অমৰাৱতী, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ

অমৰাৱতী ^১ ভাৰতৰ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ পালনাডু জিলাৰ কৃষ্ণ নদীৰ পাৰৰ এখন গাঁও।^২ ১৮ শতিকাৰ শেষৰফালে জমিদাৰ বছিৰেদ্দি ভেংকটাদ্ৰি নাইডুৱে প্ৰাচীন সতবাহনৰ ৰাজধানী ধন্যকটকৰ ঠাইত নিৰ্মাণ কৰিছিল।^৩ অমৰাৱতী অমৰাৱতী মণ্ডলৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ^৪ হিচাপে কাম কৰে আৰু ই অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ ৰাজধানী অঞ্চলত অৱস্থিত। সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ বাবে বিখ্যাত অমৰাৱতীয়ে গুণ্টুৰ জিলাৰ পূব দিশত ৩৫ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত অৱস্থিত ৰাজ্যখনৰ নৱ পৰিকল্পিত ৰাজধানী অমৰাৱতীক নাম দিছিল। হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম উভয় পৰম্পৰাতে অমৰাৱতী বিশিষ্ট স্থানৰ বাবে উল্লেখযোগ্য।^৫

এই স্থানৰ নামকৰণ কৰা হৈছে অমৰেশ্বৰ মন্দিৰৰ নামেৰে, যিটো পঞ্চৰমা ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম, ভগৱান শিৱৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত উল্লেখযোগ্য হিন্দু মন্দিৰ।^৬ ইয়াৰ উপৰি ইয়াত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰপৰা তৃতীয় শতিকালৈকে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ স্মৃতিসৌধ প্ৰাচীন অমৰাৱতী স্তুপ আছে।^৭৮ বৰ্তমান ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ সুৰক্ষাৰ অধীনত থকা এই স্তুপটোৱে অমৰাৱতী স্কুল অৱ আৰ্টৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰে, যিটো শৈলী সমগ্ৰ দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বৌদ্ধ শিল্পৰ ওপৰত স্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাইছিল।^৬ ভাৰতৰ অন্যতম কেন্দ্ৰীয়ভাৱে সংৰক্ষিত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ স্মৃতিসৌধ হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা এই স্তুপ আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালৰ ধ্বংসাৱশেষৰ সাংস্কৃতিক মূল্য অতিশয় বেছি।^৯

অমৰাৱতী ধন্যকটক (বৰ্তমান ধৰণিকোটা)ৰ ওচৰত অৱস্থিত, যিটো এসময়ত সতবাহন বংশৰ ৰাজধানী হিচাপে কাম কৰিছিল।^৩ অমৰাৱতীৰ মূল ল্যাণ্ডমাৰ্কসমূহৰ ভিতৰত অমৰাৱতী ঐতিহ্য কেন্দ্ৰ আৰু সংগ্ৰহালয়, য'ত ইয়াৰ প্ৰাচীন অতীতৰ সামগ্ৰীসমূহ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে,^১০ আৰু গাঁওখনৰ বৌদ্ধ ঐতিহ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা এটা বিশিষ্ট আধুনিক ভাস্কৰ্য্য ধ্যান বুদ্ধৰ মূৰ্তিও।^১১ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি প্ৰায় ১৩,৪০০ জনসংখ্যাৰ এই গাঁওখনে ঐতিহ্য সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়নৰ বাবে ঐতিহ্য নগৰ উন্নয়ন আৰু বৃদ্ধি যোজনা (HRIDAY) আঁচনিৰ অধীনতো স্বীকৃতি লাভ কৰিছে।^১২১৩

নামকৰণ

অমৰাৱতী নামৰ অৰ্থ হৈছে "অমৰসকলৰ আৱাসস্থল।" ^১৪ ভগৱান শিৱৰ নামত উছৰ্গিত হিন্দু ধৰ্মৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পঞ্চাৰাম ক্ষেত্ৰৰ অন্যতম অমৰেশ্বৰ মন্দিৰৰ নামেৰে এই ঠাইখনৰ নাম ৰখা হৈছে।^৬

ইতিহাস

প্ৰাচীন ইতিহাস

অমৰাৱতীৰ ইতিহাস কমেও ২,৩০০ বছৰ পুৰণি বুলি কোৱা হয়।^১৫ কালচক্ৰ তন্ত্ৰৰ পৰম্পৰা অনুসৰি, গৌতম বুদ্ধই ধৰ্মোপদেশ দিবলৈ অন্ধক অঞ্চল (বৰ্তমানৰ ধান্যকটক) ভ্ৰমণ কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। সম্ৰাট অশোকৰ ৰাজত্বকালত এই অঞ্চল মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২২৫ চনৰ আশে-পাশে সাতবাহন বংশৰ উত্থানৰ লগে লগে অমৰাৱতী তেওঁলোকৰ পূবৰ ৰাজধানী হৈ পৰে।^১৬

অমৰাৱতী স্তূপ দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বৌদ্ধ কীৰ্তিচিহ্ন। ১৮ শতিকাৰ শেষৰফালে এজন স্থানীয় জমিদাৰে ইয়াক আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। এই স্তূপটো সম্ভৱতঃ মৌৰ্য পৰৱৰ্তী যুগত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০–১০০) নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্যসমূহৰপৰা দেখা যায় যে সময়ৰ লগে লগে ইয়াত বহু পৰিৱৰ্তন আৰু মেৰামতি কৰা হৈছিল।^১৭

সাতবাহন যুগত অমৰাৱতী আৰু সন্নতি (কৰ্ণাটক) কেন্দ্ৰ কৰি এক সুকীয়া কলাশৈলী গঢ়ি উঠিছিল, যাক 'অমৰাৱতী শিল্পশৈলী' বুলি জনা যায়। এই শৈলী ভাৰতৰ মথুৰা আৰু গান্ধাৰ শৈলীৰ সৈতে তুলনা কৰিব পাৰি।^১৮ এই শৈলীৰ ভাস্কৰ্যসমূহ শ্ৰীলংকালৈকো ৰপ্তানি কৰা হৈছিল, যিয়ে সেই দেশত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰত সহায় কৰিছিল। অমৰাৱতীৰ মঠ আৰু শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে সমগ্ৰ ভাৰত তথা পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ পণ্ডিতসকলক আকৰ্ষিত কৰিছিল। সাতবাহনৰ পতনৰ পিছত ইক্ষ্বাকু বংশৰ ৰজাসকলেও এই বৌদ্ধ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল।^১৯ স্কন্দ পুৰাণত অমৰাৱতীৰ ধৰ্মীয় গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ শিৱ মন্দিৰৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।

মধ্যযুগীয় ইতিহাস

অমৰাৱতীৰ মহাচৈত্যক স্থানীয়ভাৱে 'দীপালেদিন্নে' (চাকিৰ পাহাৰ) বুলি জনা যায়। ১৭৯৭ চনত কৰ্ণেল কলিন মেকেঞ্জিয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ইয়াৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব অনুধাৱন কৰিছিল। জমিদাৰ বাচিৰেড্ডী ভেংকটাদ্বি নায়ুডুৱে নিজৰ শাসন কেন্দ্ৰ অমৰাৱতীলৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ সময়ত এই স্তূপটোৰ টিলাটো খন্দাইছিল। নতুন চহৰ নিৰ্মাণৰ বাবে তেওঁ স্তূপটোৰ ইটা আৰু ভাস্কৰ্য খোদিত পাথৰসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। মেকেঞ্জিয়ে এই আৱিষ্কাৰৰ কথা জানিব পাৰি ১৮১৮ চনত পুনৰাই তালৈ গৈ সবিস্তাৰ চিত্ৰ আৰু তথ্য সংগ্ৰহ কৰে।^২০ পৰৱৰ্তী সময়ত ৱাল্টাৰ ইলিয়টে স্তূপটোৰ খনন কাৰ্য চলাই আৱিষ্কৃত সামগ্ৰীসমূহৰ এক বৃহৎ অংশ ব্ৰিটিছ মিউজিয়ামলৈ প্ৰেৰণ কৰে, যিবোৰক 'ইলিয়ট মাৰ্বল' বুলি জনা যায়।

মহাস্তূপ বা মহাচৈত্য

মহাস্তূপ বা অমৰাৱতী স্তূপ হৈছে চহৰখনৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাৰপৰা খ্ৰীষ্টীয় ২৫০ চনৰ ভিতৰত ইয়াক বিভিন্ন পৰ্যায়ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। বৰ্তমান ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ বিভাগৰ তত্ত্বাৱধানত স্তূপটোৰ অৱশেষ আৰু ইয়াৰ কাষৰ সংগ্ৰহালয়টো সংৰক্ষিত কৰি ৰখা হৈছে।^২১ ২০০৬ চনত দলাই লামাই অমৰাৱতী ভ্ৰমণ কৰি কালচক্ৰ মহোৎসৱ উদ্‌যাপন কৰিছিল।

ভাৰতীয় শিল্পকলাৰ ইতিহাসত অমৰাৱতী স্তূপৰ এক অনন্য স্থান আছে।^২২ ইয়াৰ শিল্পশৈলীয়ে সমগ্ৰ দক্ষিণ ভাৰত, শ্ৰীলংকা আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ শিল্পকলাক গভীৰভাৱে প্ৰভাবিত কৰিছিল। বৰ্তমান এই স্তূপৰ ভাস্কৰ্যসমূহ লণ্ডনৰ ব্ৰিটিছ মিউজিয়াম আৰু চেন্নাইৰ চৰকাৰী সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে।

ভৌগোলিক অৱস্থান

অমৰাৱতী স্থানাংকত অৱস্থিত। ই মুঠ ১৫২৪ হেক্টৰ (৩,৭৭০ একৰ) মাটি-কালিৰে আগুৰি আছে।^২৩

জনগাঁথনি

২০১১ চনৰ ভাৰতৰ লোকপিয়ল অনুসৰি, চহৰখনৰ মুঠ জনসংখ্যা আছিল ১৩,৪০০ জন আৰু পৰিয়ালৰ সংখ্যা আছিল ৩,৩১৬ টা। ইয়াৰে ৬,৪৩২ জন পুৰুষ আৰু ৬,৯৫৮ গৰাকী মহিলা— অৰ্থাৎ প্ৰতি ১,০০০ জন পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা ১,০৮২ গৰাকী। ০–৬ বছৰ বয়সৰ শিশুৰ সংখ্যা ১,৩২১ জন, যাৰ ভিতৰত ৬৪৭ জন ল'ৰা আৰু ৬৭৪ গৰাকী ছোৱালী। চহৰখনৰ গড় সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭১.৩%, যিটো ৰাজ্যিক গড় সাক্ষৰতা (৬৭.৪%)তকৈ অধিক।^২৪২৫

চৰকাৰ আৰু ৰাজনীতি

অমৰাৱতী গাঁও পঞ্চায়ত হৈছে গাঁওখনৰ স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন সংস্থা।^২৬ ইয়াক কেইবাটাও ৱাৰ্ডত বিভক্ত কৰা হৈছে আৰু প্ৰতিটো ৱাৰ্ডৰ বাবে এজন ৱাৰ্ড সদস্য থাকে। এই গাঁওখন পেডাকুৰাপাদু বিধানসভা সমষ্টিৰ অন্তৰ্গত। বৰ্তমান এই সমষ্টিটোৰ বিধায়ক হৈছে তেলুগু দেশম পাৰ্টিৰ ভাষ্যম প্ৰবীণ।^২৭

সংস্কৃতি

চহৰখন হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম উভয় ধৰ্মাৱলম্বী লোকৰ বাবে এক তীৰ্থস্থান। অমৰেশ্বৰ মন্দিৰৰ দেৱালৰ শিলালিপিসমূহে ব্ৰিটিছ শাসনৰ পূৰ্বৰ ৰজা বাচিৰেড্ডী ভেংকটাদ্বি নায়ুডুৰ শাসনকালৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কৃষ্ণা নদীৰ ব-দ্বীপ অঞ্চলত অসংখ্য মন্দিৰ আৰু শিক্ষা কেন্দ্ৰ নিৰ্মাণৰ বাবে জনাজাত আছিল।^২৮ ইয়াত ১২৫ ফুট উচ্চতাৰ বুদ্ধৰ এক বিশাল মূৰ্তি আছে, যাক 'ধ্যান বুদ্ধ মূৰ্তি' বুলি জনা যায়।^১১ কালচক্ৰ সংগ্ৰহালয়ত (বৰ্তমানৰ অমৰাৱতী ঐতিহ্য কেন্দ্ৰ আৰু সংগ্ৰহালয়) প্ৰাচীন বৌদ্ধ স্থাপত্যসমূহৰ আৰ্হি দেখা পোৱা যায়।^১০ প্ৰাচীন বৌদ্ধ স্তূপ আৰু অন্যান্য অৱশেষসমূহ কেন্দ্ৰীয়ভাৱে সংৰক্ষিত 'ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ স্মাৰক'ৰ অন্তৰ্ভুক্ত।^৯ মহাশিবৰাত্ৰি আৰু নৱৰাত্ৰি হৈছে ইয়াৰ প্ৰধান হিন্দু উৎসৱ। ২০০৬ চনত অমৰাৱতীত ৩০সংখ্যক কালচক্ৰ মহোৎসৱ অনুষ্ঠিত হৈছিল।

পৰিবহণ

পথ পৰিবহণেই এই গাঁওখনৰ একমাত্ৰ যাতায়াতৰ মাধ্যম। বিজয়ৱাড়া-অমৰাৱতী পথে গাঁওখনক বিজয়ৱাড়া, তেনালি, গুণ্টুৰ আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ ৰাজধানী অঞ্চলৰ উন্দাৱলী, পেনুমাকা আদি ঠাইৰ সৈতে সংযোগ কৰে।^২৯ গুণ্টুৰ-অমৰাৱতী পথে জিলা সদৰ গুণ্টুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে।^৩০ ইয়াৰ উপৰি সাত্তেনাপল্লে আৰু মংগলগিৰিৰ সৈতেও ই পথৰদ্বাৰা সংযোজিত। অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগমৰ (APSRTC) বাছসমূহ বিজয়ৱাড়া আৰু গুণ্টুৰৰ দৰে প্ৰধান বাছ আস্থানসমূহৰপৰা নিয়মিতভাৱে চলাচল কৰে। গাঁওখনত কোনো ৰেল সংযোগ নাই।

পুলিচিণ্টালাৰপৰা প্ৰকাশম বেৰেজলৈ এটা জলপথৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে, যিয়ে ওচৰৰ হৰিশ্চন্দ্ৰপুৰম আৰু বৈকুণ্ঠপুৰম গাঁওসমূহক সংযোগ কৰিব।^৩১

শিক্ষা

২০১৮–১৯ শিক্ষাবৰ্ষৰ তথ্য অনুসৰি, গাঁওখনত মুঠ ১৭খন বিদ্যালয় আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ৪খন মণ্ডল পৰিষদ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় (MPP), এখন কস্তুৰবা গান্ধী বালিকা বিদ্যালয় (KGBV) আৰু ১২খন ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিদ্যালয় আছে।^৩২

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Ramaswami, N. S. (1971). Indian Monuments. Abhinav Publications. ISBN 978-0-89684-091-1