মালৱিকাগ্নিমিত্ৰ

মালৱিকাগ্নিমিত্ৰ (সংস্কৃত ভাষা: मालविकाग्निमित्रम्, মালবিকা আৰু অগ্নিমিত্ৰৰ সন্ধিযুক্ত) কালিদাসৰ এখন সংস্কৃত নাট। পূষ্যমিত্ৰ শুংগৰ ৰাজত্বকালৰ কিছু পৰিঘটনাৰ আধাৰত^১ এইখন তেওঁৰ প্ৰথম নাটক।

মালৱিকাগ্নিমিত্ৰমত বিদেশৰ শুংগ সম্ৰাট অগ্নিমিত্ৰৰ^২ প্ৰধান ৰাণীৰ সুন্দৰী দাসীৰ প্ৰতি থকা প্ৰেমৰ কাহিনী কোৱা হৈছে। ৰজাই মালৱিকা নামৰ এগৰাকী নিৰ্বাসিত দাসীৰ ছবিখনৰ প্ৰতি তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে। কেৱল নতুন ছোৱালীজনীক চাবলৈ তেওঁ নিজৰ বিদূষকৰ সহায়ৰ আশ্ৰয় ল’ব লগা হয় আৰু ছলনাৰ খেল খেলিব লগা হয়। যেতিয়া ৰাণীয়ে এই ছোৱালীজনীৰ প্ৰতি স্বামীৰ আৱেগ ধৰা পেলায়, তেতিয়া তেওঁ ক্ৰোধিত হৈ মালাৱিকাক কাৰাগাৰত ভৰাই দিয়ে, কিন্তু ভাগ্যৰ মতে, শেষত তেওঁ জন্ম-সূত্ৰে ৰাজকীয় পৰিয়ালৰ বুলি জনাজাত হয় আৰু তেওঁৰ এগৰাকী ৰাণী হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়।

নাটকখনত পূষ্যমিত্ৰ শুংগই কৰা ৰাজসূয় যজ্ঞৰ বিৱৰণী আৰু সংগীত আৰু অভিনয়ৰ ওপৰত এটা তত্ত্বৰ বিশদ বৰ্ণনা আছে।

কাহিনীভাগ

মালৱিকাগ্নিমিত্ৰ পাঁচটা খণ্ডৰ ত্ৰিকোণ প্ৰেমৰ নাটক, নাটকৰ নায়ক বিদিশাৰ ৰজা অগ্নিমিত্ৰই বাগিছাত ফুৰোঁতে লাভ কৰা প্ৰেম আৰু ষড়যন্ত্ৰৰ ওপৰত আধাৰিত, প্ৰধান ৰাণী ধৰিনীৰ সেৱাত নিযুক্ত ৰাজকুমাৰী মালবিকা ইয়াৰ নায়িকা। বিদিশা আৰু ইয়াৰ ওচৰ-চুবুৰীয়া অঞ্চলত দৃশ্য-পট স্থাপন কৰা হৈছে।^৩৪

প্ৰথম অংক

প্ৰস্তাৱনা: দেৱতাক (শিৱ) শুভ কাৰ্য্যৰ আৰম্ভণি হিচাপে আমন্ত্ৰণ কৰাৰ পাছত মঞ্চ পৰিচালক আৰু তেওঁৰ সহায়কে তেওঁলোকৰ কথা-বতৰাত কয় যে অলপতে পৰিৱেশন হ’বলগীয়া নাটকখনেই হৈছে কালিদাসৰ মালৱিকাগ্নিমিত্ৰ।

দৃশ্য: ৰাণীৰ দুগৰাকী দাসী বকুলবালিকা আৰু কৌমুদিকাই লগ হয় আৰু ৰজা মায়ংকে মালৱিকাক এখন চিত্ৰত আৱিষ্কাৰ কৰাৰ বিষয়ে কথা পাতে, কেনেকৈ তেওঁ তাইৰ মনোমোহা ৰূপ-লাৱণ্যত আপ্লুত হৈছিল আৰু কেনেকৈ, ৰাণীয়ে তাইক ৰজাৰপৰা আঁতৰাই ৰাখিছে। নৃত্য-গুৰু গন’আদাছাই বকুলাবালিকাই মালৱিকাৰ বিষয়ে অনুসন্ধান কৰাত তেওঁৰ শিষ্যা মালাৱিকাৰ বুদ্ধিমত্তা আৰু দক্ষতাৰ প্ৰশংসা কৰে। বকুলাবালিকাই কয় যে মালাৱিকাক ৰাণীৰ ভাতৃ বীৰসেনে উপহাৰ দিছিল।

দৃশ্যঃ ৰজা বিদৰ্ভই বন্দী বিনিময়ৰ বাবে পঠোৱা চিঠিখন (বিদৰ্ভৰ খুলশালীয়েকৰ সৈতে মায়ংকৰ ভাগিনীয়েক) মন্ত্ৰীয়ে পঢ়ে। ৰজা মায়ংকে এই অনুৰোধ অস্বীকাৰ কৰে আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে ৰাণীৰ ভাতৃ বীৰসেনৰ আদেশত তেওঁৰ বিৰুদ্ধে অভিযান চলাবলৈ পঠিয়াই দিয়ে।

ৰজাই দৰবাৰী-বুদ্ধিমান বিদুষক গৌতমক লগ পায়। ৰজাই তেওঁক মালৱিকাৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰাৰ ব্যৱস্থাৰ বাবে সহায় কৰিবলৈ কৈছে। বিদুষকে নিজ নিজ শ্ৰেষ্ঠত্বক লৈ দুজন নৃত্য-মাষ্টৰ গন’আদাছ আৰু হৰদত্তৰ মাজত কাজিয়া লগাই দিয়ে। ৰাণীৰ সৈতে আলোচনা কৰি ৰজাই, এখন প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে আয়োজন কৰে য'ত তেওঁলোকৰ দুয়োজন শিষ্যই ইজনে সিজনৰ লগত প্ৰতিযোগিতা কৰে। ৰাণীয়ে সন্দেহ প্ৰকাশ কৰে যদিও প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে সন্মতি দিয়ে।

দ্বিতীয় অংক

প্ৰদৰ্শনীত মালাৱিকাক প্ৰথমে নিজৰ নৃত্য দেখুৱাবলৈ অনুমতি দিয়া হয়। মালৱিকাক গান গাই নৃত্য কৰা দেখি ৰজাসকলে তেওঁলোকৰ নয়নৰ পিয়াহ আঁতৰায়। যিহেতু প্ৰদৰ্শনীৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ একমাত্ৰ উদ্দেশ্য পূৰণ হৈছে, সেয়েহে প্ৰশিক্ষকসকলৰ দাবীৰ অধিক পৰীক্ষা আপাততঃ পিছুৱাই দিয়া হৈছে।

তৃতীয় অংক

নেপথ্যত দুগৰাকী দাসীয়ে কথোপকথন কৰে যে গন’আদাছে প্ৰতিযোগিতাত জয়ী হৈছিল আৰু ৰজা মালৱিকাৰ প্ৰতি আসক্ত হৈ পৰা বাবে মালাৱিকাক এতিয়া ৰাণীৰদ্বাৰা অধিক সতৰ্কতাৰে পহৰা দিয়া হৈছে।

দৃশ্য: (বকুলবালিকাই বিদুষকক ৰজাৰ চুট পিন্ধাত সহায় কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে। অগ্নিমিত্ৰৰ দ্বিতীয় ৰাণী ইৰাৱতীয়ে ৰজাক ছুইং ৰাইডিং খেলৰ বাবে আমন্ত্ৰণ জনাইছে। একে সময়তে ৰাণী ধৰিণীৰ ভৰিত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈছে। গতিকে, তাই মালৱিকাক ভৰিৰে অশোক গছডাল স্পৰ্শ কৰিবলৈ পঠিয়াই দিলে, যিটো পদ্ধতি আগতীয়াকৈ ফুলিবলৈ কৰা হয়। ৫ দিনৰ ভিতৰত অশোক ফুলিলে তাইক উপহাৰ দিম বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে। )

মালৱিকা বাৰীত থকা অশোক গছক স্পৰ্শ কৰিবলৈ আহে। ৰজা আৰু বিদুষকে তাইক চাবলৈ লুকাই থাকে। ৰজাৰ প্ৰতি নিজৰ গভীৰ আৱেগৰ বিষয়ে তাই নিজে নিজে কৈ থাকে। বকুলবালিকা প্ৰৱেশ কৰে যিয়ে মালৱিকাৰ ভৰিখনত আলতা বোলাই, ভৰিৰ গোৰোহা সজাই তোলে। ৰাণী ইৰাৱতী মৃদু মদ্যপান কৰি আহে। পৰ্যবেক্ষণ নকৰাকৈয়ে তাই মালৱিকা আৰু বকুলবালিকাৰ কথা-বতৰা শুনি থাকে। বকুলবালিকাই মালৱিকাক ৰজাৰ তাইৰ প্ৰতি থকা আৱেগৰ বিষয়ে কয়। তাৰ পিছত ৰজাই নিজকে দৰ্শন দিয়ে, কিন্তু প্ৰেমৰ দৃশ্যটো ইৰাৱতীয়ে তৎক্ষণাত বিকৃত কৰে যিয়ে তেওঁলোকৰ ওপৰত সোমাই মালৱিকাক পঠিয়াই দিয়ে আৰু নিজেই কাজিয়াৰ পিছত অতি ক্ৰোধত গুচি যায়।

চতুৰ্থ অংক

দৃশ্যঃ মালৱিকাৰ খবৰ লাভ কৰিবলৈ ৰজাই বিদুষক পঠিয়াইছিল। ইৰাৱতীয়ে ৰাণী ধৰিনীক মাতি কি হৈছে সেই বিষয়ে অৱগত কৰিছে। তাৰ পাছত ধৰিনীয়ে তেওঁৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি মালৱিকা আৰু বকুলবালিকাক বন্দী হিচাপে এটা কোঠাত ভৰাই দিলে আৰু তেওঁলোকৰ পহৰাদাৰক আদেশ দিয়া হ’ল যে তেওঁলোকক মুকলি কৰি দিয়া নহ’ব, যেতিয়ালৈকে ৰাণীৰ নিজৰ সাপৰ মোহৰ থকা আঙঠিটো দূতে নাপায়। বিদুষকে তেওঁলোকৰ মুক্তি লাভৰ বাবে এক কৌশলী আঁচনি ৰচনা কৰে।

দৃশ্য: ৰাণী ধৰিনীয়ে আঘাতপ্ৰাপ্ত ভৰিখনক চিকিৎসা কৰাই আছে আৰু পৰিচাৰিকাই তেওঁৰ যত্ন লৈছে। বিদুষকে ৰাণীৰ বাবে ফুল ছিঙি থাকোঁতে তেওঁক সৰ্পই কামোৰাৰ অভিনয় কৰে। চিকিৎসাৰ বাবে চিকিৎসক ধ্ৰুৱসিদ্ধিয়ে নিৰাময় পদ্ধতিৰ বাবে সাপৰ বস্তু এটা বিচাৰে। সন্দেহহীন ৰাণীয়ে সাপৰ ছাব থকা আঙঠিটো আগবঢ়াই দিয়ে। তাৰ পিছত মন্ত্ৰীয়ে জৰুৰী ব্যৱসায়ৰ ভুৱা বাৰ্তাত ৰজাক মাতি আনি গুচি যায়।

দৃশ্য: মুদ্ৰিত-আঙঠিটো প্ৰহৰীক দেখুৱাই মালৱিকা আৰু বকুলবালিকাক মুক্ত কৰা হৈছিল। ৰজাই মালৱিকাক লগ ধৰিবলৈ যায় আৰু বিদুষকে বাহিৰত প্ৰহৰীৰ কাম কৰে যদিও টোপনি যায় যিটো পাৰ হৈ যোৱা গাৰ্ডে পৰ্যবেক্ষণ কৰে আৰু ৰাণী ইৰাৱতীক খবৰ দিয়ে। ইৰাৱতীয়ে ৰজাক বিচাৰি পোৱাৰ আশাত তালৈ যায় কিন্তু মালবিকা, বকুলবালিকা আৰু ৰজাক বিচাৰি পায় – আৰু গোটেই আঁচনিখনৰ বিষয়ে জানে। ৰজাই ইয়াৰ পিছত কি কৰিব বা কি ক’ব সেই বিষয়ে ফিক্স হৈ থকাৰ সময়তে তেওঁলোকে ৰাজকুমাৰী বাসুলক্ষ্মীৰ দুৰ্ঘটনাৰ খবৰ শুনিবলৈ পায়। তেওঁলোক গুচি যায়। মালৱিকাই আশা কৰে যে পাঁচ দিনৰ ভিতৰত অশোক ফুলি উঠিব আৰু ৰাণীৰ দয়া পাব – যিটো ই কৰিলে।

পঞ্চম অংক

নেপথ্যত: (বিদৰ্ভ ৰজাৰ বিৰুদ্ধে বিৰাসেনাৰ অভিযানৰ সফলতা ঘোষণা কৰা হৈছে।)

দৃশ্যঃ ৰজা, ৰাণী, মালৱিকা আদিৰ উপস্থিতিত বিদৰ্ভ অভিযানৰ পৰা অনা দুগৰাকী বন্দী দাসীৰ পৰিচয় দিয়া হয়, যিয়ে লগে লগে মালৱিকাক মাধৱসেনৰ নিৰুদ্দেশ ভগ্নী বুলি চিনি পায়। মাধৱসেনৰ মন্ত্ৰী সুমতী মাধৱসেন বন্দী হোৱাৰ বিভ্ৰান্তিত মালৱিকা আৰু নিজৰ ভনীয়েকৰ সৈতে পলাই গৈছিল। কিন্তু সুমতীক অগ্নিমিত্ৰৰ ৰাজধানীলৈ যোৱাৰ পথত ৰাজপথৰ লোকে আক্ৰমণ কৰে আৰু মালৱিকা আৰু সুমতিৰ ভনীয়েক পৃথক হৈ পৰে। সুমতিৰ ভনীয়েকে পৰিচাৰিকালৈ পৰিণত হৈ ধৰিনীৰ দৰবাৰত লাগি গ'ল। ইফালে মালৱিকাক বীৰসেনে সুৰক্ষিত কৰি উপহাৰ হিচাপে ধৈনীলৈ পঠিওৱা হয়। পৰিচাৰিকাই মালৱিকাক স্বীকৃতি দিয়ে, কিন্তু মালৱিকাক পৰিচয় নিদিলে কাৰণ মালবিকাক এবছৰ দাস হিচাপে থাকিব আৰু তাৰ পিছত উপযুক্ত স্বামীৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হ’ব বুলি ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা হৈছিল।

এতিয়া যজ্ঞসেন (বিদৰ্ভৰ ৰজা) ৰাজ্যৰ আধা অংশ মাধৱসেনক অৰ্পণ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছে। অগ্নিমিত্ৰৰ পিতৃ পুস্পমিতাই নিজৰ বলি ঘোঁৰা পহৰা দিবলৈ নিয়োগ কৰা অগ্নিমিত্ৰৰ পুত্ৰ বসুমিত্ৰৰ বিজয়ৰ খবৰও আহিছে।

এই সকলোবোৰ আৰু মালৱিকাক পুৰস্কৃত কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি জানি ৰাণীয়ে তাইক ৰজাৰ হাতত দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ মিলনত আনন্দৰে সন্মতি দিয়ে।

ৰাজপ্ৰেমৰ গতিপথৰ এই সুখৰ সমাপ্তিৰ পিছত নাটকখনৰ সামৰণি পৰে প্ৰথাগত ভৰতবাক্যৰে যিয়ে ইয়াত ৰজাৰ প্ৰজাৰ মাজত সাধাৰণ শান্তি আৰু সুখৰ প্ৰকাশৰ ৰূপ লয়।

অভিযোজন

১৯২৯ চনত দাদাচাহেব ফাল্কে এই নাটকখন ভাৰতীয় নিৰ্বাক চলচ্চিত্ৰ মালবিকাগ্নিমিত্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।^৫ ভাৰতীয় কমিক বুক ধাৰাবাহিক অমৰ চিত্ৰ কথাৰ কাহিনীৰ ৫৬৯ সংখ্যক সংখ্যাত কমলেশ পাণ্ডেই ইয়াক কমিক হিচাপেও ৰূপান্তৰিত কৰিছিল।^৬