাত্ৰা কৰে। সীমান্ত অতিক্ৰম কৰাৰ পাছত গ্যিৰোং বা কিৰুং অঞ্চলত কিছুসময় উচ্চতাৰ সৈতে খাপ খুৱাই লোৱা হয়। তাৰ পাছত পথটো সাগা হৈ মানস সৰোবৰ আৰু ডাৰচেনলৈ আগবাঢ়ে। এই ধৰণৰ স্থলপথ যাত্ৰা সাধাৰণতে প্ৰায় ১৩ৰপৰা ১৬ দিন সময় ল’ব পাৰে, যদিও সঠিক সময়সূচী বতৰ, অনুমতি-পত্ৰ আৰু পথৰ অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।^৮

কিছু যাত্ৰা লাছাৰপৰা আৰম্ভ হয়। এই পথত সাধাৰণতে লাছা, শিগাতসে বা গিয়ানৎসে, সাগা, মানস সৰোবৰ আৰু ডাৰচেন হৈ কৈলাস পৰিক্ৰমা কৰা হয়। লাছাৰপৰা আৰম্ভ কৰা পথ তুলনামূলকভাৱে দীঘল, কিন্তু উচ্চতাৰ সৈতে ধীৰে ধীৰে খাপ খুৱাবলৈ ই সহায়ক বুলি বিবেচনা কৰা হয়। কিছুমান ভ্ৰমণসূচীত এভাৰেষ্ট বেছ কেম্পো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^৯

ভাৰত চৰকাৰৰ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ে আয়োজন কৰা কৈলাস মানস সৰোবৰ যাত্ৰা সাধাৰণতে ভাৰতীয় নাগৰিকৰ বাবে লিপুলেখ পাছ বা নাথু লা পাছৰ জৰিয়তে অনুষ্ঠিত কৰা হয়। এই চৰকাৰী পথসমূহ কাঠমাণ্ডু বা লাছা-ভিত্তিক বাণিজ্যিক/ধাৰ্মিক ভ্ৰমণপথৰপৰা পৃথক।^১০

বাহ্যিক কোৰা বা পৰিক্ৰমা পথ

কৈলাস পৰ্বতৰ বাহ্যিক কোৰা বা পৰিক্ৰমা সাধাৰণতে ডাৰচেনৰপৰা আৰম্ভ হৈ পুনৰ ডাৰচেনতে শেষ হয়। এই পৰিক্ৰমাৰ মুঠ দূৰত্ব প্ৰায় ৫২ কিলোমিটাৰ আৰু সাধাৰণতে তিনি দিনত সম্পূৰ্ণ কৰা হয়।^১১ কৈলাস পৰ্বতৰ উচ্চতা প্ৰায় ৬,৬৩৮ মিটাৰ।^১২

কৈলাস মানস সৰোবৰ যাত্ৰা সাধাৰণতে প্ৰতিবছৰে মে মাহৰপৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ ভিতৰত অনুষ্ঠিত হয়। বাহ্যিক কোৰা বা পৰিক্ৰমা সাধাৰণতে তিনি দিনত সম্পূৰ্ণ কৰা হয়। ইয়াৰ মুখ্য পথসমূহ হ’ল:

• প্ৰথম দিন: আধ্যাত্মিক কৈলাস কোৰাৰ আৰম্ভণিৰ বিন্দু হʼল ডাৰচেন।^৫ডাৰচেনৰ যমদ্বাৰ অঞ্চলৰপৰা দিৰাপুকলৈ প্ৰথম যাত্ৰা আৰম্ভ হয়। এই পথৰ দূৰত্ব প্ৰায় ১৮–২০ কিলোমিটাৰ। এই অংশত তাৰবোছে বা যমদ্বাৰ, কৈলাস পৰ্বতৰ উত্তৰ মুখ আৰু দিৰাপুক মঠ আদি মুখ্য স্থান হিচাপে পৰিগণিত হয়।
• দ্বিতীয় দিন: দিৰাপুকৰপৰা ডোল্মা-লা পাছ অতিক্ৰম কৰি জুথুলপুকলৈ যাত্ৰা কৰা হয়। এই দিনটো পৰিক্ৰমাৰ আটাইতকৈ কঠিন অংশ বুলি গণ্য কৰা হয়। পথৰ দূৰত্ব প্ৰায় ২২–২৪ কিলোমিটাৰ। এই অংশত শিৱ-স্থল, ডোল্মা-লা পাছ, গৌৰী কুণ্ড আৰু জুথুলপুক মঠ অন্তৰ্ভুক্ত। ডোল্মা-লা পাছৰ উচ্চতা প্ৰায় ৫,৬৩০ মিটাৰ, আৰু য়েই বাহ্যিক কোৰাৰ সৰ্বোচ্চ স্থান।^১১
• তৃতীয় দিন: জুথুলপুকৰপৰা ডাৰচেনলৈ উভতি অহা হয়। এই পথৰ দূৰত্ব প্ৰায় ৮–১৪ কিলোমিটাৰ। যাত্ৰীয়ে জুথুলপুক উপত্যকাৰ মাজেৰে খোজ কাঢ়ি বা শেষ অংশত গাড়ীৰ সহায়ত ডাৰচেনলৈ উভতি আহে।

সামগ্ৰিকভাৱে বাহ্যিক কোৰাৰ দূৰত্ব প্ৰায় ৫২ কিলোমিটাৰ আৰু ই সাধাৰণতে ডাৰচেনৰপৰা আৰম্ভ হৈ পুনৰ ডাৰচেনতে শেষ হয়।^১১

হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈন তীৰ্থযাত্ৰীসকলে সাধাৰণতে কৈলাস পৰ্বতক ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশে প্ৰদক্ষিণ কৰে, আনহাতে বন ধৰ্মৰ অনুগামীসকলে প্ৰায়ে বিপৰীত দিশে কোৰা কৰে। এই পৰিক্ৰমা উচ্চ উচ্চতা, পাতল বায়ু, শীতল বতৰ আৰু সৰু-বৰ শিলেৰে শিলাময় পথৰ বাবে শাৰীৰিকভাৱে কষ্টসাধ্য বুলি বিবেচিত হয়।^১৩

ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য

হিন্দু ধৰ্ম

হিন্দু ধৰ্মত কৈলাস পৰ্বতক ভগৱান শিৱ আৰু দেৱী পাৰ্বতীৰ বাসস্থান হিচাপে শ্ৰদ্ধাৰে পূজা কৰা হয়। হিন্দু শাস্ত্ৰ অনুসৰি, বিশ্বাস কৰা হয় যে ভগৱান শিৱ কৈলাসৰ শিখৰত চিৰস্থায়ী ধ্যানৰ অৱস্থাত বাস কৰে, যাৰ বাবে ইয়াক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ আধ্যাত্মিক কেন্দ্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। কোৱা হয় যে মানস সৰোবৰ হ্ৰদ ভগৱান ব্ৰহ্মাই সৃষ্টি কৰিছিল, আৰু ইয়াৰ পৱিত্ৰ জলত স্নান কৰিলে পাপ শুদ্ধ হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^১৪

বৌদ্ধ ধৰ্ম

বৌদ্ধসকলৰ বাবে কৈলাস পৰ্বত “কাং ৰিনপোছে” নামেৰে জনাজাত, যাৰ অৰ্থ “বৰফৰ অমূল্য মণি”। ইয়াক পৰম আনন্দৰ প্ৰতীক দেৱতা ডেমচক বা চক্ৰসম্বৰাৰ বাসস্থান বুলি গণ্য কৰা হয়। বৌদ্ধসকলে বিশ্বাস কৰে যে পৰ্বতৰ পৰিক্ৰমা কৰিলে নেতিবাচক কৰ্মফল শুদ্ধ হয় আৰু বোধিলাভৰ পথ মুকলি হয়। মানস সৰোবৰ হ্ৰদক প্ৰাচীন বৌদ্ধ গ্ৰন্থসমূহত উল্লিখিত অনৱতপ্ত নামৰ নাগ-হ্ৰদৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকা বুলি ধৰা হয়।^১৫

জৈন ধৰ্ম

জৈন পৰম্পৰা অনুসৰি, কৈলাস পৰ্বতক অষ্টাপদ নামৰ পৱিত্ৰ পৰ্বতৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হয়। বিশ্বাস কৰা হয় যে জৈন ধৰ্মৰ প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভনাথ বা আদিনাথে এই অষ্টাপদত মোক্ষ, অৰ্থাৎ জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰপৰা মুক্তি লাভ কৰিছিল।^১৬১৭

বন ধৰ্ম

তিব্বতৰ স্বদেশী বন ধৰ্মই কৈলাস পৰ্বতক এক আধ্যাত্মিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গণ্য কৰে, য’ত তোনপা শেনৰাব মিৱোছে স্বৰ্গৰপৰা অৱতৰণ কৰিছিল। বন লোকসকলৰ বাবে এই পৰ্বত আকাশ-দেৱী চিপাইমেনৰ বাসস্থান, আৰু এই পৰ্বত ঝাং ঝুং নামৰ প্ৰাচীন বন সাম্ৰাজ্যৰ কেন্দ্ৰ আছিল।^{১৮১৯২০} তিব্বতীয় বিশ্বাস অনুসৰি, এই পৰ্বত বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ মণ্ডল বা কেন্দ্ৰ আছিল। ইয়াক পৌৰাণিক সিংহ, ঘোঁৰা, ময়ূৰ আৰু হাতী নদীৰ উৎস বুলিও গণ্য কৰা হৈছিল, যিবোৰ চাৰিও দিশলৈ বৈ গৈছিল।^২১ আন ধৰ্মৰ অনুগামীসকলৰ বিপৰীতে বন ধৰ্মৰ অনুগামীসকলে কৈলাস পৰ্বতক ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশে পৰিক্ৰমা কৰে।^২২