মিৰ্জা মহম্মদ আলীখান শ্বিৰাজী

মিৰ্জা মহম্মদ-আলী খান শ্বিৰাজী (Mirza Mohammad-Ali Khan Shirazi)(পাৰ্চী ভাষাত: میرزا محمدعلی خان شیرازی; প্ৰায় ১৭৮০ – ৯ ফেব্ৰুৱাৰী ১৮৫২) ইৰানৰ এজন কূটনীতিবিদ আছিল যিয়ে ১৮৫১ চনৰ জুলাইৰপৰা ১৮৫২ চনৰ ৯ ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে বৈদেশিক মন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ১৮৪৭ চনত তেওঁ ফ্ৰান্সত ৰাষ্ট্ৰদূত হিচাপেও কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল; ১৮৪৮ চনত অট্টোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে এৰজুৰামৰ দ্বিতীয় চুক্তি নিশ্চিত কৰে; আৰু ১৮৫১ চনৰ ২৯ ডিচেম্বৰৰপৰা দাৰ উল-ফুনুনৰ মুৰব্বী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল—যিটো প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ লগে লগে ইৰাণত আধুনিক শিক্ষাৰ আৰম্ভণি হৈছিল।

১৭৮০ চনৰ আশে-পাশে শ্বিৰাজত জন্মগ্ৰহণ কৰা মহম্মদ-আলী খান আছিল মিৰ্জা আবুলহাছান খান ইলচিৰ ভতিজা। ১৮১৫ চনত ৰাছিয়া আৰু ১৮১৮–১৮১৯ চনত ব্ৰিটেইনলৈ কূটনৈতিক অভিযানৰ সময়ত মহম্মদ-আলী খানে মিৰ্জা আবুলহাছান খানৰ প্ৰধান সচিব হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ১৮২৪ চনত মহম্মদ-আলী খান ইউৰোপৰপৰা উভতি অহাৰ পাছত ৰাজধানী তেহৰাণত বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ৰ সচিব নিযুক্তি লাভ কৰে। ১৮৪৭ চনত ফ্ৰান্সত ইৰাণৰ ৰাষ্ট্ৰদূত হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে। এই নিযুক্তিৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক উন্নত কৰা, তাত বাস কৰা পাঁচজন ইৰাণী ছাত্ৰৰ বিষয়ে সোধা-পোছা কৰা আৰু ফ্ৰান্সৰ ৰাষ্ট্ৰদূত ইউজেন ডি চাৰ্টিজেছে তেহৰাণত ফ্ৰান্স চৰকাৰক অসাধাৰণ দূত হিচাপে প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ অনুমতি লাভ কৰা।

এই সময়ছোৱাত মহম্মদ-আলী খানক অট্টোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে ‘এৰজুৰুমৰ দ্বিতীয়খন চুক্তি’ নিশ্চিত কৰাৰ দায়িত্বও অৰ্পণ কৰা হয় আৰু অৱশেষত ১৮৪৮ চনত সমাপ্ত হয়। ১৮৫১ চনৰ জুলাই মাহত তেওঁক বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয় আৰু ১৮৫১ চনৰ ২৯ ডিচেম্বৰত তেওঁ ‘ডাৰ’ৰ প্ৰথম মুৰব্বী হিচাপে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰে উল-ফুনুন' কলেজ। ১৮৫২ চনৰ ৯ ফেব্ৰুৱাৰীত অসুস্থতাৰ বাবে তেওঁৰ মৃত্যু হয়।

জীৱনী

পটভূমি আৰু আৰম্ভণিৰ কেৰিয়াৰ

মহম্মদ ইছমাইলৰ পুত্ৰ মিৰ্জা মহম্মদ-আলী খান শ্বিৰাজীৰ জন্ম হৈছিল ১৭৮০ চনৰ আশে-পাশে ইৰাণৰ দক্ষিণ-পশ্চিম ফাৰ্চ প্ৰদেশৰ শ্বিৰাজীত। সেই সময়ত এই চহৰখন আছিল জাণ্ড বংশৰ ৰাজধানী; কিন্তু ১৭৯১ চনত কাজাৰ শ্বাহ (সম্ৰাট) আঘা মহম্মদ খান কাজাৰে (মৃত্যু ১৭৮৯–১৭৯৭) এই চহৰখন জয় কৰে। ^১২ মহম্মদ-আলী খান আছিল ইৰাণৰ কূটনীতিবিদ মিৰ্জা আবুল হাছান খান ইলচিৰৰ ভতিজা; ১৮১৫ চনত ৰাছিয়া আৰু ১৮১৮–১৮১৯ চনত ব্ৰিটেইন ভ্ৰমণৰ সময়ত মহম্মদ-আলী খানে তেওঁৰ প্ৰধান সচিব হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ১৮১৩ চনৰ অক্টোবৰ মাহত স্বাক্ষৰিত গোলেষ্টান চুক্তিত ব্ৰিটিছ ৰাষ্ট্ৰদূত গোৰ অ’ছলীয়ে ইৰাণক ৰাছিয়াৰ হাতত হেৰুৱা ভূ-খণ্ড পুনৰুদ্ধাৰ কৰাত সহায় কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। এই কূটনৈতিক ভ্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ৰাছিয়া আৰু ব্ৰিটেইনৰ সৈতে আলোচনাৰ জৰিয়তে সেই লক্ষ্যত উপনীত হোৱা। ব্ৰিটেইনলৈ যোৱাৰ পথত ফ্ৰান্সৰ মাজেৰে যাত্ৰা কৰি থাকোঁতে মহম্মদ-আলী খানে পেৰিছৰ সৌন্দৰ্য্যত ইমানেই আপ্লুত হৈছিল যে তেওঁ চহৰখনৰ প্ৰশংসা কৰি এটা কবিতা লিখিছিল। তেওঁ এবছৰ পেৰিছত বাস কৰিছিল আৰু ইউৰোপত বহু ভ্ৰমণ কৰিছিল।^৩

১৮২৪ চনত ইউৰোপৰপৰা উভতি অহাৰ পাছত মহম্মদ-আলী খানক ৰাজধানী তেহৰাণত বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ৰ সম্পাদক হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়, য’ত তেওঁৰ দায়িত্ব আছিল বিদেশী দূতক গ্ৰহণ কৰা। বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ৰ মুৰব্বী আছিল মিৰ্জা আবুল হাছান; মহম্মদ-আলী খানে মহম্মদ শ্বাহ কাজাৰৰ (ৰাজত্ব ১৮৩৪–১৮৪৮) ৰাজত্বকালত তেওঁৰ ডেপুটি বা সহায়ক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ১৮৪৫ চনত মিৰ্জা আবুল হাছানৰ মৃত্যুৰ পাছত শ্বাহৰ দৰবাৰৰ ৰাজহুৱা সমাৱেশত মহম্মদ-আলী খানে তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে আৰু মহম্মদ শ্বাহে তেওঁক 'খান' উপাধি প্ৰদান কৰে।^৪

বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যকাল আৰু মৃত্যু

নাছেৰ আল-দিন শ্বাহ কাজাৰৰ ৰাজত্বকালত (মহান ১৮৪৮–১৮৯৬) মহম্মদ-আলী খানে বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ৰ ডেপুটি হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি থাকিল; এই মন্ত্ৰ্যালয়টো তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী আমিৰ কবীৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল। ১৮৫১ চনৰ জুলাই মাহত নাছেৰ আল-দিন শ্বাহে মহম্মদ-আলী খানক নতুন বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে।^৫ ১৮৫১ চনৰ ২৯ ডিচেম্বৰত আমিৰ কবীয়ে মহম্মদ-আলী খানক তেহৰাণত নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠা হোৱা ‘দাৰ উল-ফুনুন’ মহাবিদ্যালয়ৰ প্ৰথম মুৰব্বী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে; এই মহাবিদ্যালয়খন স্থাপনৰ লগে লগে দেশত আধুনিক শিক্ষাৰ আৰম্ভণি হৈছিল। এই পৰিঘটনাৰ প্ৰায় এমাহ আগতে (১৮/১৯ নৱেম্বৰ) মিৰ্জা মহম্মদ আলীয়ে তেহৰাণৰ 'কালাণ্টাৰ' (মেয়ৰ) মাহমুদ খান আৰু সামৰিক সেনাপতি আজিজ খান মকৰীলৈ এখন চিঠি লিখিছিল। ^৬৭ সেই চিঠিখনতে প্ৰথমে ‘দাৰ উল-ফুনুন’ নামটো উল্লেখ কৰা হৈছিল; পত্ৰখনত এইটোও কোৱা হৈছে যে নাছেৰ আল-দিন শ্বাহৰ অনুমোদন সাপেক্ষে মিৰ্জা মহম্মদ আলীয়ে সম্ভ্ৰান্ত আৰু ৰাজকীয় পৰিয়ালৰ ত্ৰিছটা সন্তানক নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰা মহাবিদ্যালয়খনলৈ পঠিয়াইছিল।^৮

১৮৫২ চনৰ ৯ ফেব্ৰুৱাৰীত মহম্মদ আলী খানৰ অসুস্থতাৰ বাবে তেহৰাণত মৃত্যু হয়।^৯ তেওঁৰ পিছত দাৰ-উল-ফুনুনৰ মুৰব্বী পদত অধিষ্ঠিত হয় আজিজ খান মকৰী।^১০

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Shahbazi, A. Shapur. (2004). Shiraz i. History to 1940. Encyclopaedia Iranica
• Schofield, Richard. (2004). Iran, Iraq, and the Legacies of War. Palgrave Macmillan New York. ISBN 978-1-4039-6450-2

অধিক পঢ়ক

• Ateş, Sabri. (2013). Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-03365-8