ভৈৰৱ নাচ

ভৈৰৱৰ নৃত্য বা ভৈৰৱ প্যানখান নেপালৰ পোখাৰা উপত্যকাৰ নেৱাৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকে ভৈৰৱ যাত্ৰা উৎসৱৰ অংশ হিচাপে পৰিৱেশন কৰা আৰু শিৱৰ আন এটা নাম ভৈৰৱৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা মুখা পিন্ধি কৰা এক প্ৰাচীন নৃত্য।^১২

ইতিহাস

ইয়াৰ উৎপত্তি নেপালৰ ভক্তপুৰত হৈছিল আৰু তাৰ পৰা ইয়াক পোখাৰালৈ অনা হৈছিল। যদিও ভক্তপুৰত প্ৰতি ১২ বছৰৰ মূৰে মূৰে পৰিৱেশন কৰা হৈছিল, তথাপি ইয়াৰ সাংস্কৃতিক ভূমিকা ভালদৰে পালন কৰিবলৈ প্ৰতি ৬ বছৰৰ মূৰে মূৰে পোখাৰা উপত্যকাত এই নৃত্য পৰিবেশন কৰা হয়।

গুৰু প্ৰয়াত শ্ৰীযুত সৰ্বজ্ঞামান প্ৰধানংগৰ মতে, ২৩৬ বছৰতকৈও অধিক বছৰ পূৰ্বে ভক্তপুৰৰ পৰা জিতাৰামে এই নৃত্য সৃষ্টি কৰিছিল। এই নৃত্যৰ ৰাগ (গীত)ৰ পৰা বুজা যায় যে, ভক্তপুৰৰ শেষৰ মল্ল ৰজা ৰাণজিৎ মল্লাৰ সময়ত এই নৃত্য আৰম্ভ হৈছিল।

নৃত্য শিল্পী

এই নৃত্যত বাৰজন দেৱতা আছে। তেওঁলোক হ’ল, ডাগিনি (ডাকিনি), কোৱাঞ্চা, ভূচ্চা, ভৈৰৱ,কালি ভৈৰৱ (বুড়ি ভৈৰব),ইন্দ্ৰায়নী, বৰা (বাৰাহ), কুমাৰী, বিষ্ণুৱী (বৈষ্ণৱী), ব্ৰামহায়নী (ব্ৰহ্মানি), মহেশ্বৰী (গৌৰী) আৰু গণেশ (গণেশ)। এই নৃত্যত ভৈৰৱে নৃত্যৰ নেতৃত্ব দিয়ে আৰু পৰিচালনা কৰে। নৃত্যৰ আগতে সকলো পৰিবেশকে গা ধুই আনুষ্ঠানিক কাপোৰ আৰু মাস্ক (খোৱাপা) পৰিধান কৰে। মাস্ক পিন্ধাৰ পিছত কোনো অভিনেতাই মাস্ক উলিয়াই নোলোৱালৈকে কথা ক’ব নোৱাৰে।

সন্ধিয়া ভৈৰৱ মন্দিৰত নৃত্য আৰম্ভ কৰা হয় আৰু তাতে দুটামান নৃত্য চক্ৰ আৰু পূজা শেষ হোৱাৰ পিছত আয়োজক স্থানলৈ লৈ যোৱা হয় আৰু তাত পূজাকে ধৰি প্ৰায় ছয় ঘণ্টা নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।

প্ৰথমতে ১২ জন দেৱতাই নাচে। পূজা সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত তাৰ পিছত ব্যক্তিগত নৃত্য আৰম্ভ হয়। প্ৰথমে কোৱাঞ্চা আৰু ভুচ্চাৰ সৈতে ভৈৰৱে নৃত্য কৰে, যি শিশু আৰু প্ৰাপ্তবয়স্কৰ খেলৰ দৰে। তাৰ পিছত ভৈৰৱ, কালি, ইন্দ্ৰায়নী আৰু বৰা আহে। প্ৰায় এঘণ্টা সময় ধৰি এই নৃত্য চলি থাকে আৰু ইয়াক চাৰ ভৈৰৱ বুলি কোৱা হয়। ই এক শক্তিশালী নৃত্য আৰু বেছিভাগ মানুহেই নৃত্যৰ এই অংশটো চাবলৈ ভাল পায়। তাৰ পিছত আহে কুমাৰী, বিষ্ণুৱী, ব্ৰম্মাণী আৰু গংগা। তাৰ পিছত গণেশে একক নৃত্য কৰে। তাৰ পিছত পুনৰ আহে কোৱাঞ্চা আৰু ভূচ্চা, আৰু তেওঁলোকে আগৰ দৰে শিশুসুলভ খেলা-ধূলা কৰে। শেষত আহে ডাগিনি। সামৰণি কাৰ্য্যত ১২ জন ভৈৰৱেই একেলগে নৃত্যত অংশগ্ৰহণ কৰে। তাৰ পিছত শেষ পূজা কৰা হয় আৰু তেওঁলোক ভৈৰৱ মন্দিৰলৈ উভতি যায়।

আন অনুৰূপ নৃত্য

ভৈৰৱ নৃত্যৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে এই নৃত্যৰ ভিতৰত পাচালিৰ পাচালি ভৈৰব নাচ; নৰদেবী টোলেৰ নৰদেৱী যাত্ৰা; কাঠমাণ্ডুৰ ভদ্ৰকালি খাডগা ছিদ্দি নাচ আৰু মধ্যপুৰ থিমিৰ লায়কু ভাইলা (ৰজাৰ ভৈৰব) নৃত্য দেখা যায়।

তথ্য সংগ্ৰহ

• Bhairab Naach Videos in Youtube
• Shaphalya Amatya, Some aspects of cultural policy in Nepal, UNESCO, p. 13
• Pokhareli Festival Bhairab Naach