হস্তিনাপুৰ

হস্তিনাপুৰ হৈছে ভাৰতৰ উত্তৰ প্ৰদেশ ৰাজ্যৰ মীৰুট জিলাৰ এখন চহৰ হস্তিনাপুৰ। মহাভাৰত আৰু পুৰাণ আদি হিন্দু গ্ৰন্থত হস্তিনাপুৰাক কুৰু ৰাজ্যৰ ৰাজধানী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; প্ৰাচীন জৈন গ্ৰন্থতো ইয়াৰ উল্লেখ আছে। হস্তিনাপুৰ গংগা নদীৰ সোঁপাৰত অৱস্থিত।

ব্যুৎপত্তি

সংস্কৃতত হস্তিনাপুৰাৰ অনুবাদ হস্তিনা (হাতী) আৰু পূৰা (নগৰ)ৰপৰা ‘হাতী নগৰ’। ^১ ইয়াৰ ইতিহাস মহাভাৰতৰ যুগৰপৰাই আৰম্ভ হয়। কোৱা হয় যে হস্তী ৰজাৰ নামেৰে এই নগৰৰ নামকৰণ কৰা হৈছিল।^২

ৰামায়ণতো ইয়াৰ উল্লেখ আছে, যাৰ ১৩ আৰু ১৪ পদত কোৱা হৈছে (অনুবাদিত):

"হস্তিনাপুৰাত গংগা নদী পাৰ হৈ তেওঁলোকে পশ্চিম দিশলৈ আগবাঢ়িল আৰু কুৰু জাংগলাৰ মাজেৰে পাঞ্চালা ৰাজ্য পালে আৰু পৰিষ্কাৰ পানীৰে ভালদৰে ভৰি থকা হ্ৰদ আৰু নদীসমূহ পৰ্যবেক্ষণ কৰি ওপৰত উল্লেখ কৰা দূতসকলে দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়ি গ'ল, তেওঁলোকৰ অভিযানৰ হেঁচা প্ৰয়োগৰ বাবে।"
— ৰামায়ণ

ইতিহাস

এই অঞ্চলৰ আদিম প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশিষ্টসমূহ গংগা-যমুনা দোবৰ ব্ৰঞ্জ যুগৰ সংস্কৃতি অচেৰ মৃৎশিল্প সংস্কৃতিৰ অন্তৰ্গত। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১২০০ চনৰ আশে-পাশে এই অঞ্চলটো লোহা যুগৰ সংস্কৃতিলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। এই অঞ্চলটো বৈদিক যুগৰ সৈতে মিল থকা পেইণ্টেড গ্ৰে ৱেৰ সংস্কৃতিয়ে দখল কৰিছিল।^৩

মহাভাৰতত হস্তিনাপুৰক কৌৰৱৰ কুৰু ৰাজ্যৰ ৰাজধানী হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। মহাভাৰতৰ বহু ঘটনা সংঘটিত হৈছিল হস্তিনাপুৰ চহৰত। মহাভাৰতৰ মতে এই নগৰতে ১০০ জন কৌৰৱ ভাতৃৰ জন্ম হৈছিল মাতৃ ৰাণী গান্ধাৰীৰ ঘৰত। পুৰণি গংগাৰ পাৰত থকা হস্তিনাপুৰৰ ওচৰৰ দুটা স্থান (দ্ৰৌপদী ঘাট ^৪ আৰু কৰ্ণঘাট) মহাভাৰতৰ চৰিত্ৰৰ সৈতে জড়িত।

ৰফালে টানি থকা বলোৰাম, এটা "ভাগৱত স্কন্ধৰ"ৰ এটা পৃষ্ঠাৰপৰা লোৱা হৈছে]]

হস্তিনাপুৰত খনন কাৰ্য ১৯৫০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ সঞ্চালক প্ৰধান বি.বি. লালৰ মতে খননৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল প্ৰাথমিক ঐতিহাসিক যুগৰ অন্যান্য জনাজাত মৃৎশিল্প উদ্যোগৰ সম্পৰ্কত পেইণ্টেড গ্ৰে ৱেৰৰ স্তৰীয় অৱস্থান নিৰ্ণয় কৰা যদিও লালে মহাভাৰত গ্ৰন্থ আৰু হস্তিনাপুৰৰ আৱিষ্কাৰৰ মাজতো সংযোগ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত তেওঁ মহাভাৰতত বৰ্ণিত কিছুমান পৰম্পৰাৰ ঐতিহাসিক ৰূপ ল’ব পাৰিলে আৰু লগতে ওপৰৰ গংগা অৱবাহিকাত পেইণ্টেড গ্ৰে ৱেৰৰ আৱিৰ্ভাৱক আৰ্যৰ সৈতে সংযোগ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল। ^৫

হস্তিনাপুৰক দিল্লী চৰকাৰৰ অধীনত পৰগনা হিচাপে আইন-ই-আকবাৰীত তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে, ইয়াৰপৰা সাম্ৰাজ্যিক কোষাগাৰৰ বাবে ৪,৪৬৬,৯০৪টা বান্ধৰ ৰাজহ উৎপাদন হয় আৰু ৩০০ পদাতিক বাহিনী আৰু ১০টা অশ্বাৰোহী বাহিনী যোগান ধৰা হয়। লেখক আবুল-ফজল ইবনে মুবাৰকে ইয়াক গংগাৰ ওপৰত পৰি থকা "এটা প্ৰাচীন হিন্দু বসতি" বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। ^৬

ব্ৰিটিছ ভাৰতত হস্তিনাপুৰত ৰাজা নৈন সিং নগৰৰ শাসন আছিল, যিয়ে হস্তিনাপূৰা আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে বহুতো হিন্দু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। ^৭

ভৌগোলিক পৰিৱেশ আৰু জলবায়ু

বৰ্তমানৰ হস্তিনাপুৰ ভাৰতৰ উত্তৰ প্ৰদেশৰ দোয়াব অঞ্চলৰ এখন চহৰ, মীৰুটৰপৰা প্ৰায় ৭ কিলোমিটাৰ আৰু দিল্লীৰপৰা প্ৰায়ো ৯৬ কিলোমিটাৰ (৬০ মাইল) উত্তৰ-পূবে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৩৪ত। ^৮ ১৯৪৯ চনৰ ৬ ফেব্ৰুৱাৰীত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা ই ২৯.১৭° উত্তৰ ৭৮.০২° পূবত অৱস্থিত এখন সৰু চহৰ। ^৯ গড় উচ্চতা ২১৮ মিটাৰ (৭১৫ ফুট)।

জনগাঁথনি

ভাৰতৰ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি হস্তিনাপুৰ নগৰ পঞ্চায়তৰ জনসংখ্যা আছিল ২৬,৪৫২, ইয়াৰে ১৪,০১০ জন পুৰুষ হোৱাৰ বিপৰীতে ১২,৪৪২ জন মহিলা। ৰাষ্ট্ৰীয় গড় ৭৪%তকৈ চহৰখনৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৪.৫% অলপ বেছি। প্ৰায় ১৪% জনসংখ্যা ৬ বছৰৰ তলৰ আছিল ^১০১১

আকৰ্ষণীয় স্থানসমূহ

গংগাৰ এটা পুৰণি খাদৰ পাৰত অৱস্থিত হস্তিনাপুৰক হিন্দু আৰু জৈনসকলৰ বাবে অন্যতম পৱিত্ৰ স্থান বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াত তিনিজন জৈন তীৰ্থংকাৰৰ জন্মস্থান বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। পাণ্ডেশ্বৰ মন্দিৰ আৰু কৰ্ণ মন্দিৰকে ধৰি বহুতো প্ৰাচীন হিন্দু মন্দিৰৰ লগতে শ্ৰী দিগাম্বাৰ, জৈন মন্দিৰ, জম্বুদ্বীপ, কৈলাস পাৰ্বত, শ্বেতাম্বৰ জৈন মন্দিৰ আদি জৈন মন্দিৰ আছে।[ ^১২১৩

]]

ডিগাম্বৰ জৈন বডা মন্দিৰ হস্তিনাপুৰ

ডিগাম্বৰ জৈন বডা মন্দিৰ হস্তিনাপুৰ হস্তিনাপুৰৰ অন্যতম পুৰণি জৈন মন্দিৰ। সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলমৰ সাম্ৰাজ্যিক কোষাধ্যক্ষ ৰাজা হৰসুখ ৰায়ৰ তত্ত্বাৱধানত ১৮০১ চনত এই মূল মন্দিৰটো নিৰ্মাণ কৰা বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ^{১৪১৫১৬} মন্দিৰত আন বহুতো সা-সুবিধা আছে, য'ত আছে, আৰক্ষী থানা, ডিগাম্বাৰ জৈন গুৰুকুল, আৰু এটা উদাসীন আশ্ৰম। মূল মন্দিৰৰপৰা কেইকিলোমিটাৰমান দূৰত জল মন্দিৰ, জৈন পুথিভঁৰাল, আচাৰ্য বিদ্যানন্দ সংগ্ৰহালয়, ২৪ টংক, প্ৰাচীন নিশিয়াজীকে ধৰি কেইবাটাও পৰ্যটনস্থলী অৱস্থিত। ^১৭

শ্ৰী শ্বেতাম্বৰ জৈন অষ্টপদ তীৰ্থ

শ্ৰী অষ্টপদ তীৰ্থ শ্ৰী হস্তিনাপুৰ জৈন শ্বেতাম্বৰ তীৰ্থ ট্ৰাষ্টৰ তত্ত্বাৱধানত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ই প্ৰথম তীৰ্থাংকৰ ঋষভ্নাথৰ বাবে উৎসৰ্গিত।^১৮

কৈলাস পৰ্বত ৰচনা

কৈলাস পাৰ্বত হস্তিনাপুৰৰ শ্ৰী ডিগম্বাৰ জৈন মন্দিৰৰ তত্ত্বাৱধানত নিৰ্মিত। কৈলাস পাৰ্বট চৌহদত যাত্ৰী নিৱাস, ভোজনশালাকে ধৰি কেইবাটাও জৈন মন্দিৰ আছে। কৈলাস পাৰ্বতৰ চৌহদত এটা প্ৰেক্ষাগৃহ আৰু হেলিপেডও আছে।^১৯২০

জম্বুদ্বীপ, জৈন তীৰ্থ

জৈন ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞানৰ আৰ্হি চিত্ৰিত জম্বুদ্বীপ ইয়াত ১৯৮৫ চনত শ্ৰী জ্ঞানমতী মাতাজীৰ তত্ত্বাৱধানত ডিজাইন কৰা হৈছিল। ো^২১

পাণ্ডেশ্বৰ মন্দিৰ

প্ৰাচীন চহৰ হস্তিনাপুৰৰ ঐতিহাসিক স্থানত অৱস্থিত পাণ্ডেশ্বৰ মন্দিৰটো শিৱৰ নামত উছৰ্গা কৰা হৈছে। এই মন্দিৰটোৱেই কৌৰৱ আৰু পাণ্ডৱসকলে বেদ আৰু পুৰাণৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰা ঠাই বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ধ্বংসাৱশেষৰ মাজৰ এটা পাহাৰত হিন্দু দেৱী কালিৰ এটা মন্দিৰ আৰু বহুতো হিন্দু আশ্ৰমও উপস্থিত আছে। কিংবদন্তি অনুসৰি মহাভাৰত যুগত পাণ্ডুৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰে মহাভাৰত যুদ্ধৰ পূৰ্বে পাণ্ডেশ্বৰ মহাদেৱ মন্দিৰত শিৱলিংগ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু যুদ্ধত জয়ী হোৱাৰ আশীৰ্বাদ বিচাৰি শিৱৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল ^২২

কৰ্ণেশ্বৰ মন্দিৰ

পাণ্ডেশ্বৰ মন্দিৰৰ সমীপত গংগাৰ পাৰৰ পুৰণি খাদত অৱস্থিত কৰ্ণ মন্দিৰ। কৰ্ণ মন্দিৰৰ ভিতৰত থকা শিৱলিং মহাভাৰতৰ অন্যতম বিশিষ্ট ব্যক্তি কৰ্ণই প্ৰতিষ্ঠা কৰা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^২৩

ভাই ধৰম সিং গুৰদ্বাৰা

হস্তিনাপুৰৰপৰা প্ৰায় ২.৫ কিলোমিটাৰ (১.৬ মাইল) দূৰত্বত থকা ছৈফপুৰ গাঁৱত অৱস্থিত এইখন সৰু গুৰদ্বাৰা।^২৪২৫

হস্তিনাপুৰ অভয়াৰণ্য

১৯৮৬ চনত স্থাপিত হস্তিনাপুৰ অভয়াৰণ্য ভাৰতৰ অন্যতম বিশিষ্ট বন্যপ্ৰাণী প্ৰকল্প। উত্তৰ প্ৰদেশৰ মীৰুট, গাজিয়াবাদ, গৌতম বুধ নগৰ, বিজনোৰ, হাপুৰ, জ্যোতিবা ফুলে নগৰ জিলাক সামৰি লৈ এই অভয়াৰণ্যখন বিস্তৃত অঞ্চলত বিস্তৃত হৈ আছে। ই এক বিস্তৃত বনাঞ্চল,এটা অঞ্চল দখল কৰি আছে। (২.০৭×১০৯ বতৰ)। ^২৬২৭

উৎসৱ আৰু মেলা

বছৰি হস্তিনাপুৰত বিভিন্ন সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান আৰু ধৰ্মীয় উদ্‌যাপনৰ আয়োজন কৰা হয়, য'ত অক্ষয় ত্ৰিতীয়া, দাস লক্ষণা, কাৰ্তিক মেলা, হোলী মেলা, আৰু দুৰ্গা পূজা আদি বিভিন্ন সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান আৰু ধৰ্মীয় উদ্‌যাপন অনুষ্ঠিত হয়। আন আন আন উৎসৱৰ লগতে এই উৎসৱসমূহ বেচৰকাৰী সংস্থা (এন জি অ’) আৰু ৰাজ্যিক পৰ্যটন বিভাগে আয়োজন কৰে।

অধিক পঢ়ক

• B.B. Lal. (1952). New Light on the "dark Age" of Indian History: Recent Excavations at the Hastinapura Site, Near Delhi. Illustrated London news
• Braj Basi Lal. (1955). Excavations at Hastinapura and Other Explorations (in the Upper Gangā and Sutlej Basins), 1950-52