অসমীয়া সাহিত্যৰ অলংকাৰ

অলংকাৰ হৈছে সাহিত্যৰ সৌন্দৰ্য্য বৃদ্ধি কৰা এক শৈল্পিক কৌশল। অসমীয়া সাহিত্যত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অলংকাৰৰ ব্যৱহাৰ দেখা যায়। অলংকাৰ শব্দটো সংস্কৃত 'অলং' (অলঙ্কৃত কৰা) আৰু 'কাৰ' (কৰোঁতা) শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। সাহিত্যত অলংকাৰৰ প্ৰয়োগে ৰচনাক অধিক আকৰ্ষণীয় আৰু ৰসময় কৰি তোলে। অসমীয়া ভাষাত প্ৰচলিত প্ৰধান অলংকাৰসমূহ হ’ল— শব্দালংকাৰ আৰু অৰ্থালংকাৰ।

শব্দালংকাৰ (Sound-based Ornaments)

শব্দালংকাৰে শব্দক আশ্ৰয় কৰি কাব্যক সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰে। যেতিয়া এক বা একাধিক শব্দ ওচৰা-উচৰিকৈ দুই বা তাতোধিক বিন্যাস ঘটি কাব্যক সৌন্দৰ্য্য সৃষ্টি কৰে তেতিয়াই তাক শব্দালংকাৰ বোলে। শব্দালংকাৰে ধ্বনিৰ সহায়ত সৃষ্টি হোৱাৰ কাৰণে তাক ধ্বনি অলংকাৰ বুলিও কোৱা হয়। শব্দালংকাৰক সাধাৰণতে পাঁচটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। এই ভাগকেইটা হʼল--

ক) অনুপ্ৰাস

খ) যমক

গ) শ্লেষ

ঘ) বক্ৰোক্তি

ঙ) পুনৰোক্তবদাভাস

অনুপ্ৰাস (Alliteration)

একোটা ব্যঞ্জন বৰ্ণ যেতিয়া ওচৰা-উচৰিকৈ দুই বা তাতোধিক ধ্বনিত হৈ কাব্যক মাধুৰ্য ৰূপ প্ৰদান কৰে তেতিয়াই তাক অনুপ্ৰাস বোলা হয়।

অনুপ্ৰাস অলংকাৰ হʼবলৈ হʼলে-----

ক) বৰ্ণ বা শব্দবোৰ শুনিবলৈ শুৱলা হʼব লাগিব।

খ) শব্দ বা ধ্বনিবোৰ ব্যঞ্জন বৰ্ণ হʼব লাগিব।

গ) শব্দবোৰ ওচৰা-উচৰিকৈ বিন্যাস ঘটিব লাগিব।

ঘ) ধ্বনিবোৰ সদৃশ ব্যঞ্জন বৰ্ণ হʼব লাগিব।

উদাহৰণ:

"ৰাম ৰাজ্যত ৰমণী ৰঙ্গে ৰমে"

ইয়াত 'ৰ' বৰ্ণৰ পুনৰাবৃত্তি হৈছে।

"কুসুম কানন কোমল কমনীয়" "মধুৰ মঞ্জুল মোহন মূৰতি" "সুশীল সুন্দৰ সুমধুৰ বাণী"

ইয়াত 'ৰ' 'ক', 'ম', 'স' বৰ্ণৰ পুনৰাবৃত্তিয়ে কাব্যিক সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰিছে।

যমক (Homonym)

একে শব্দ বা পদৰ পুনৰাবৃত্তি হ'লে তাক যমক বোলে।

উদাহৰণ:

"মৰণ শৰণ, শৰণ মৰণ" "হৰি হৰি বোলা হৰি পাপ হৰি যায়" (প্ৰথম 'হৰি' = ভগৱান, দ্বিতীয় 'হৰি' = নিয়া/আঁতৰোৱা/ হৰণ কৰা)

অন্ত্যানুপ্ৰাস (End Rhyme)

পদৰ অন্তত একে ধ্বনিৰ পুনৰাবৃত্তি।

উদাহৰণ:

ৰঙা চৰাই ৰঙা ফুল ৰঙা সূৰ্য্যৰ ৰঙা তুল

অৰ্থালংকাৰ (Meaning-based Ornaments)

যিবোৰ অলংকাৰত শব্দৰ অৰ্থৰ দ্বাৰা বিশেষ ভাব ফুটাই তোলা হয়, তাক অৰ্থালংকাৰ বোলে। এই অলংকাৰসমূহ অৰ্থৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

উপমা (Simile)

উপমা অলংকাৰত দুটা বস্তুৰ মাজত সাদৃশ্য দেখুওৱা হয়। ইয়াত উপমেয় (যাক তুলনা কৰা হয়), উপমান (যাৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়), সাধাৰণ ধৰ্ম আৰু উপমা বাচক শব্দ থাকে।

• উপাদান: উপমেয় + উপমান + সাধাৰণ ধৰ্ম + বাচক শব্দ

উদাহৰণ:

"মুখমণ্ডল চন্দ্ৰসম সুন্দৰ।"

ইয়াত—

উপমেয় = মুখমণ্ডল

উপমান = চন্দ্ৰ

সাধাৰণ ধৰ্ম = সুন্দৰ

উপমা বাচক শব্দ = সম

"তোমাৰ চকু তৰাৰ দৰে উজ্জ্বল"

ৰূপক (Metaphor)

উপমানৰ সহায় নোলোৱাকৈ উপমেয়ক উপমানৰ ৰূপ দিয়া হয়। অৰ্থাৎ উপমেয় আৰু উপমানৰ মাজত অভেদ আৰোপ কৰি একাত্মতা প্ৰকাশ কৰাক ৰূপক বোলে।

উদাহৰণ:

"জীৱন সাগৰত হাঁহিৰ ঢৌৱে খেলে"

ইয়াত জীৱনক সাগৰৰ ৰূপ দিয়া হৈছে। "জীৱন এখন নদী" "মানুহ এটা চৰাই, উৰি যায় কোনো দিন" "তোমাৰ হাঁহি এক সোণালী ৰশ্মি"

উৎপ্ৰেক্ষা (Poetic Fancy)

সম্ভাৱনা প্ৰকাশৰ দ্বাৰা কল্পনাৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰাক উৎপ্ৰেক্ষা বোলে। ইয়াত উপমেয়ক উপমান বুলি কল্পনা কৰা হয়, কিন্তু প্ৰকৃততে তেনে নহয়।

উদাহৰণ:

"তোমাৰ চকুযুৰি যেন দুটি তৰা"

ইয়াত চকুৱে তৰাৰ দৰে জিলিকিছে বুলি ভাব হৈছে, কিন্তু সঁচাকৈয়ে চকু তৰা নহয়।

"ৰাতিৰ আকাশত তৰাবোৰ যেন হীৰাৰ টুকুৰা"

ব্যতিৰেক (Contrast)

বিপৰীত বস্তুৰ তুলনাৰ দ্বাৰা একোটা বিষয়ৰ বৈশিষ্ট্য প্ৰকাশ কৰাক ব্যতিৰেক বোলে। উদাহৰণ:

"দিন আৰু ৰাতিৰ ব্যৱধান যিমান, সিমানেই তোমাৰ আৰু মোৰ চিন্তাৰ পাৰ্থক্য" "শীতল বতাহত জ্বলন্ত হৃদয়"

অৰ্থান্তৰন্যাস (Antithesis)

একেটা বিষয়ৰ দুটা বিপৰীত দিশ প্ৰকাশ কৰাক অৰ্থান্তৰন্যাস বোলে। উদাহৰণ: "মান অপমান সমান জানি" (শংকৰদেৱ) "সুখ-দুখ একেলগে আহে"

দৃষ্টান্ত (Exemplification)

কোনো বিষয়ক স্পষ্ট কৰিবলৈ উদাহৰণ দিয়াক দৃষ্টান্ত বোলে। উদাহৰণ: "যেনেকৈ সূৰ্যই অন্ধকাৰ দূৰ কৰে, তেনেকৈ জ্ঞানে অজ্ঞানতা দূৰ কৰে"

ব্যাজস্তুতি (Paradoxical Praise)

নিন্দাৰ ছলেৰে প্ৰশংসা কৰাক ব্যাজস্তুতি বোলে। উদাহৰণ: "তোমাৰ এই নিষ্ঠুৰতাই তোমাক আৰু ধৰুৱা কৰি তুলিছে"

অতিশয়োক্তি

বাস্তৱতকৈ বেছিকৈ বৰ্ণনা কৰা হয়।

উদাহৰণ:

"তোমাৰ গুণ শুনি সাগৰেও শুকায়"

অসমীয়া কাব্য-সাহিত্যত অলংকাৰৰ প্ৰয়োগ

শংকৰী যুগ (১৫-১৬ শতিকা)

মহাপুৰুষ শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ ৰচনাত অলংকাৰৰ সুন্দৰ প্ৰয়োগ দেখা যায়:

শংকৰদেৱৰ ৰচনাৰ পৰা: "কমল দল নয়ন, কমল দল বদন" (উপমা) "ভকতি কমল সুগন্ধী ৰে" (ৰূপক)

আধুনিক যুগৰ কবিতা

• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ৰচনা:

"পাৰ হৈ যোৱা সেই দিনকেইটা স্বপ্নৰ নিচিনা" (উপমা)

• হেম বৰুৱাৰ কবিতা:

"মোৰ দেশ মোৰ প্ৰেম মোৰ গৰ্ব মোৰ ভূমি" (পুনৰুক্তি প্ৰকাশ অলংকাৰ)

গুৰুত্ব

অলংকাৰে সাহিত্যক ৰসময় কৰি তোলে। অসমীয়া সাহিত্যত ইয়াৰ ব্যৱহাৰে কবিতা আৰু গদ্য উভয়কে সৌন্দৰ্য্যমণ্ডিত কৰিছে। অলংকাৰ অসমীয়া সাহিত্যৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ। ই কেৱল ভাষাৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰাই নহয়, বৰঞ্চ ভাব-অনুভূতিক গভীৰভাৱে প্ৰকাশ কৰাত সহায় কৰে। শংকৰী যুগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আধুনিক যুগৰ কবি-সাহিত্যিকসকলে অলংকাৰৰ নিপুণ প্ৰয়োগৰ দ্বাৰা অসমীয়া সাহিত্যক সমৃদ্ধ কৰি তুলিছে।

অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল অলংকাৰৰ সংজ্ঞা জনাই যথেষ্ট নহয়, বৰঞ্চ সাহিত্যিক ৰচনাসমূহত ইয়াৰ প্ৰয়োগ আৰু প্ৰভাৱ বুজি পোৱাটোহে মুখ্য। নিয়মিত অনুশীলনৰ দ্বাৰা অলংকাৰৰ চিনাক্তকৰণ আৰু প্ৰয়োগৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰি।

তথ্য সংগ্ৰহ

• অসমীয়া সাহিত্যৰ অলংকাৰ (২০১০), হীৰেন্দ্ৰ নাথ বৰুৱা
• সাহিত্য-সোঁত (২০০৫), উপেন্দ্ৰ চন্দ্ৰ গোস্বামী
• অসমীয়া কবিতা আৰু অলংকাৰ (১৯৯৮), নগেন শৰ্মা
• সাহিত্যৰ ৰূপ-ৰীতি, চন্দ্ৰ প্ৰকাশ, গুৱাহাটী (২০১২), ড° মহেশ্বৰ বৰা
• Assamese Literature: A Critical Study (2017). Edited by Dr. P. Bhattacharya. Delhi: Oxford University Press.