ভাৰতৰ লোকসংস্কৃতি

ভাৰতৰ লোকসংস্কৃতিই (ইংৰাজী: Folklore of India) ভাৰতীয় গণৰাজ্য আৰু ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অসমীয়া লোক-সংস্কৃতিক সামৰি লয়। ভাৰত এক নৃগোষ্ঠীয় আৰু ধৰ্মীয়ভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশ। ই সাধাৰণতে দেশখনৰ লোকসকলৰ হিন্দু পৰম্পৰাক বুজায়, কিন্তু ইয়াত ভাৰতৰ বিভিন্ন জাতিগত আৰু ধৰ্মীয় গোটৰ থলুৱা লোককথা আৰু পৌৰাণিক কাহিনীও অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে।

হিন্দু ধৰ্মৰ লোক-ধৰ্মীয় সমন্বয়বাদে স্থানীয় ধৰ্মীয় আচাৰ-আচৰণৰ আঁৰৰ যুক্তি বা ব্যাখ্যা দাঙি ধৰে আৰু ইয়াত স্থানীয় পৌৰাণিক কাহিনী থাকে যিবোৰে ৰীতি-নীতি বা ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানসমূহৰ ব্যাখ্যা কৰে। ভাৰতৰ বহুতো লোকসংস্কৃতি মৌখিক পৰম্পৰাৰ জৰিয়তে জীয়াই আছে।^১

ভাৰতৰ লোককলা

^২ ভাৰতৰ লোক আৰু জনজাতীয় কলাসসমূহে দেশখনৰ চহকী ঐতিহ্যৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে।^৩ ভাৰতৰ শিল্পকলাসমূহ অতি সূক্ষ্ম আৰু সুস্পষ্ট। লোককলাৰ ভিতৰত মোগল শৈলী, ৰাজস্থানী শৈলী, নাকাশী শিল্প শৈলী আদি বিভিন্ন ধাৰা অন্তৰ্ভুক্ত। প্ৰতিটো ধাৰাৰ ৰং সংমিশ্ৰণ বা আকৃতি আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ সুকীয়া। অন্যান্য জনপ্ৰিয় লোককলাসমূহৰ ভিতৰত বিহাৰৰ মধুবাণী শিল্প আৰু ভোজপুৰী চিত্ৰকলা, হিমাচল প্ৰদেশৰ কাংড়া চিত্ৰকলা আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ ৱাৰ্লি চিত্ৰকলা অন্যতম। দক্ষিণ ভাৰতৰ তাঞ্জোৰ চিত্ৰকলাত প্ৰকৃত সোণাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই শিল্পকলাত স্থানীয় মেলা, উৎসৱ, দেৱ-দেৱী আৰু বীৰসকলৰ (যোদ্ধা) এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে। ইতিহাসত এই শিল্পসমূহ উচ্চ বৰ্ণৰদ্বাৰা নিৰ্মিত হৈছিল যদিও বৰ্তমান এইবোৰ সমগ্ৰ বিশ্বতে বিখ্যাত।

ভাৰতৰ কিছুমান বিখ্যাত লোক আৰু জনজাতীয় কলা হ’ল:

• তাঞ্জোৰ চিত্ৰকলা
• মধুবাণী বা মিথিলা চিত্ৰকলা
• ভোজপুৰী চিত্ৰকলা
• নিৰ্মল চিত্ৰকলা
• ৱাৰ্লি লোক চিত্ৰকলা
• পট্টচিত্ৰ
• ৰাজস্থানী মিনিয়েচাৰ চিত্ৰকলা
• কালামেঝুথু

ভাৰতৰ লোককথা

লগতে চাওক: মেইতেই লোককথা, বীৰবল

ভাৰতত সংস্কৃত আৰু বিভিন্ন স্থানীয় ভাষাত মৌখিক পৰম্পৰাৰ জৰিয়তে সংৰক্ষিত বীৰত্বপূৰ্ণ বেলাড আৰু মহাকাব্যৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ আছে। ৰাজস্থানৰপৰা ড° জন স্মিথে 'পাবুজি'ৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা তেনে এক মৌখিক মহাকাব্য সংগ্ৰহ কৰিছে; এইখন ৰাজস্থানী ভাষাৰ এটা দীঘলীয়া কবিতা, যিটো পৰম্পৰাগতভাৱে 'ভোপাচ' নামৰ পেছাদাৰী গল্পকাৰসকলে বৰ্ণনা কৰে। তেওঁলোকে কাহিনীটোৰ চৰিত্ৰসমূহ অংকিত এখন কাপোৰৰ সন্মুখত 'ৰাৱণহাথো' নামৰ বাদ্যযন্ত্ৰ সংগত কৰি কাহিনীটো পৰিৱেশন কৰে। ইয়াৰ মূল চৰিত্ৰটো এজন ঐতিহাসিক ৰাজপুত ৰাজকুমাৰ আছিল, যাক ৰাজস্থানত দেৱতাৰ দৰে জ্ঞান কৰা হয়।^৪

গুজৰাটৰ গৰবা আৰু দাণ্ডিয়া ৰাস, ওড়িশাৰ সম্বলপুৰী নৃত্য, পশ্চিম বংগৰ ছৌ নৃত্য, আলকাপ আৰু গম্ভীৰা, অসমৰ বিহু, ৰাজস্থান আৰু হাৰিয়ানাৰ ঝুমুৰ (ঘূমৰ), পঞ্জাৱৰ ভাংৰা আৰু গিদ্দা, গোৱাৰ ধাংগৰ, ছত্তীছগঢ়ৰ পন্থী নৃত্য, মহাৰাষ্ট্ৰৰ তামাচা আৰু লাৱণী^৫, তামিলনাডুৰ কুম্মী আৰু কৰগাট্টম, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ কোলাট্টম, কৰ্ণাটকৰ যক্ষগান, কেৰালাৰ থিৰায়াত্তম^৬ আৰু নাগালেণ্ডৰ চাং লো আদি বিভিন্ন পৰিৱেশ্য কলাৰ উপাদানসমূহ অজস্ৰ পৌৰাণিক কাহিনী, লোককথা আৰু ঋতুগত পৰিৱৰ্তনৰপৰা আহৰণ কৰা হৈছে।

ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত কাহিনীৰ উল্লেখযোগ্য সংগ্ৰহসমূহৰ ভিতৰত আছে 'পঞ্চতন্ত্ৰ', যিটো খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাত বিষ্ণু শৰ্মাই কৰা পৰম্পৰাগত আখ্যানৰ এক সংগ্ৰহ। নাৰায়ণ পণ্ডিতৰ 'হিতোপদেশ' হৈছে নৱম শতিকাত সংস্কৃত ভাষাত সংকলিত মানৱীয় গুণ সম্পন্ন পশুৰ সাধুৰ এক সংগ্ৰহ।

যোৱা ত্ৰিছ বছৰত ভাৰতীয় লোকসংস্কৃতিবিদসকলে লোকসংস্কৃতিৰ অধ্যয়নত যথেষ্ট অৱদান আগবঢ়াইছে। দেৱেন্দ্ৰ সত্যাৰ্থী, কৃষ্ণদেৱ উপাধ্যায়, প্ৰফুল্লদত্ত গোস্বামী, কুঞ্জ বিহাৰী দাশ, আশুতোষ ভট্টাচাৰ্য আৰু বহুতো জ্যেষ্ঠ লোকসংস্কৃতিবিদে লোকসংস্কৃতিৰ অধ্যয়নত অৱদান আগবঢ়াইছে। ১৯৭০-ৰ দশকৰপৰা একাংশ লোকসংস্কৃতিবিদে আমেৰিকাৰ বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰি লোকসংস্কৃতি গৱেষণাৰ আধুনিক তত্ত্ব আৰু পদ্ধতিৰ প্ৰশিক্ষণ লৈ ভাৰতত লোকসংস্কৃতি অধ্যয়নৰ এক নতুন ধাৰাৰ সূচনা কৰে। বিশেষকৈ দক্ষিণ ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহে লোকসংস্কৃতিৰ শৈক্ষিক শাখাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। এ.কে. ৰামানুজন হৈছে ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটৰপৰা লোকসংস্কৃতি বিশ্লেষণ কৰা তেনে এজন ব্যক্তি।

ফিনলেণ্ডৰ লোকসংস্কৃতিবিদ লাউৰী হংকো আৰু আমেৰিকান লোকসংস্কৃতিৰ পিটাৰ জে ক্লাউছৰ জৰিয়তে লোকসংস্কৃতিৰ অধ্যয়ন অধিক শক্তিশালী হয়। এই দুই বিশেষজ্ঞই 'চিৰি মহাকাব্য'ৰ ওপৰত ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়ন চলাই ভাৰতীয় গৱেষকসকলক নতুন দিশ দেখুৱায়। ভাৰতীয় লোকসংস্কৃতি অধ্যয়নৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় ভাৰতীয় ভাষা প্ৰতিষ্ঠানেও এক ডাঙৰ ভূমিকা পালন কৰিছে।

শেহতীয়াকৈ চিত্ৰসেন পাছায়াত, এম ডি মুথুকুমাৰস্বামী, বিবেক ৰায়, জৱাহৰলাল হাণ্ডু, বীৰেন্দ্ৰনাথ দত্ত, পি চি পট্টনায়ক, বি ৰেড্ডী, সাধনা নাথানী, পি চুবাচাৰী, মলী কৌশল, শ্যাম সুন্দৰ মহাপাত্ৰ, ভৱগ্ৰাহী মিশ্ৰ আৰু বহুতো নতুন লোকসংস্কৃতিবিদে জনসাধাৰণৰ স্মৃতি আৰু কণ্ঠক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা এক শক্তিশালী শাখা হিচাপে লোকসংস্কৃতি অধ্যয়নক গঢ় দিবলৈ অৱদান আগবঢ়াইছে। চেন্নাইত থকা নেশ্যনেল ফ’কলোৰ চাপৰ্ট চেণ্টাৰে লোকসংস্কৃতিৰ জনপ্ৰিয়কৰণ আৰু শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰৰ সৈতে সম্প্ৰদায়ৰ সংযোগ স্থাপনৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে।

ভাৰতীয় লোক-নায়ক, খলনায়ক আৰু চতুৰ চৰিত্ৰসমূহ

ভাৰতীয় লোক-নায়কসকলৰ ভিতৰত ৰাম (ৰামায়ণৰ পৰা) আৰু কৃষ্ণ (মহাভাৰতৰ পৰা) আদি অন্যতম। তেওঁলোক সমগ্ৰ দেশতে সুপৰিচিত আৰু পৰম্পৰাগতভাৱে দেৱতা হিচাপে পূজিত। প্ৰতিটো নৃগোষ্ঠীয় সম্পৰ্কীয় সমাজৰে নিজা নিজা লোক-নায়ক থাকে। চাওঁতালসকলৰ সংস্কৃতিৰ নায়ক হ’ল বীৰ খেৰৱাল আৰু বিদু চন্দন। গোণ্ডসকলৰ লোক-নায়ক হ’ল চিতল সিং ছাট্টি। এজন বাঞ্জাৰা লোক-নায়ক হ’ল লাখা বাঞ্জাৰা বা ৰাজা ইচালু। বাঞ্জাৰা মহাকাব্যত প্ৰায়ে মহিলা চৰিত্ৰই মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে।^৭

মৌখিক মহাকাব্যসমূহৰ প্ৰায়ে উপ-আঞ্চলিক লোক-সংস্কৰণ থাকে, যিবোৰৰ ঘটনাৱলী মূল ধাৰাৰ কাহিনীতকৈ পৃথক। লোক-নায়কসকলক কেতিয়াবা দেৱত্ব আৰোপ কৰা হয় আৰু গাঁৱত পূজা কৰা হয়। ভাৰতীয় লোকসংস্কৃতিত এক পৌৰাণিক নায়ক আৰু এক ৰোমাণ্টিক নায়কৰ মাজত অতি কম পাৰ্থক্য দেখা যায়। কালাহাণ্ডীত নৃগোষ্ঠীয় গায়কসকলৰ মাজত মৌখিক মহাকাব্য পোৱা যায়, যিবোৰ ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক প্ৰেক্ষাপটত পৰিৱেশন কৰা হয়। যাত্ৰাৰ বিভিন্ন লোক আৰু জনজাতীয় ৰূপ, যেনে ধনু যাত্ৰা আৰু চুনিয়া যাত্ৰাৰ ওপৰত ব্যাপক অধ্যয়ন কৰা হৈছে আৰু বহু ক্ষেত্ৰত স্থানীয় দেৱতা হৈ পৰা 'নায়ক চৰিত্ৰ'সমূহ পৰীক্ষা কৰা হৈছে।^৭

ভাৰতীয় মৌখিক মহাকাব্য প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায় আৰু বহুতো জাতিৰ নিজা মৌখিক বেলাড আছে। তুলু ভাষাৰ কবিতা 'চিৰি মহাকাব্য'ৰ ওপৰত ব্যাপক ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়ন আৰু গৱেষণা কৰা হৈছে। বহুতো ভাৰতীয় নৃগোষ্ঠীয় গোটৰ নিজা মহাকাব্য আছে আৰু ইংৰাজী অনুবাদ প্ৰকাশ হোৱাৰ বাবে তুলু মহাকাব্য আৰু পাবুজি মহাকাব্যৰ দৰে বহুতো মহাকাব্যই ব্যাপক পাঠক লাভ কৰিছে।^৭

কেৰালাৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত 'ওদিয়ান' নামৰ এক প্ৰথা আছিল য’ত একদল ব্যক্তিয়ে দাবী কৰিছিল যে তেওঁলোকে 'ওটিভিকি' নামৰ এক কৌশল ব্যৱহাৰ কৰি মানুহৰ মনত মৃত্যু পৰ্যন্ত ভয় সৃষ্টি কৰিব পাৰে।^৮৯ ওদিয়ান কেৰালাৰ লোকসংস্কৃতিৰ এক কিংবদন্তি চৰিত্ৰ, যাক আধা-মানুহ আৰু আধা-পশু হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হয় যিয়ে নিশাৰ ভাগত গলিবোৰত খাপ দি থাকে।^১০ এই ওদিয়ানসকলে তেওঁলোকৰ শৰীৰৰ বিশেষ কিছুমান অংশত নিৰ্দিষ্ট বনৌষধি প্ৰয়োগ কৰিছিল, মন্ত্ৰ মাতিছিল আৰু নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি ষাঁড়, ম'হ বা শিয়ালৰ দৰে বিভিন্ন প্ৰাণীলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।^১১