মৃচ্চকটিকা

মৃচ্চকটিকা (সংস্কৃত: मृच्छकटिकम्; বানান মৃচ্ছকটিকা, মৃচ্চকতিকা, মৃচকটিকা বা মৃচকতিকা বুলিও কৰা হয়) হৈছে দহটা খণ্ডৰ সংস্কৃত নাটক শূদ্ৰক (চিমুক) নামৰ এজন প্ৰাচীন নাট্যকাৰ। তেওঁ সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চম শতিকাৰ, আৰু যিজনক গ্ৰন্থৰ প্ৰস্তাৱনাত ক্ষত্ৰিয় ৰজা আৰু লগতে ১১০ বছৰতকৈও অধিক সময় জীয়াই থকা শিৱৰ ভক্ত হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে।^১ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চম শতিকাৰ প্ৰথম চতুৰ্থাংশ গঠন কৰা প্ৰদ্যোত বংশৰ শেষৰফালে ৰজা পালকৰ ৰাজত্বকালত প্ৰাচীন চহৰ উজ্জয়িনীত এই নাটকখনৰ পৰিৱেশ ৰচনা কৰা হৈছে।^২ কেন্দ্ৰীয় কাহিনীটো হৈছে এজন সম্ভ্ৰান্ত অথচ দৰিদ্ৰ ডেকা ব্ৰাহ্মণৰ, চাৰুদত্ত, যি এগৰাকী ধনী বাৰবণিতা বা নগৰবধু বসন্তসেনাৰ প্ৰেমত পৰে। কিন্তু তেওঁলোকৰ পাৰস্পৰিক মৰমৰ মাজতো দম্পতীহালৰ জীৱন আৰু প্ৰেমৰ প্ৰতি ভাবুকি আহি পৰে যেতিয়া শকৰ নামেৰেও পৰিচিত এজন অসভ্য দৰবাৰী সংস্থনকে আক্ৰমণাত্মকভাৱে বসন্তসেনাৰ পিছ লবলৈ আৰম্ভ কৰে।^৩

ৰোমাঞ্চ, কমেডী, কুটিলতা আৰু চহৰখনৰ নিৰ্ভীক শাসকক এজন ভেৰাৰখীয়াই ওফৰাই পেলোৱাৰ বিশদ বিৱৰণীৰে গঠিত ৰাজনৈতিক উপকথাৰে জীৱন, ধ্ৰুপদী কাহিনী বা কিংবদন্তিৰ পৰিৱৰ্তে কাল্পনিক দৃশ্য-পটৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে প্ৰচলিত সংস্কৃত নাটকৰ ভিতৰত এই নাটকখন উল্লেখযোগ্য। মৃচ্চকটিকা নাট নাট্যশাস্ত্ৰত ঠাৱৰ কৰা পৰম্পৰাৰপৰাও আঁতৰি গৈছে, যিয়ে নাটকত আভিজাত্যৰ জীৱনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব লাগে বুলি নিৰ্দিষ্ট কৰি দিয়া হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰাকৃত উপভাষাৰ বিস্তৃত পৰিসৰ কোৱা বহুতো কৃষক চৰিত্ৰ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। এই কাহিনীটো নাট্যকাৰ ভাষৰ পূৰ্বৰ দৰিদ্ৰতাত চাৰুদত্ত নামৰ এখন গ্ৰন্থৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি ভবা হয় যদিও সেই গ্ৰন্থখন খণ্ড খণ্ডকৈহে প্ৰাপ্ত হৈ আছে।^১

সংস্কৃত সকলো নাটকৰ ভিতৰত মৃচ্চকটিকা পশ্চিমীয়া দেশত আটাইতকৈ বেছি উদযাপিত আৰু সততে পৰিৱেশন কৰা অন্যতম নাটক হৈয়েই আছে। ঊনবিংশ শতিকাৰ কেইবাটাও সফল অনুবাদ আৰু মঞ্চ নিৰ্মাণৰ পিছত ইউৰোপীয় দৰ্শকৰ মাজত ভাৰতীয় নাট্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ জগাই তোলাত এই কামে উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল, বিশেষকৈ জেৰাৰ্ড ডি নেৰ্ভাল আৰু জোচেফ মেৰীৰ অতি ৰোমাণ্টিক ফৰাচী অভিযোজন লে চেৰিয়েট ডি এনফেণ্ট যিটো ১৮৫০ চনত পেৰিছত প্ৰিমিয়াৰ হৈছিল, লগতে ভিক্টৰৰ সমালোচকৰ প্ৰশংসিত "নৈতিকতাবাদী" ব্যাখ্যা বাৰুকাণ্ডে ১৮৯৫ চনত থিয়েট্ৰে ডি ল'ভ্ৰে নিৰ্মাণ কৰা লে চেৰিয়েট ডি টেৰে কুইট বুলি কয়।^২

সংস্কৃতৰ আন ধ্ৰুপদী নাটকৰ দৰে নাটখনে মহাকাব্য বা পৌৰাণিক কাহিনীৰপৰা ধাৰ লোৱা নাই। শূদ্ৰকৰ (চিমুক) চৰিত্ৰসমূহ লৌকিক জগতৰপৰা আহৰণ কৰা হৈছে। ইয়াত জুৱাৰী, বাৰবণিতা, চোৰ ইত্যাদিৰে মানুহ থাকে। নাটকৰ নায়ক চাৰুদত্ত সম্ভ্ৰান্ত শ্ৰেণী বা ৰাজবংশৰ অন্তৰ্গত নহয়। বসন্তসেনা এগৰাকী নগৰবধু হ’লেও তেওঁৰ আদৰ্শ মনোভাব আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ আচৰণে দৰ্শকক আপ্লুত কৰে। চৰিত্ৰসমূহৰ আভিজাত্য তেওঁলোকৰ সামাজিক স্থিতিৰপৰা নহয় বৰঞ্চ তেওঁলোকৰ গুণ আৰু আচৰণৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছে।

কাহিনীৰ থূলমূল বিৱৰণ

চাৰুদত্ত এজন উদাৰ যুৱ ব্ৰাহ্মণ যিয়ে দুৰ্ভাগ্যজনক বন্ধু-বান্ধৱী আৰু সাধাৰণ দান-বৰঙনিৰ জৰিয়তে নিজকে আৰু দৰিদ্ৰ পৰিয়ালটোক পোহপাল দি আছে। যদিও তেওঁৰ বেছিভাগ বন্ধুৱে তেওঁক এৰি আঁতৰি গৈছে আৰু তেওঁৰ দাৰিদ্ৰ্য অৱস্থাৰ বাবে লাজ পাইছে, তথাপি তেওঁ উজ্জয়িনীত এজন সৎ আৰু সৎ ব্যক্তি হিচাপে নিজৰ সুনাম বজাই ৰাখিছে, যাৰ প্ৰজ্ঞাৰ বিৰল উপহাৰ আছে আৰু বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ পৰামৰ্শ বিচাৰিছে।

যদিও তেওঁৰ বৈবাহিক জীৱন সুখী আৰু এজন সৰু পুত্ৰ ৰোহসেনাৰ পিতৃ, চাৰুদত্তই বহু ধন-সম্পত্তি আৰু সুনাম থকা নগৰনধূ বসন্তসেনাৰ প্ৰতি মোহিত হয়। কামদেৱৰ মন্দিৰত হোৱা আকস্মিক মুখা-মুখিত দুয়োৰে প্ৰেম বিনিময় ঘটে। বিষয়টো জটিল হৈ পৰে যেতিয়া বসন্তসেনাই ৰজা পালকৰ আধা উন্মাদ ভায়েক সংস্থনক আৰু তেওঁৰ দলটোৱে তাইক খেদি ফুৰে। যেতিয়া সিহঁতে বসন্তসেনাক ভাবুকি দিয়ে, তেতিয়া বসন্তসেনাই চাৰুদত্তৰ ওচৰত নিৰাপত্তা বিচাৰি পলায়ন কৰে। গোপন সাক্ষাৎকাৰৰ পিছত তেওঁলোক প্ৰেমত মত্ত হৈ উঠে আৰু ভৱিষ্যতে লগ পোৱাটো নিশ্চিত কৰাৰ প্ৰয়াসত নগৰবধূৱে নিজৰ নতুন প্ৰেমিকক গহনা এটাৰ বাকচ অৰ্পণ কৰে।

কিন্তু তাইৰ পৰিকল্পনা বিফল হয় যেতিয়া এজন চোৰ চাৰ্বিলাকে চাৰুদত্তৰ ঘৰত প্ৰৱেশ কৰি বসন্তসেনাৰ দাসী আৰু আত্ম-বিশ্বাসী প্ৰেমিকা মাদানিকাৰ প্ৰেম লাভ কৰাৰ এক বিশৃংখল আঁচনিৰে মণিবোৰ চুৰি কৰে। বেশ্যাগৰাকীয়ে গহনাবোৰ চিনি পায় যদিও তাই সেই ধন গ্ৰহণ কৰি মাদানিকাক বিয়া কৰোৱাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত তাই চাৰুদত্তৰ সৈতে যোগাযোগ কৰি পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে জনাবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু যোগাযোগ কৰাৰ আগতেই তেওঁ আতংকিত হৈ বসন্তসেনালৈ তেওঁৰ পত্নীৰ এডাল বিৰল মুকুতাৰ হাৰ পঠিয়াই দিয়ে, যিডাল চুৰি কৰা গহনাবোৰৰ মূল্যতকৈ বহু বেছি ভাল মূল্যৰ উপহাৰ আছিল। এই কথা স্বীকাৰ কৰি চাৰুদত্তৰ বন্ধু মৈত্ৰেয়ে ব্ৰাহ্মণক অধিক সংগমৰপৰা সতৰ্ক কৰি দিয়ে, এই ভয়ত যে বসন্তসেনাই আটাইতকৈ বেয়া অৱস্থাত চাৰুদত্তৰপৰা এতিয়াও থকা কেইটামান সম্পত্তি আৰু উত্তম ক্ষেত্ৰত দুৰ্ভাগ্য আৰু দুৰ্যোগৰ সদ্ভাৱৰ দুৰ্গ ল’বলৈ পৰিকল্পনা কৰিছে।

এই পৰামৰ্শ ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰি চাৰুদত্তই বসন্তসেনাক নিজৰ সংগী কৰি লয় আৰু বসন্তসেনাই তেওঁৰ কণমানি পুত্ৰক লগ পায়। সেই সময়ত ল’ৰাটোৱে তেওঁ বন্ধুৰ কঠিন সোণৰ খেলনা গাড়ীখনৰ সৈতে খেলি আছিল আৰু তেওঁৰ ধাইগৰাকীয়ে তেওঁৰ বাবে বনোৱা মাটিৰ গাড়ীখন আৰু নিবিচাৰি আপত্তি কৰি আছিল। ল’ৰাটোক মৰম কৰি বসন্তসেনাই তাৰ সৰু মাটিৰ গাড়ীখন নিজৰ গহনাৰে ভৰাই দিয়ে, ল’ৰাটোৰ সৰু খেলনাটোত সোণৰ ঢেঁকী এটা লগাই দি লৈ তেওঁ চহৰৰ বাহিৰৰ এখন উদ্যানত এদিনীয়া ভ্ৰমণৰ বাবে চাৰুদত্তক লগ ধৰিবলৈ ৰাওনা হয়। তাত তাই এখন পাল্কী গাড়ীত প্ৰৱেশ কৰে, কিন্তু অতি সোনকালেই আৱিষ্কাৰ কৰে যে তাই সংস্থানকৰ ঘৰ এখনত আছে, যিজনে তাইৰ পূৰ্বৰ অপমানত ক্ষুব্ধ হৈয়েই আছিল আৰু চাৰুদত্তক দেখুওৱা মৰম আৰু অনুগ্ৰহৰ বাবে উন্মাদভাৱে ঈৰ্ষা কৰিছিল। নিজৰ অনুগামীসকলক তাইক হত্যা কৰিবলৈ মান্তি কৰাব নোৱাৰি সংস্থানকে নিজৰ অনুচৰসকলক পঠিয়াই দিয়ে আৰু বসন্তসেনাক ডিঙি চেপি হত্যা কৰি তাইৰ শৰীৰটো পাতৰ স্তূপৰ তলত লুকুৱাই ৰাখে। তাৰপিছতো প্ৰতিশোধ বিচাৰি তেওঁ তৎক্ষণাত চাৰুদত্তৰ প্ৰতি অপৰাধৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰে।

যদিও চাৰুদত্তই নিজৰ নিৰ্দোষতা ঘোষণা কৰে, উদ্যানখনত তেওঁৰ উপস্থিতিৰ লগতে তেওঁৰ পুত্ৰৰ হাতত বসন্তসেনাৰ মণি-মুকুতাই দৰিদ্ৰতাত আক্ৰান্ত মানুহজনক জড়িত থকাৰ প্ৰমাণ কৰে আৰু তেওঁক দোষী সাব্যস্ত কৰি ৰজা পালকে মৃত্যুদণ্ড দিয়ে। কিন্তু সকলোৰে অজ্ঞাতে বসন্তসেনাৰ বুলি চিনাক্ত কৰা মৃতদেহটো আচলতে আন এগৰাকী মহিলাৰ আছিল। বসন্তসেনাক পুনৰুজ্জীৱিত কৰি বন্ধুত্ব কৰিছিল এজন বৌদ্ধ সন্ন্যাসীয়ে, যিয়ে ওচৰৰ গাঁও এখনত তেওঁক সুস্বাস্থ্যৰ বাবে আলপৈচান ধৰিছিল।

চাৰুদত্তই ফাঁচিৰ সন্মুখীন হোৱাৰ লগে লগে বসন্তসেনা আবিৰ্ভাব হয় আৰু উত্তেজিত ভিৰটো দেখি সময়ত হস্তক্ষেপ কৰি তেওঁক ফাঁচিৰপৰা আৰু তেওঁৰ পত্নীক তেওঁৰ সতী যোৱাৰপৰা ৰক্ষা কৰে। তিনিওজনে মিলি নিজকে পৰিয়াল বুলি ঘোষণা কৰে। দৰবাৰত উপস্থিত হৈ বসন্তসেনাই তাইৰ মৃত্যুৰ ওচৰৰ কাহিনী কয় আৰু তাইৰ সাক্ষ্যৰ পিছত সংস্থনাকক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয় আৰু ভাল ৰাজকুমাৰ আৰ্য্যকে দুষ্ট ৰজা পালকক পদচ্যুত কৰে। নতুনকৈ ঘোষিত সাৰ্বভৌম হিচাপে তেওঁৰ প্ৰথম কাৰ্য্য হ’ল চাৰুদত্তৰ সৌভাগ্য পুনৰ ঘূৰাই অনা আৰু তেওঁক কুশাৱতীৰ ৰজা কৰা। এই সদিচ্ছা অনুসৰণ কৰি চাৰুদত্তই চূড়ান্ত কাৰ্য্যত নিজৰ চিৰস্থায়ী গুণ আৰু দান-বৰঙনি প্ৰদৰ্শন কৰি ৰজাৰ ওচৰত সংস্থানকৰ হৈ ক্ষমা বিচাৰি আবেদন জনায় যিজনক পৰৱৰ্তী সময়ত মুক্ত ঘোষণা কৰা হয়। বসন্তসেনাৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰা বৌদ্ধ সন্ন্যাসীক সকলো বিহাৰৰ প্ৰধান কৰা হয়। বসন্তসেনক পত্নীৰ উপাধি দিয়া হয়। সকলোৱে সুখী হয়, কাৰো কোনো অভিযোগ নাই।^৪