কুলধৰা

কুলধৰা ভাৰতৰ ৰাজস্থানৰ জয়সলমেৰ জিলাতত অৱস্থিত এখন পৰিত্যক্ত গাঁও। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ আশে-পাশে স্থাপিত এই গাঁওখনত এসময়ত পালীৱাল ব্ৰাহ্মণসকলে বসবাস কৰিছিল আৰু ই এখন সমৃদ্ধিশালী গাঁও আছিল। ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে কোনো নিৰ্দিষ্ট কাৰণ নোহোৱাকৈ গাঁওখন পৰিত্যক্ত কৰা হয়। ইয়াৰ সম্ভাৱ্য কাৰণ হিচাপে পানীৰ যোগান হ্ৰাস পোৱা, ভূমিকম্প অথবা স্থানীয় জনশ্ৰুতি অনুসৰি জয়সলমেৰ ৰাজ্যৰ মন্ত্ৰী ছালিম সিঙৰ অত্যাচাৰক উল্লেখ কৰা হয়।

বছৰৰ পাছত বছৰ ধৰি কুলধৰাই ভূতৰ স্থান হিচাপে পৰিচিতি লাভ কৰিছে আৰু ২০১০ চনৰ দশকত ৰাজস্থান চৰকাৰে ইয়াক পৰ্যটনস্থলী হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ সিদ্ধান্ত লয়।

ভূগোল

পুৰণি গাঁওখনৰ স্থান জয়সলমেৰ চহৰৰ পৰা প্ৰায় ১৮ কিলোমিটাৰ দক্ষিণ-পশ্চিমে অৱস্থিত। গাঁওখন মুৰাৰী হাউছ আৰু কলিন হাউছৰ পিছফালে অৱস্থিত আছিল। এই স্থানটো উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত বিস্তৃত ৮৬১ মিটাৰ × ২৬১ মিটাৰ আয়তাকাৰ আকৃতিৰ আছিল। নগৰখনৰ কেন্দ্ৰত মাতৃ দেৱীৰ এটা মন্দিৰ আছিল। ইয়াত উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত তিনিটা দীঘলীয়া পথ আছিল আৰু সেইবোৰক কেইবাটাও পূব-পশ্চিমমুখী সৰু গলিয়ে ছেদ কৰিছিল।^১

স্থানটোৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ দিশত এখন নগৰ প্ৰাচীৰৰ অৱশেষ দেখা যায়। নগৰখনৰ পূব দিশটো সৰু কাকনী নদীৰ শুকান নদীগৰ্ভৰ ফালে মুখ কৰি আছিল। পশ্চিম দিশটো মানুহে নিৰ্মাণ কৰা গাঁথনিৰ পিছফালৰ দেৱালেৰে সুৰক্ষিত আছিল।^২

স্থাপন

কুলধৰা গাঁওখন মূলতঃ ব্ৰাহ্মণসকলে বসতি স্থাপন কৰিছিল। তেওঁলোক পালীৰ পৰা জয়সলমেৰ অঞ্চললৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল।^৩ পালীৰ পৰা অহা এই প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলক পালীৱাল বুলি কোৱা হৈছিল। লক্ষ্মী চন্দে ৰচনা কৰা ১৮৯৯ চনৰ ইতিহাস গ্ৰন্থ তৱাৰিখ-ই-জয়সলমেৰত কোৱা হৈছে যে কাধন নামৰ এজন পালীৱাল ব্ৰাহ্মণ কুলধৰা গাঁওখনত বসতি স্থাপন কৰা প্ৰথমজন ব্যক্তি আছিল। তেওঁ গাঁওখনত উদনসৰ নামৰ এটা পুখুৰী খনন কৰিছিল।^৪

গাঁওখনৰ ধ্বংসাৱশেষৰ ভিতৰত তিনিটা দাহস্থলী আছে আৰু তাত কেইবাখনো দেৱলী (স্মাৰক শিল বা সমাধি স্মাৰক) আছে।^৫ দুটা দেৱলীৰ শিলালিপিৰ পৰা গাঁওখন ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বসতি স্থাপন কৰা হৈছিল বুলি জানিব পাৰি। এই শিলালিপিবোৰ ভাট্টিক সংবৎত লিখা হৈছিল। ভাট্টিক সংবৎ হৈছে ৬২৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা এটা পঞ্জিকা যুগ। শিলালিপি দুটাত ক্ৰমে ১২৩৫ আৰু ১২৩৮ খ্ৰীষ্টাব্দত দুজন বাসিন্দাৰ মৃত্যুৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।^৬

জন-গাঁথনি

জনসংখ্যা

পুৰণি গাঁওখনত ৪১০টা অট্টালিকাৰ ধ্বংসাৱশেষ দেখা যায়।^৭ গাঁওখনৰ উপকণ্ঠত থকা তলৰ নগৰাঞ্চলত আৰু ২০০টা অট্টালিকা আছিল।^৮

লক্ষ্মী চন্দৰ তৱাৰিখ-ই-জয়সলমেৰ (১৮৯৯)ত কেইবাখনো গাঁৱৰ পালীৱাল জনসংখ্যা আৰু পৰিয়ালৰ পৰিসংখ্যা দিয়া হৈছে। এই পৰিসংখ্যাৰ আধাৰত প্ৰতি পৰিয়ালত ৩.৯৭ জন ব্যক্তি ধৰি আৰু ধ্বংসপ্ৰাপ্ত ঘৰৰ সংখ্যা ৪০০ বুলি বিবেচনা কৰি এছ. এ. এন. ৰেজাভিয়ে কুলধৰাৰ সপ্তদশ-অষ্টাদশ শতিকাৰ জনসংখ্যা ১,৫৮৮ বুলি অনুমান কৰিছিল। ব্ৰিটিছ বিষয়া জেমছ টডে ১৮১৫ চনত কুলধৰাৰ জনসংখ্যা ৮০০ বুলি লিপিবদ্ধ কৰিছিল। এই সংখ্যা ২০০টা পৰিয়ালৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দিয়া হৈছিল আৰু তেওঁ "সৰ্বাধিক জ্ঞাত স্থানীয় লোকসকলৰ" পৰা তথ্য লাভ কৰিছিল। সেই সময়লৈকে পালীৱালসকলে ইতিমধ্যে গাঁওখন এৰি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ১৮৯০ চনৰ ভিতৰত গাঁওখনৰ জনসংখ্যা ৩৭ জনলৈ হ্ৰাস পাইছিল আৰু ঘৰৰ সংখ্যা ১১৭টা বুলি লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল।^৯

সামাজিক গোট

স্থানটোত আৰু কেইবাটাও দেৱলী শিলালিপি আছে। এই শিলালিপিবোৰত "পালীৱাল" শব্দটো উল্লেখ কৰা হোৱা নাই; ইয়াত বাসিন্দাসকলক কেৱল ব্ৰাহ্মণ ("ব্ৰাহ্মণ" বা "বামন") বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কেইবাখনো শিলালিপিত বাসিন্দাসকলৰ জাতি "কুলধৰ" বা "কালধৰ" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। এনে লাগে যে কুলধৰা পালীৱাল ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজৰ এটা জাতি-গোট আছিল আৰু এই জাতিৰ নামেৰেই গাঁওখনৰ নাম কুলধৰা হৈছিল।^১০

কিছুমান শিলালিপিত বাসিন্দাসকলৰ জাতি (উপজাতি) আৰু গোত্ৰ (বংশ)ৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে। শিলালিপিত উল্লেখ থকা বিভিন্ন জাতিৰ ভিতৰত হৰজল, হৰজালু, হৰজালুনী, মুদগল, জিচুতীয়া, লোহাৰ্থী, লাহথী, লাখাৰ, সহাৰণ, জগ, কালসৰ আৰু মহাজালৰ আছে। উল্লেখ থকা গোত্ৰসমূহৰ ভিতৰত অসমাৰ, সুতধানা, গাৰ্গৱী আৰু গাগো আছে। এটা শিলালিপিত এজন ব্ৰাহ্মণৰ কুল (পাৰিবাৰিক বংশধাৰা) গোণালী বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। পালীৱাল ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাহিৰেও শিলালিপিত ধনমগ আৰু সুজো গোপালনা নামৰ দুজন সূত্ৰধাৰ (স্থপতি)ৰ কথা উল্লেখ আছে। শিলালিপিবোৰে দেখুৱায় যে ব্ৰাহ্মণ বাসিন্দাসকলে ব্ৰাহ্মণ সমাজৰ ভিতৰতে বিবাহ কৰিছিল, যদিও জাতি বা উপজাতিসমূহ বহিৰ্বিবাহী আছিল।^১১

সংস্কৃতি

ধৰ্ম

গাঁওখনৰ বাসিন্দাসকল বৈষ্ণৱ আছিল। গাঁওখনৰ প্ৰধান মন্দিৰটোত বিষ্ণু আৰু মহিষাসুৰমৰ্দিনীৰ ভাস্কৰ্য আছিল। অধিকাংশ শিলালিপি গণেশৰ প্ৰতি আহ্বানেৰে আৰম্ভ হৈছে আৰু মন্দিৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰতো তেওঁৰ সৰু ভাস্কৰ্য দেখা যায়। গাঁওবাসীয়ে নন্দী আৰু স্থানীয় ঘোঁৰাত আৰোহণ কৰা এজন দেৱতাকো পূজা কৰিছিল।^১২

পোছাক

যদি দেৱলীসমূহত থকা মূৰ্তিবোৰক সেই সময়ৰ পোছাক-পৰিচ্ছদৰ প্ৰতিনিধি বুলি ধৰা হয়, তেন্তে কুলধৰাৰ পুৰুষসকলে মোগল শৈলীৰ পাগুৰি আৰু জামা (চোলাৰ দৰে পোছাক)ৰ সৈতে কমৰবন্দ (এবিধ কঁকালৰ বেল্ট) পৰিধান কৰিছিল বুলি অনুমান কৰিব পাৰি। তেওঁলোকে সাধাৰণতে দাড়ি ৰাখিছিল, ডিঙিত হাৰ পিন্ধিছিল আৰু খঞ্জৰ (এবিধ ছুৰী) কঢ়িয়াইছিল। মহিলাসকলে চোলা বা লেহেংগা পিন্ধিছিল আৰু কিছুমানে ডিঙিত হাৰ পিন্ধিছিল।^১৩

অৰ্থনীতি

গাঁওবাসীসকল মূলতঃ কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ ব্যৱসায়ী, বেংকাৰ আৰু কৃষক আছিল। তেওঁলোকে মিহি মাটিৰে নিৰ্মিত অলংকৃত মৃৎপাত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^১৪

কৃষিকাৰ্যৰ বাবে গাঁওবাসীয়ে কাকনী নদী আৰু কেইবাটাও কুঁৱাৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে খাৰীন নামৰ তিনিওফালে মথাউৰি দিয়া কৃত্ৰিম অৱনমনৰ জৰিয়তেও পানী সংৰক্ষণ কৰিছিল। খাৰীনৰ পানী বাষ্পীভূত হোৱাৰ পাছত তাত এনে মাটি ৰৈ গৈছিল যি জোৱাৰ, গম আৰু বুট খেতিৰ বাবে উপযোগী আছিল। কুলধৰাৰ দক্ষিণে ২.৫ বৰ্গকিলোমিটাৰ আয়তনৰ এটা খাৰীন আছিল।^১৫

কুলধৰাৰ ওচৰত কাকনী নদী দুভাগ হৈ দুটা সুঁতিত বিভক্ত হয়। প্ৰথম সুঁতিটোক "মাছুৰ্দী নদী" বুলি কোৱা হয়; দ্বিতীয়টো বৰ্তমান এটা নলালৈ পৰিণত হৈছে। কাকনী এখন ঋতুভিত্তিক নদী। নদীখন শুকাই গ'লে গাঁওবাসীয়ে কুঁৱা আৰু খটখটিযুক্ত কুৱাৰ জৰিয়তে ভূগৰ্ভস্থ পানী ব্যৱহাৰ কৰিছিল। এটা স্তম্ভৰ শিলালিপি অনুসৰি কুলধৰাৰ ব্ৰাহ্মণ তেজপালে ১৮১৫ বিক্ৰম সংবৎ (১৭৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দ)ত খটখটিযুক্ত কুৱাটো নিৰ্মাণ কৰাইছিল।^১৬

অৱনতি

ঊনবিংশ শতিকাৰ ভিতৰত কোনো নিৰ্দিষ্ট কাৰণ নোহোৱাকৈ গাঁওখন পৰিত্যক্ত হৈ পৰিছিল। বিংশ শতিকাত আগবঢ়োৱা সম্ভাৱ্য কাৰণসমূহৰ ভিতৰত পানীৰ অভাৱ আৰু ছালিম সিং (বা জালিম সিং) নামৰ এজন দেৱান (চৰকাৰী বিষয়া)ৰ অত্যাচাৰ উল্লেখযোগ্য।^১৭

১৮১৫ চনৰ ভিতৰত গাঁওখনৰ অধিকাংশ কুঁৱা শুকাই গৈছিল।^১৮ ১৮৫০ চনৰ ভিতৰত কেৱল খটিকুৱা আৰু আন দুটা গভীৰ কুঁৱা ব্যৱহাৰযোগ্য হৈ আছিল।^১৯ ১৯৯০ চনৰ দশকত এছ. এ. এন. ৰেজাভিয়ে গাঁওখনৰ জৰীপ চলোৱাৰ সময়ত স্থানটোত থকা একমাত্ৰ পানী শুকাই যোৱা নদীগৰ্ভৰ কিছুমান অংশত জমা হৈ থকা স্থিৰ পানী আছিল। পানীৰ যোগান ক্ৰমাৎ হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত কৃষি উৎপাদন যথেষ্ট হ্ৰাস পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছিল, কিন্তু জয়সলমেৰ ৰাজ্যৰ কৰৰ দাবী সেই অনুপাতে হ্ৰাস হোৱা নাছিল। ইয়াৰ ফলত পালীৱালসকলে কুলধৰা পৰিত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হোৱা সম্ভৱ। স্থানীয় জনশ্ৰুতি অনুসৰি জয়সলমেৰৰ নিষ্ঠুৰ মন্ত্ৰী ছালিম সিঙে গাঁওখনৰ ওপৰত অত্যধিক কৰ আৰোপ কৰিছিল, যাৰ ফলত গাঁওখনৰ অৱনতি ঘটিছিল।^২০

আগতে উল্লেখ কৰাৰ দৰে, ঐতিহাসিক নথিবোৰে দেখুৱায় যে গাঁওখনৰ জনসংখ্যা লাহে লাহে হ্ৰাস পাইছিল। সপ্তদশ-অষ্টাদশ শতিকাত ইয়াৰ অনুমানিক জনসংখ্যা প্ৰায় ১,৫৮৮ আছিল; ১৮১৫ চনত প্ৰায় ৮০০ আৰু ১৮৯০ চনত ৩৭ জন আছিল।^২১ অৱশ্যে জনশ্ৰুতিৰ এটা ৰূপত কোৱা হয় যে গাঁওখন এৰাতিৰ ভিতৰতে পৰিত্যক্ত হৈছিল। এই কাহিনী অনুসৰি কামুক মন্ত্ৰী ছালিম সিং গাঁওখনৰ এগৰাকী সুন্দৰী যুৱতীৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈছিল। তেওঁ গাঁওবাসীসকলক যুৱতীগৰাকীক তেওঁৰ হাতত তুলি দিবলৈ বাধ্য কৰিবলৈ নিজৰ প্ৰহৰী পঠিয়াইছিল। গাঁওবাসীসকলে প্ৰহৰীসকলক পিছদিনা পুৱা উভতি আহিবলৈ কৈছিল আৰু সেই নিশাই গাঁওখন পৰিত্যাগ কৰিছিল।^২২ আন এটা জনশ্ৰুতি অনুসৰি অঞ্চলটোৰ আন ৮৩খন গাঁও একে নিশাই পৰিত্যক্ত হৈছিল।^২৩

বৰ্তমান বিজ্ঞানত প্ৰকাশিত এ. বি. ৰয় আৰু আনসকলৰ ২০১৭ চনৰ এক অধ্যয়নত কোৱা হৈছে যে কুলধৰা আৰু ওচৰৰ আন পালীৱাল গাঁও, যেনে খাবা, ভূমিকম্পৰ ফলত ধ্বংস হৈছিল। লেখকসকলৰ মতে এই গাঁওসমূহৰ ধ্বংসপ্ৰাপ্ত ঘৰবোৰত ভূমিকম্পৰ ফলত হোৱা ধ্বংসৰ প্ৰমাণ দেখা যায়, যেনে "ভাঙি পৰা ছাদ, খহি পৰা কড়ি, দুৱাৰ-খিৰিকীৰ ওপৰৰ শিল আৰু স্তম্ভ"।^২৪ এনে ব্যাপক ধ্বংসক "বতৰ আৰু ক্ষয়ৰ স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়া"ৰ ফল বুলি ক'ব নোৱাৰি।^২৫ লেখকসকলে আৰু কয় যে অঞ্চলটোৰ কেইবাটাও প্ৰধান ফল্টৰ কাষত শেহতীয়া ভূতাত্ত্বিক সক্ৰিয়তা আৰু পৰ্যবেক্ষিত ভূমি-চলনৰ প্ৰমাণে তেওঁলোকৰ মতবাদক সমৰ্থন কৰে।^২৬

পৰ্যটন

স্থানীয় জনশ্ৰুতি অনুসৰি গাঁওখন পৰিত্যাগ কৰাৰ সময়ত পালীৱালসকলে অভিশাপ দিছিল যে কোনেও গাঁওখনত পুনৰ বসতি স্থাপন কৰিব নোৱাৰিব। যিসকলে গাঁওখনত পুনৰ বসতি স্থাপনৰ চেষ্টা কৰিছিল, তেওঁলোকে অতিপ্ৰাকৃত কাৰ্যকলাপৰ সন্মুখীন হৈছিল আৰু সেয়েহে গাঁওখন আজিও জনশূন্য হৈ আছে।^২৭

ক্ৰমে গাঁওখন ভূতৰ স্থান হিচাপে পৰিচিতি লাভ কৰে আৰু পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।^২৮২৯ অঞ্চলটোৰ স্থানীয় বাসিন্দাসকলে ভূতৰ কাহিনীবোৰ বিশ্বাস নকৰে, কিন্তু পৰ্যটক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ সেইবোৰ প্ৰচাৰ কৰে।^৩০ ২০১০ চনৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে ইণ্ডিয়ান পেৰানৰ্মেল ছ'চাইটিৰ গৌৰৱ তিৱাৰীয়ে স্থানটোত অতিপ্ৰাকৃত কাৰ্যকলাপ দেখা বুলি দাবী কৰিছিল। ছ'চাইটিৰ ১৮জনীয়া দলটোৱে আন ১২জন লোকৰ সৈতে গাঁওখনত এটা নিশা কটাইছিল। তেওঁলোকে চলন্ত ছাঁ, ভৌতিক কণ্ঠ, কথা কোৱা আত্মা আৰু অন্যান্য অতিপ্ৰাকৃত কাৰ্যকলাপৰ সন্মুখীন হোৱা বুলি দাবী কৰিছিল।^৩১

২০০৬ চনত চৰকাৰে উদ্ভিদবৈজ্ঞানিক অধ্যয়নৰ বাবে স্থানটোত "জুৰাছিক কেকটাছ উদ্যান" স্থাপন কৰে।^৩০ ২০১১ চনত চলচ্চিত্ৰ এজেণ্ট বিনোদৰ কেইটামান দৃশ্য এই স্থানত দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা হৈছিল। চলচ্চিত্ৰখনৰ দলটোৱে দৃশ্যগ্ৰহণৰ বাবে নতুন গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰিছিল। তেওঁলোকে দৃশ্যগ্ৰহণৰ প্ৰয়োজনত ধ্বংসপ্ৰাপ্ত দেৱালসমূহত তালিবানৰ প্ৰতীক আৰু উৰ্দু ভাষাৰ শব্দ আঁকিছিল। গ্ৰাম্য পৰিৱেশৰ ৰূপ দিবলৈ তেওঁলোকে কিছুমান দেৱালত গোবৰো লগাইছিল। বহু পৰ্যটকে তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে ঐতিহ্য সম্পত্তি বিকৃত কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰে আৰু তাৰ পাছত ৰাজস্থান চৰকাৰে দৃশ্যগ্ৰহণ বন্ধ কৰি দিয়ে। আৰক্ষীয়ে চলচ্চিত্ৰ দলৰ তিনিজন সদস্যৰ বিৰুদ্ধে গোচৰ ৰুজু কৰে। প্ৰযোজকসকলে এই ঘটনাক ভুল বুজাবুজিৰ ফল বুলি কৈ নিজকে সমৰ্থন কৰে আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজনীয় অনুমতি আছিল বুলি বিশ্বাস কৰা বুলি কয়। পুৰাতাত্ত্বিক বিভাগে প্ৰযোজকসকলৰ ওপৰত ₹ ১০০,০০০ জৰিমনা আৰোপ কৰে আৰু বিকৃত গাঁথনিসমূহ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে ₹ ৩০০,০০০ জমা দিবলৈও কয়। তিনিদিনৰ পুনৰুদ্ধাৰ কাৰ্যৰ পাছত দেৱালৰ পৰা তালিবানৰ ছবি, উৰ্দু বাক্যাংশ আৰু গোবৰ আঁতৰোৱা হয়।^৩২৩৩ ২০১৭ চনত তামিল চলচ্চিত্ৰ থীৰণ অধিকাৰম অন্দ্ৰুৰ চূড়ান্ত দৃশ্যসমূহ কুলধৰাত দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা হৈছিল।

২০১৫ চনত ৰাজস্থান চৰকাৰে গাঁওখনক পৰ্যটনস্থলী হিচাপে সক্ৰিয়ভাৱে গঢ়ি তোলাৰ সিদ্ধান্ত লয়।^২৭ এই প্ৰকল্পটো ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্বৰ অধীনত জিন্দল ষ্টীল ৱৰ্কছৰ সৈতে ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। পৰিকল্পনাত পৰ্যটকৰ বাবে কেফে, বিশ্ৰামকক্ষ, লোকনৃত্য প্ৰদৰ্শনৰ স্থান, নিশা কটোৱাৰ বাবে কুটীৰ আৰু দোকান আদি সুবিধা স্থাপনৰ কথা অন্তৰ্ভুক্ত আছে।^৩৪

জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিত

• ১৯৯৭ চনৰ হিন্দী চলচ্চিত্ৰ গুপ্ত: দ্য হিডেন ট্ৰুথৰ "মেৰী আঁখোঁ মে তু হ্যায়" গীতটো কুলধৰাৰ ধ্বংসাৱশেষত দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা হৈছিল।^৩৫
• ২০১০ চনত কালো নামৰ এখন হিন্দী ভাষাৰ পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ মুক্তি লাভ কৰে।^৩৬৩৭ চলচ্চিত্ৰখন গাঁওখনৰ লোককথাৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল।
• ২০২৩ চনৰ বাংলা ভাষাৰ গোয়েন্দা চলচ্চিত্ৰ দ্য একেন: ৰুদ্ধশ্বাস ৰাজস্থান এই গাঁওখনত দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা হৈছিল।

গ্ৰন্থপঞ্জী

• A. B. Roy; Harsh Bhu; Pankaj Sharma. (2017). Deserted nineteenth century Paliwal villages around Jaisalmer, western Rajasthan, India: historical evidence of palaeoseismicity. বৰ্তমান বিজ্ঞান
• S. Ali Nadeem Rezavi. (1995). Kuldhara in Jaisalmer State — Social and Economic Implications of the remains of Medieval Settlement. Proceedings of the Indian History Congress, 56th Session. পৃ. 312–338