আখালৰ চুক্তি

আখাল সন্ধি বা চুক্তি (Treaty of Akhal) ক আখাল-খোৰাছান সীমান্ত চুক্তি নামেৰেও জনাজাত। এই চুক্তি ১৮৮১ চনৰ ২১ ছেপ্টেম্বৰত কাজাৰ ইৰান আৰু সাম্ৰাজ্যবাদী দেশ ৰাছিয়াৰ মাজত স্বাক্ষৰিত এখন সন্ধি আছিল। এই সন্ধিৰ জৰিয়তে ইৰাণে ৰাছিয়ান সাম্ৰাজ্যক খোৰেজম (যিবোৰ ভূ-খণ্ডৰ বেছিভাগেই বৰ্তমানৰ তুৰ্কমেনিস্তানৰ অন্তৰ্গত) আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিছিল।

খোৰাছানৰ উত্তৰত থকা বিশাল অঞ্চলটোৰ নামেৰে এই সন্ধিৰ নামকৰণ কৰা হৈছে, য’ত তুৰ্কমেন জনগোষ্ঠী টেকেসকল আখাল প্ৰদেশত বাস কৰিছিল বুলি জনা যায়।

পটভূমি

১৮৫৬ চনত ক্ৰিমিয়া যুদ্ধত ইংৰাজ, ফৰাচী ভাষা আৰু অট্টোমান বাহিনীৰ মিত্ৰজোঁটৰদ্বাৰা ৰাছিয়া পৰাস্ত হয় আৰু ইয়াৰ ফলত ৰাছিয়াৰ সম্প্ৰসাৰণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু ইউৰোপৰপৰা মধ্য এছিয়ালৈ স্থানান্তৰিত হয়। ভূ-খণ্ড সম্প্ৰসাৰণৰ নীতি অনুসৰণ কৰি ৰাছিয়াই প্ৰথমে ১৮৬৫ চনত তাছখণ্ড দখল কৰে আৰু তাৰ পিছত ১৮৬৮ চনত বুখাৰা আমীৰাটৰ ওপৰত নিজৰ ৰক্ষিত ৰাজ্য স্থাপন কৰে। বুখাৰা জয়লাভ কৰাৰ ফলত ৰাছিয়ায়ো সমৰখণ্ড লাভ কৰে আৰু যুদ্ধৰ ক্ষতিপূৰণ লাভ কৰে। ১৮৬৯ চনত ৰাছিয়াই ক্ৰাছন'ভডস্ক তথা বৰ্তমানৰ তুৰ্কমেনবাছি, তুৰ্কমেনিস্তানত নৌসেনাৰ ঘাটি নিৰ্মাণ আৰু শক্তিশালী কৰি কাস্পিয়ান সাগৰৰ দক্ষিণ-পূব পাৰত নিজৰ অস্তিত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰে।^১ পিছলৈ তেহৰাণত ৰাছিয়াৰ কূটনীতিবিদসকলে পাৰ্চী আদালতক আশ্বাস দিয়ে যে ৰাছিয়াই আট্ৰেখ নদীৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ইৰাণৰ সীমান্তক স্বীকৃতি দিছে আৰু তাত সামৰিক ঘাটি স্থাপন কৰাৰ কোনো উদ্দেশ্য নাই। there.^২

ৰাছিয়াৰ সাম্ৰাজ্যবাদী উচ্চাকাংক্ষাৰ ফলত ক্ৰমে ১৮৭৩ আৰু ১৮৭৬ চনত খিভা আৰু খোকাণ্ড দখল কৰে আৰু পিছলৈ ১৮৭৯ আৰু ১৮৮১ চনত তুৰ্কমেনৰ বিৰুদ্ধে দুটা সামৰিক অভিযান চলাই গিঅ'ক-টেপেৰ দুৰ্গ দখল কৰে। Tepe|Geok-tepe]]^৩৪ শেষৰটো তুৰ্কমেন ঘাটিৰ পতনৰ লগে লগে ৰাছিয়াই কাজাৰ ইৰাণৰ ওপৰত আখাল সন্ধি জাপি দিয়ে।^৫

নাছিৰ আল-দিন শ্বাহ কাজাৰে তেওঁৰ বৈদেশিক সচিব মিৰ্জা ছাইদ খান আনছাৰীক ৰাছিয়ালৈ পঠিয়াই দিয়ে তেওঁক ইভান জিনোভিয়েভৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰি চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰিবলৈ তেহৰাণলৈ পঠিওৱা হয়।^৬

চুক্তি

১৮৮১ চনৰ ২১ ছেপ্টেম্বৰত স্বাক্ষৰিত হোৱা এই আখাল সন্ধিক আখাল-খোৰাছান সীমান্ত সন্ধি বুলিও জনাজাত।^৭ এই সন্ধিৰদ্বাৰা পাৰস্যই সাম্ৰাজ্যবাদী ৰাছিয়াই খোৰেজম (মূলতঃ বৰ্তমানৰ তুৰ্কমেনিস্তানৰ ভূ-খণ্ড) দখল কৰাটো আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিয়ে।^৮ খোৰাছানৰ কোপেট ডাগ পৰ্বতমালাৰ উত্তৰত থকা অঞ্চলটোৰ নামেৰে এই সন্ধিৰ নামকৰণ কৰা হৈছিল, য'ত টেকে নামৰ জনগোষ্ঠীয় লোকসকলে আখাল নামৰ প্ৰদেশ এখনত বাস কৰিছিল।^৯

আখাল সন্ধিত ৯টা অনুচ্ছেদ আছিল। কিন্তু সন্ধিৰ পক্ষসমূহে একেদিনাই আৰু পাঁচটা অপ্ৰকাশিত বিধান থকা এখন সুকীয়া নথি-পত্ৰতো স্বাক্ষৰ কৰে।^১০ সন্ধিৰ বিধান অনুসৰি ইৰাণে তুৰ্কেস্তান আৰু ট্ৰেন্সঅ’ক্সিয়ানাৰ সকলো ঠাইৰ ওপৰত নিজৰ দাবী ত্যাগ কৰি আট্ৰেখ নদীক নতুন সীমান্ত হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰে। এইদৰে মেৰভ, চাৰাখছ, আছগাবাট আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা সকলো অঞ্চল, যিবোৰ বৰ্তমানৰ তুৰ্কমেনিস্তানৰ অংশ, ৰাছিয়াৰ হাতত অৰ্পণ কৰা হয়; য’ত তেওঁলোকক ‘ট্ৰেন্সকাস্পিয়ান অব্লাষ্ট’ হিচাপে সংগঠিত কৰা হৈছিল। ^১১১২

অধিক পঢ়ক

• Grobien, Philip Henning. (2021). Modernity, Borders and Maps: Iran’s Ability to Advocate for its Borders During the Reign of Naser al-Din Shah. Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies. পৃ. 285–298