ভূমি নাচ

ভূমি নাচ (বাল পূজা, নামকা পৰ্ব, লোকবাংগে, জ্যামক্ৰি ৰ বাল্কা আৰু বুল্কু বুলিও জনা যায়) নেপালৰ লুম্বিনি প্ৰদেশৰ খাম মগৰ লোকসকলে পালন কৰা অন্যতম উৎসৱ।^১ ভূমি শব্দ নেপালী ভাষাত “ভূমে’’ যাৰ অৰ্থ ‘পৃথিৱী’ আৰু নাচৰ অৰ্থ ‘নৃত্য’। খাম মানুহে এনে ধৰ্ম পালন কৰে যিয়ে ভূমি (ভূমি পূজা), পানীৰ অংকুৰ (শিম), বনাঞ্চল (বন পূজা) আৰু বতৰক পূজা কৰে, উন্নত শস্যৰ উৎপাদন আৰু গৰু-ম’হৰ বাবে আশীৰ্বাদ বিচাৰে।^২ বিশেষকৈ পূব ৰুকুম আৰু ৰ’লপাত মগৰসকলে পৰিৱেশন কৰা মূল নৃত্য হৈছে মে’ উৎসৱ। পূব ৰুকুমৰ ভূমে গ্ৰাম্য পৌৰসভা আৰু পুথা উত্তৰগংগা গ্ৰাম্য পৌৰসভাৰ সকলো ঠাইতে এই নৃত্য পৰিৱেশন কৰা হয়, আৰু ৰোল্পাৰ থাবাং আৰু জেলবাঙতো এই নৃত্য পৰিৱেশন কৰা হয়। এই নৃত্য হৈছে পাৰ্বতে খাম মগৰ ভাষা কোৱা প্ৰধান গাঁওসমূহত পৰিৱেশন কৰা এক বিশেষ নৃত্য।^৩

এই লোকনৃত্য পৃথিৱীক পূজা কৰিবলৈ জুইৰ চাৰিওফালে নাচি পৰিৱেশন কৰা হয়। খাম লোকসকলে পৃথিৱীক ঈশ্বৰ বুলি বিশ্বাস কৰে। পৃথিৱীক মাতৃ আৰু ৰক্ষক হিচাপে গণ্য কৰা হয়, যিয়ে সকলোৰে বাবে আশ্ৰয়, খাদ্য আৰু জীৱিকাৰ যোগান ধৰে। পৃথিৱীখনক সুখী কৰিবলৈ মে’ মাহৰ মাজভাগৰপৰা জুন মাহৰ মাজভাগলৈকে মানুহে এই নৃত্য পৰিৱেশন কৰে। মূল উদ্‌যাপন জুন মাহৰ প্ৰথম সপ্তাহত অনুষ্ঠিত হয়।^৪

ভূমি নাচৰ বিষয়ে

দেশৰ পশ্চিম অঞ্চলৰ অঠৰ মগৰাট (ওঠৰটা মগৰ সম্প্ৰদায়)ৰ মাজত ভূমি নৃত্য বিখ্যাত। ই মূলতঃ এই অঞ্চলৰ মগৰ জাতিৰ পৰম্পৰাগত নৃত্য। মগৰসকলে প্ৰকৃতি উপাসক হোৱাৰ বাবেই ভূমিক তেওঁলোকৰ আদিম শক্তি হিচাপে পূজা কৰে আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা জনাই ভূমি নৃত্য কৰে কাৰণ ই প্ৰকৃতিৰ পূজাৰ সৈতেও জড়িত। ভূমি আৰু ভূমিৰ দেৱতাক উচ্চ শ্ৰদ্ধা জনাই প্ৰকৃতি আৰু পূৰ্বপুৰুষক স্মৰণ কৰি ভূমি নৃত্য কৰা হয়।

আহাৰ মাহৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় দিনা ভূমি নৃত্য পৰিৱেশন কৰা হয়। কেতিয়াবা, একে মাহৰ প্ৰথম দিনৰ পৰা পঞ্চম দিনলৈকে পাঁচ দিন ধৰি চলে। এই নৃত্যত পৃথিৱী বা প্ৰকৃতিক সৰ্বোচ্চ বুলি গণ্য কৰা হয়। পৃথিৱীৰ বাবেই আমি জীয়াই আছোঁ বুলি বিশ্বাস কৰি নৃত্যশিল্পীসকলে ভূমিৰ ওচৰত প্ৰণাম কৰে আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি প্ৰাৰ্থনাৰে নৃত্য আৰম্ভ কৰে। এই নৃত্যত সকলো বয়সৰ পুৰুষ-মহিলা উভয়ে অংশগ্ৰহণ কৰে। আনকি নৃত্য প্ৰদৰ্শনৰ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰা দৰ্শনাৰ্থীকো এই নৃত্যৰ সময়ত উষ্ম আদৰণি জনোৱা হয়।

নৃত্যৰ সময়ত পৰিবেশকসকলে এটা বৃত্ত গঠন কৰে। বাঁহী, মাদল, পাইজাম, ছেলাম আৰু দুণ্ডি (শিং আৰু শিঙা) আদি বাদ্যযন্ত্ৰ বৃত্তৰ মাজত বজোৱা হয়। বজোৱাসকলে যেতিয়া সমন্বয় আৰু স্পন্দনত বাদ্যযন্ত্ৰ বজাবলৈ আৰম্ভ কৰে তেতিয়া বৃত্তৰ ভিতৰৰ পুৰুষ নৃত্যশিল্পী আৰু বৃত্তৰ বাহিৰত মহিলা নৃত্যশিল্পীসকলে সংগীতৰ স্পন্দন আৰু ছন্দত নাচিবলৈ আৰম্ভ কৰে। যদিও ভূমি নৃত্যত গীত গোৱা নহয়, তথাপিও এই নৃত্যই পূৰ্বপুৰুষৰ স্মৃতিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু কৃষি পদ্ধতিৰ সৈতে জড়িত জীৱনৰ বিভিন্ন দিশৰ প্ৰকাশ বহন কৰে। যেতিয়া সংগীতৰ ছন্দ আৰু স্পন্দন সলনি হয়, তেতিয়া নৃত্যও সলনি হয়। ভূমি নৃত্য মূল অৱস্থাত প্ৰচলিত বাইশটা অধিক দীঘলীয়া নৃত্যৰে গঠিত বুলি বিশ্বাস কৰা হয়, অৱশ্যে এতিয়াও শেহতীয়া সময়ৰ লোকগীতৰ বাইশটা সুৰত পৰিৱেশন কৰা হয়। যদিও ভূমি নৃত্য আৰম্ভ কৰাৰ আগতে নৰবলি দিয়া হৈছিল বুলি শুনা গৈছিল, বাস্তৱত যে প্ৰকৃততে ই হৈছিল সেয়া কোনেও নিশ্চিত কৰিব পৰা নাছিল।^৫

পাঠো বা পাঠা

উৎসৱৰ সময়ত বগা গাউন পিন্ধা ল’ৰা এটাই পাঠো বা পাঠা বা ভেৰা পোৱালি এটা টানি আনে, আন ল’ৰাবোৰেও তেওঁৰ পিছে পিছে পোৱালিটোক লাঠিৰে লাহে লাহে কোবাই গাঁৱৰ বাটত ঘূৰি ফুৰিবলৈ দিয়ে। ছাই, কুঁহিয়াৰ, কুঁহিয়াৰ, বাজৰা, মুদ্ৰা, ৰঙীন কাপোৰৰ টুকুৰা বা কয়লাৰে তৈয়াৰী বাঁহেৰে নিৰ্মিত স্থানীয় হস্তশিল্প নাংলোক লৈ মহিলা আৰু ছোৱালীবোৰে পাঠোৰ ওপৰত ঢালিবলৈ শাৰী পাতি ৰাস্তাৰ কাষত থিয় হৈ আছে।

অনুষ্ঠানৰ শেষৰ ফালে আন এজন ল’ৰাই পাঠো ধৰিবলৈ আহে আৰু দামাই (বৃত্তিগত জাতি) সকলে জোৰেৰে ঢোল বজায়। ল’ৰা দুজনে যিমান পাৰে বেগেৰে দৌৰিব লাগে আৰু বাকী ল’ৰাবোৰে পাঠোটোৰ পিছে পিছে দৌৰিব লাগে। দৌৰি থাকোঁতে যদি কোনোবাই তললৈ পৰি যায়, তেন্তে ইয়াক বেয়া শংকা বুলি গণ্য কৰা হয়, যিটো মৃত্যুৰ লগত জড়িত হ’ব পাৰে। যদি কোনো ব্যক্তি তললৈ পৰি যায় তেন্তে তেওঁ অসুস্থ হ’ব পাৰে বা মৃত্যুবৰণ কৰিব পাৰে। এবছৰৰ ভিতৰত তেওঁলোকৰ আত্মীয়ৰো একেধৰণৰ দুৰ্ভাগ্য হ’ব পাৰে।

যদি কোনো নপৰে তেন্তে গাঁৱৰ বাবে শুভ লক্ষণ বুলি গণ্য কৰা হয়। শেষত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে নদীৰ ফালে গৈ পাঠো লৈ ভূমি পূজা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এটা স্থানলৈ যায়। নদীত পাঠো বলি দিয়া হয়, ইয়াৰ তেজ ৰঙীন কাপোৰৰ টুকুৰাত লেপি দিয়া হয় যিবোৰ ওখ খুঁটা এটাত সংলগ্ন কৰি শিলত উৰিবলৈ এৰি দিয়া হয়। ইয়াৰ পিছত গাঁৱৰ ৰাইজে বিভিন্ন ধৰণৰ খাদ্য ৰান্ধি, বিভিন্ন ধৰণৰ পানীয়ৰ ব্যৱস্থা কৰি, একেলগে খোৱা, উপহাৰ বিনিময় কৰি ইজনে সিজনক শুভেচ্ছা জনায়। এই অনুষ্ঠানৰ পিছত মূল খেলপথাৰত গোট খায় য’ত তেওঁলোকে বাল পূজা কৰে। মানুহ বৃত্তাকাৰে থিয় হয় আৰু এটি গীত গায়। গাঁৱৰ প্ৰতিজন সদস্যই ইয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিব লাগে।^৬

নাচৰ শৈলী

ভূমি নাচৰ মূল নৃত্যৰ বাবে গাঁৱৰ ল’ৰাবোৰে ধুনীয়া কাপোৰ, গহনা, ফুল পিন্ধি নৃত্য কৰা ছোৱালীৰে আগুৰি থকা এটা বৃত্তৰ মাজত নাচিব লাগে। ছোৱালীকেইজনীয়ে শ্ৰদ্ধা দেখুৱাবলৈ নিজৰ ফুল ছটিয়াই থাকে। শিশুসকলে প্ৰতিটো গীতত বাইশটা ছন্দ সম্পূৰ্ণ কৰি গোটেই দিনটো নাচে আৰু দিনটোৰ ভিতৰতে নৃত্যৰ ২২টা ছন্দৰ সকলোবোৰ সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে। বাল পূজাই ঈশ্বৰ/পৃথিৱীলৈ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে। যিহেতু খামসকলে পৃথিৱীক প্ৰেম আৰু সুৰক্ষাৰ প্ৰধান উৎস বুলি গণ্য কৰে, গতিকে খাদ্য, পানী, বায়ু, পোহৰ আৰু আশ্ৰয় আদি সকলো বস্তু পাবলৈ হ’লে পৃথিৱীখন সুখী হ’ব লাগে। বৃত্তৰ বাহিৰৰ ছোৱালীৰ বৃত্তই নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাতৃ আৰু ৰক্ষকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। পৰিয়াল আৰু সমাজে যিবোৰ সিদ্ধান্ত লয় সেইবোৰ খাম মহিলাসকলৰ দ্বাৰা যথেষ্ট প্ৰভাৱিত হয়। এই বাৰ্ষিক উদযাপনৰ সামৰণি পৰে মানুহে একেলগে দুখৰ গীত গাই। অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে হিয়া ঢাকুৰি কান্দে আৰু নিজৰ বয়োজ্যেষ্ঠসকলৰ শুভকামনা আৰু আশীৰ্বাদ লৈ সমাৱেশৰ পৰা আঁতৰি যায়।^৭

এই পৰম্পৰাগত ভূমি নাচ উদযাপনৰ প্ৰক্ৰিয়াটো হৈছে খাম মানুহৰ প্ৰকৃতিৰ সৈতে দেৱতাৰ সম্পৰ্কৰ প্ৰতীকী প্ৰদৰ্শন।^৮ ভূমি নাচে এই কথাটোক উজ্জ্বল কৰি তুলিছে আৰু প্ৰকাশ কৰিছে যে পৃথিৱী অবিহনে কোনো জীৱন নাই।