বীণা-বাসৱদত্তা

বীণা-বাসৱদত্তা (Vīṇā-Vāsavadattā) হ’ল শূদ্ৰকৰ (আনুমানিক ৩য় শতিকা) দ্বাৰা ৰচিত এখন ভাৰতীয় সংস্কৃত ভাষাৰ নাটক। নাটকখনৰ প্ৰথম আঠটা অংক বৰ্তমান পোৱা যায়; ইয়াৰ অন্তিম অংশটো বৰ্তমান বিলুপ্ত।

নাটকখনৰ শীৰ্ষকটো ইয়াৰ নায়িকা বাসৱদত্তা আৰু বাদ্যযন্ত্ৰ বীণাৰ সৈতে জড়িত। নাটকখনত বাসৱদত্তাৰ পিতৃ অৱন্তীৰ ৰজা প্ৰদ্যোতে নিজৰ জীয়ৰীৰ বাবে এজন উপযুক্ত স্বামীৰ সন্ধান কৰে। এটা সপোনৰ ব্যাখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰদ্যোত আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীসকলে স্থিৰ কৰে যে বৎসৰ ৰজা উদয়ন এজন উপযুক্ত পাত্ৰ, কিন্তু তেওঁ ৰাজকুমাৰীক বিয়া কৰোৱাৰ প্ৰস্তাৱটো স্বইচ্ছাই গ্ৰহণ কৰিবলৈ অতিশয় অহংকাৰী। তেওঁৰ অহংকাৰ ভাঙিবলৈ প্ৰদ্যোতে উদয়নক ধৰি আনি অৱন্তীৰ ৰাজধানী উজ্জয়িনীত বন্দী কৰি থোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰে। তাত উদয়ন বাসৱদত্তাৰ প্ৰেমত পৰে আৰু তেওঁক বীণাৰ শিক্ষা দিয়াৰ চেলুৰে লগ কৰে। নিজৰ সহায়কসকলৰ সহায়ত উদয়নে ৰাজকুমাৰীৰ সৈতে পলায়ন কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰে। কাহিনীটোৰ বাকী থকা অংশটো বৰ্তমানৰ অংকসমূহত পোৱা নাযায় যদিও তাত সম্ভৱতঃ উদয়নৰ পলায়ন আৰু পৰৱৰ্তী ঘটনাসমূহ বৰ্ণনা কৰা হৈছিল।

পটভূমি

নাটকখনৰ প্ৰথম আঠটা অংক কেৰালাত সংৰক্ষিত পাণ্ডুলিপিৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰা হৈছে। নাটকখনৰ অন্তিম অংশ, য’ত এটা বা দুটা অংক আছিল, সেয়া বৰ্তমান হেৰাই গৈছে।^১

নাটকখনৰ শীৰ্ষকটোৱে এনে এটা দৃশ্যক বুজায় য’ত নায়িকা বাসৱদত্তাই নায়ক উদয়নৰ পৰা বীণাৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে। বীণা-বাসৱদত্তা হ’ল পূৰ্বে মঞ্চস্থ হোৱা এটা কাহিনীৰ ওপৰত আধাৰিত এখন নতুন নাটক, যিটো ভাসৰ প্ৰতিজ্ঞায়ৌগন্ধৰায়ণৰ সৈতে একে; নায়িকাগৰাকী ভাসৰ স্বপ্নবাসৱদত্তমতো (প্ৰতিজ্ঞায়ৌগন্ধৰায়ণৰ পৰৱৰ্তী খণ্ড) আবিৰ্ভাৱ হৈছে।^২ একে কাহিনী হোৱা সত্ত্বেও নাটক দুখনৰ মাজত বহুত পাৰ্থক্য আছে: ভাসৰ নাটকখন এখন চুটি নাটক য’ত উদয়ন আৰু বাসৱদত্তাক মঞ্চত দেখা নাযায় আৰু বহুতো ঘটনা অভিনীত দৃশ্যৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰতিবেদন হিচাপে উপস্থাপন কৰা হয়; আনহাতে, শূদ্ৰকৰ নাটকখন এখন পূৰ্ণাংগ নাটক।^৩

বৎসা-ৰাজা-চৰিত সম্ভৱতঃ বীণা-বাসৱদত্তাৰ আন এটা নাম।^৪