ভাৰত চৰকাৰ আইন,১৯১৯

ভাৰত চৰকাৰ আইন ১৯১৯ যুক্তৰাজ্যৰ সংসদৰ এক আইন আছিল। ভাৰত চৰকাৰত ভাৰতীয়সকলৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধিৰ বাবে গৃহীত কৰা হৈছিল। এই আইনখনত ভাৰতৰ বিদেশ সচিব এডউইন মণ্টাগু আৰু ভাইচৰয় চেলমছফৰ্ডৰ প্ৰতিৱেদনত পৰামৰ্শ দিয়া সংস্কাৰসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল। এই আইনখনে ১৯১৯ চনৰপৰা ১৯২৯ চনলৈকে দহ বছৰ সামৰি লৈছিল। এই আইনখনে ভাৰতত দায়িত্বশীল চৰকাৰৰ উৎপত্তি আৰম্ভ কৰিছিল। ১০ বছৰৰ পাছত চাইমন কমিচনে ইয়াক পুনৰীক্ষণ কৰাৰ কথা আছিল।

১৯১৯ চনৰ ২৩ ডিচেম্বৰত এই আইনখনে ৰাজকীয় সন্মতি লাভ কৰে। সেইদিনাই ৰজা-সম্ৰাটে এখন ঘোষণা জাৰি কৰে য'ত ভাৰতৰ বাবে সংসদীয় আইন প্ৰণয়নৰ গতিপথ আৰু আইনখনৰ উদ্দেশ্যৰ পৰ্যালোচনা কৰা হয়:

"১৭৭৩ আৰু ১৭৮৪ চনৰ আইনখন ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অধীনত প্ৰশাসন আৰু ন্যায়ৰ নিয়মীয়া ব্যৱস্থা স্থাপনৰ বাবে ৰচনা কৰা হৈছিল। ১৮৩৩ চনৰ আইনখনে ভাৰতীয়সকলৰ বাবে ৰাজহুৱা পদবী আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিছিল। ১৮৫৮ চনৰ আইনখনে কোম্পানীটোৰপৰা প্ৰশাসনক মুকুটলৈ হস্তান্তৰ কৰি ৰাজহুৱা জীৱনৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল যিবোৰ আজি ভাৰতত বিদ্যমান। ১৮৬১ চনৰ আইনখনে প্ৰতিনিধিত্বমূলক প্ৰতিষ্ঠানৰ বীজ সিঁচিছিল, আৰু।" ১৯০৯ চনৰ আইনখনে বীজটোক জীৱন্ত কৰি তুলিছিল। ^১

এই আইনখনে বৃহত্তৰ প্ৰদেশৰ বাবে দ্বৈত চৰকাৰৰ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছিল। এনে প্ৰতিখন প্ৰদেশতে "বদলিকৃত তালিকা" নামেৰে জনাজাত চৰকাৰৰ কিছুমান বিশেষ অঞ্চল প্ৰাদেশিক পৰিষদৰ ওচৰত জবাবদিহি হোৱা মন্ত্ৰী চৰকাৰলৈ হস্তান্তৰ কৰা হৈছিল। "স্থানান্তৰিত তালিকা"ত কৃষি, স্থানীয় চৰকাৰৰ তত্ত্বাৱধান, স্বাস্থ্য, আৰু শিক্ষা আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। প্ৰাদেশিক পৰিষদসমূহৰ আকাৰ বৃদ্ধি কৰা হ’ল।

চৰকাৰৰ আন সকলো অঞ্চল ("সংৰক্ষিত তালিকা") ভাইচৰয়ৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকিল। "সংৰক্ষিত তালিকা"ত প্ৰতিৰক্ষা (সেনা), বৈদেশিক পৰিক্ৰমা, আৰু যোগাযোগ আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।

ইম্পেৰিয়েল লেজিছলেটিভ কাউন্সিল বৃদ্ধি আৰু সংস্কাৰ কৰা হয়। ই সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ বাবে দ্বি-সদস্যৰ বিধায়িনী দল হৈ পৰিল। নিম্ন সদন আছিল বিধানসভা, য’ত ১৪৫ জন সদস্য, ১০৪ জন নিৰ্বাচিত আৰু ৪১ জন মনোনীত সদস্য আছিল, যিয়ে তিনি বছৰৰ বাবে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। উচ্চ সদন আছিল ৰাজ্য পৰিষদ, য’ত ৩৪ জন নিৰ্বাচিত আৰু ২৬ জন মনোনীত সদস্য আছিল, যিয়ে পাঁচ বছৰৰ বাবে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ^২

অত্যাৱশ্যকীয় বৈশিষ্ট্য

এই আইনখনৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ আছিল তলত দিয়া ধৰণৰ:

1. এই আইনখনৰ এটা সুকীয়া প্ৰস্তাৱনা আছিল য’ত ঘোষণা কৰা হৈছিল যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ উদ্দেশ্য ভাৰতত ক্ৰমান্বয়ে দায়িত্বশীল চৰকাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা।
2. প্ৰাদেশিক পৰ্যায়ত দ্বৈত শাসন প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। দ্বৈত শাসনৰ অৰ্থ হ’ল চৰকাৰৰ দ্বৈত গোট; এজন জবাবদিহি, আনজন জবাবদিহি নহয়। প্ৰাদেশিক চৰকাৰৰ প্ৰজাক দুটা গোটত ভাগ কৰা হৈছিল। এটা গোট সংৰক্ষিত কৰা হৈছিল, আৰু আনটো গোট বদলি কৰা হৈছিল। সংৰক্ষিত প্ৰজাসমূহ প্ৰদেশখনৰ ব্ৰিটিছ গৱৰ্ণৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল; বদলি কৰা বিষয়সমূহ প্ৰদেশখনৰ ভাৰতীয় মন্ত্ৰীসকলক দিয়া হৈছিল।^৩
3. ভাৰত চৰকাৰ আইন ১৯১৯ত কেন্দ্ৰীয় আৰু প্ৰাদেশিক বিষয়ৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। এই আইনখনে আয়কৰক কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ৰাজহৰ উৎস হিচাপে ৰাখিছিল। কিন্তু বংগ আৰু বম্বেৰ বাবে তেওঁলোকৰ আপত্তি পূৰণ কৰিবলৈ আয়কৰৰ ২৫% তেওঁলোকক নিযুক্তি দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।
4. ভাইচৰয়ৰ সন্মতি নিদিয়ালৈকে বিধায়িনী দলৰ কোনো বিধেয়ক গৃহীত হোৱা বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰিলে। পিছৰটোৱে অৱশ্যে বিধায়িনী দলৰ সন্মতি অবিহনে বিধেয়ক প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
5. এই আইনখনে কেন্দ্ৰীয় বিধায়িনী দলক দ্বি-সদসী কৰি তুলিছিল। নিম্ন সদন আছিল বিধানসভা, ১৪৫ জন সদস্যই তিনিবছৰীয়া কাৰ্যকাল (আজিৰ লোকসভাৰ আৰ্হি); উচ্চ সদন আছিল ৰাজ্য পৰিষদ আৰু ৬০ জন সদস্যই পাঁচবছৰীয়া কাৰ্যকাল কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল (আজিৰ ৰাজ্যসভাৰ আৰ্হি)
6. এই আইনত ভাৰতত প্ৰথমবাৰৰ বাবে লোকসেৱা আয়োগ গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।
7. এই আইনখনত এইটোও ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল যে আইনখন গৃহীত হোৱাৰ ১০ বছৰৰ শেষত এখন বিধিগত আয়োগ গঠন কৰা হ’ব যিয়ে চৰকাৰৰ কৰ্ম ব্যৱস্থাৰ তদন্ত কৰিব। ১৯২৭ চনৰ চাইমন কমিচন এই বিধানৰ ফল আছিল।
8. সাম্প্ৰদায়িক প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধি কৰি শিখ, ইউৰোপীয় আৰু এংলো-ইণ্ডিয়ানসকলক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ল। সীমিতসংখ্যক লোককহে ফ্ৰেঞ্চাইজি (ভোটদানৰ অধিকাৰ) প্ৰদান কৰা হৈছিল যিসকলে ন্যূনতম ৫০ লাখ টকা দিছিল। চৰকাৰক ৩০০০ "কৰ" দিব।
9. জনসংখ্যাৰ ভিত্তিত নহয় চৰকাৰৰ দৃষ্টিত গুৰুত্বৰ ভিত্তিত, সম্প্ৰদায়ৰ ভিত্তিত প্ৰদেশসমূহৰ মাজত আসন বিতৰণ কৰা হৈছিল আৰু সম্পত্তিটোৱেই আছিল ফ্ৰেঞ্চাইজি নিৰ্ধাৰণৰ অন্যতম মূল ভিত্তি। যিসকল লোকৰ সম্পত্তি, কৰযোগ্য আয় আছিল আৰু মাটিৰ ৰাজহ ৫০ লাখ টকা দিছিল। ৩ হাজাৰ লোকে ভোটদানৰ অধিকাৰী আছিল।
10. কেন্দ্ৰীয় বিধায়িনী দলৰ আৰ্থিক ক্ষমতাও আছিল অতি সীমিত। বাজেটখন ভোটযোগ্য আৰু ভোটযোগ্য নহোৱা দুটা ভাগত বিভক্ত হ’ব লাগিছিল। ভোটযোগ্য বস্তুবোৰে মুঠ ব্যয়ৰ এক তৃতীয়াংশহে সামৰি লৈছিল। আনকি এই ক্ষেত্ৰতো গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলক বিধায়িনী দলে নাকচ কৰা বা হ্ৰাস কৰা যিকোনো অনুদান পুনৰ ঘূৰাই অনাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হৈছিল যদিহে তেওঁৰ মতে তেওঁৰ দায়িত্ব পালনৰ বাবে দাবীটো অপৰিহাৰ্য আছিল। এইদৰে ভাৰত চৰকাৰৰ আইন ১৯১৯ত ডায়েৰচি ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে ভোটাৰলৈ ক্ষমতা আংশিক হস্তান্তৰ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। ই ভাৰতীয় ফেডাৰেলিজমৰ বাবেও ভূমি প্ৰস্তুত কৰিছিল, কিয়নো ই প্ৰদেশসমূহক বিত্তীয় আৰু সাধাৰণ প্ৰশাসনৰ একক হিচাপে চিনাক্ত কৰিছিল।

ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰদ্বাৰা এই আইন নাকচ কৰা হৈছিল যদিও এনী বেছাণ্ট, জি এছ খাপাৰ্ডে, বিপিন চন্দ্ৰ পাল, সুৰেন্দ্ৰনাথ বেনাৰ্জী, বিঠালভাই পেটেল, মতিলাল নেহৰু, নৰ্সিংহ চিন্তামন কেলকাৰ আৰু তেজ বাহাদূৰ সপ্ৰু আদি একাংশ নেতাই এই আইনখন মানি লৈ চৰকাৰক সহযোগ কৰিবলৈ সাজু আছিল। সুৰেন্দ্ৰনাথ বেনাৰ্জী আৰু তেজ বাহাদূৰ সপ্ৰুৱে ইণ্ডিয়ান লিবাৰেল ফেডাৰেচন গঠন কৰিছিল আৰু সাধাৰণতে তেওঁলোকক "লিবাৰেল" বুলি কোৱা হৈছিল। নেহৰু, পেটেল, কেলকাৰৰ দৰে আন কিছুমানে স্বৰাজ পাৰ্টি গঠন কৰি কেন্দ্ৰীয় বিধান পৰিষদলৈ নিৰ্বাচিত হয়। মদন মোহন মালৱীয়ই সংস্কাৰৰ সমৰ্থনত মহম্মদ আলী জিন্নাই ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰপৰা পদত্যাগ কৰে।

পৰৱৰ্তী উন্নয়ন

গোটেই আইনখন ১৯৭৬ চনৰ বিধি আইন (বাতিল) আইনখনৰ ধাৰা ১(১) আৰু সপ্তম অংশৰ ১ নং সূচীৰদ্বাৰা বাতিল কৰা হৈছিল।

বাহ্যিক সংযোগ

• Curtis, Lionel. (1920). Papers Relating to the Application of the Principle of Dyarchy to the Government of India. The Clarendon Press. পৃ. lxi, 606 pp.:folded map; 23 cm
• (2009). India: World War I and its aftermath. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica, Inc